Historia

Twierdza Osowiec i jej najbliższa okolica jest widomym świadectwem walk toczonych podczas obu wojen światowych przez wojska rosyjskie i niemieckie na obszarze nadbiebrzańskim. Cmentarz został założony w 1915 roku. Spoczywają na nim żołnierze niemieccy polegli podczas krwawej potyczki pod Białaszewem 20 lutego 1915 roku. Był miejscem pochówku żołnierzy niemieckich zmarłych podczas obu wojen światowych, zarówno tych poległych na linii frontu, jak i zmarłych w szpitalach polowych. Podczas I wojny światowej Twierdza Osowiec była dwukrotnie oblegana, po raz pierwszy na przełomie września i października 1914 roku, drugi raz od lutego do sierpnia 1915 roku. Także podczas II wojny światowej była areną działań militarnych. Teren powiatu grajewskiego już w pierwszych dniach września 1939 roku znalazł się w strefie walk lub był ich bezpośrednim zapleczem. Okupacja niemiecka nie trwała długo, już 21 września wojska niemieckie wycofały się za ustaloną ze Związkiem Radzieckim linię demarkacyjną. Druga okupacja niemiecka trwała od czerwca 1941 roku do stycznia 1945 roku. Jednym z nielicznych cmentarzy niemieckich z II wojny światowej na tym terenie był do roku 2000 ten we wsi Lipińskie. Położony po wschodniej stronie drogi prowadzącej z Białaszewa do wsi Modzele tuż przy wschodniej granicy cmentarza z I wojny światowej. Wg zapisu w karcie ewidencyjnej „Cmentarz z końca II wojny światowej, żołnierzy niemieckich zmarłych w pobliskich szpitalach polowych. Pierwotnie na cmentarzu było 115 mogił, na nich krzyże z tabliczkami.” Na planie prostokąta, mogiły w układzie rzędowym (8 rzędów). W 2000 roku cmentarz z czasów II wojny światowej został zlikwidowany, a szczątki ludzkie ekshumowane i przeniesione na cmentarz wojenny w Bartoszach (Bartosze, wieś k. Ełku w województwie warmińsko-mazurskim. W 1993 roku powstała tam nekropolia, na którą przenoszone są szczątki żołnierzy niemieckich poległych w Prusach Wschodnich w czasie I i II wojny światowej. Cmentarz powstał dzięki współpracy polskiej fundacji Pamięć i Niemieckiego Ludowego Związku Opieki nad Grobami Wojennymi w Kassel). W 2019 roku cmentarz z II wojny światowej decyzją ministra kultury został skreślony z rejestru zabytków. Na terenie po nim został urządzony plac zabaw. W 2020 roku staraniem Gminy Grajewo cmentarz z I wojny światowej został uporządkowany, odnowione zostało ogrodzenie - uzupełniono brakujące słupki z kamienia polnego, wymieniono przęsła drewniane, wykonano nową furtkę. Został on umieszczony na „Szlaku Frontu Wschodniego I Wojny Światowej”.

Opis

Pierwotny zespół cmentarzy znajdował się we wsi po prawej stronie drogi Białaszewo-Wierzbowo. Założony na planie prostokąta (pierwotnie były to dwa prostokąty połączone w kształcie litery L), o powierzchni 0,1 ha, jego ogrodzenie stanowią kamienne słupki połączone drewnianym, żerdziowym płotkiem. Brak śladów mogił, jedynym oryginalnym elementem cmentarza z dawnego wystroju jest kamień z grobu żołnierskiego, postawiony centralnie jako pomnik, na nim ryta inskrypcja: ES/ STARB/ DEN HELDENTOD/ DER PIONIER/ THEODOR/ SEIDLER/ PION. BATL. 1-1 FELDKOMP./ 11. DEZ 1891 † 20 FEBR. 1915. Pierwotnie od strony wschodniej cmentarz oddzielony był od pól szpalerem lip, których część zachowała się do dziś. Tuż przy cmentarzu z I wojny światowej zlokalizowany był cmentarz żołnierzy niemieckich z II wojny światowej, obecnie w jego miejscu znajduje się plac zabaw. Na cmentarzu umieszczona jest również tabliczka informacyjna: CMENTARZ/ ŻOŁNIERZY NIEMIECKICH/ Z OKRESU I WOJNY ŚWIATOWEJ/ W MIEJSCOWOŚCI LIPIŃSKIE, oraz tablica informacyjna o „Szlaku Frontu Wschodniego I Wojny Światowej”.

Obiekt dostępny dla zwiedzających.

Oprac. Iwona Górska, Oddział terenowy w Białymstoku, 23.05.2025 r.