Historia

Przed I wojną światową miejscowość Czarna Wieś leżała przy wschodniej granicy Prus Wschodnich. W pierwszych miesiącach po wybuchu wojny w okolicach Rajgrodu, toczyły się walki prowadzone przez niemiecki XXV Korpus Rezerwowy. Początek najcięższych starć należy datować na 20 października 1914 roku. W ich wyniku najbardziej ucierpiały wsie Czarna Wieś i Bełda, zaś Rajgród został ostrzelany przez ciężką artylerię pruską. Ostatecznie wojska niemieckie zostały pokonane przez armię rosyjską, ponosząc ogromne straty. Na łamach lokalnego pisma „Rajgrodzkie Echa”, publikowano wspomnienia ludzi, którzy przeżyli czasy Wielkiej Wojny. Jedną z takich osób była kilkuletnia wówczas mieszkanka Czarnej Wsi Bronisława Andruszkiewicz, która w następujący sposób opisywała tamte wydarzenia: „W czasie pierwszej wojny, a było to której jesieni, zaczął się wielki bój. Pod Czarnewieś podciągnęli Rosjanie – carscy żołnierze. Wraz z matką wszystkie rodzeństwo uciekaliśmy furmanką do Rajgrodu, jak kazał nam ojciec. Wszyscy wtedy uciekali. (…) Podjeżdżając do Rajgrodu dostawaliśmy się w coraz mocniejsze wybuchy, dookoła nas rwały się armatnie kule. Żołnierze carscy radzili nam zawrócić, więc w końcu udaliśmy się do Ciszewa. Wieczorem słychać jeszcze było bitwę i widać było łuny pożarów. (…) Po kilku dniach okazało się, że nasza wieś doszczętnie spalona”. Przebieg walk opisuje również pan Andrzej Adolf Cybulski: „Pod wieczór, gdzieś w stronie Czarnejwsi słychać było strzały z karabinów i terkot strzałów karabinów maszynowych, a wojska rosyjskie pośpiesznie gnaną w tamtą stronę kawalerię (Kozacy) – jechali galopem. Słychać też było krzyki wojsk nacierających – idących do ataku na bagnety. Wieczorem było widać ogień i łunę palącej się wsi Czarnawieś, którą spalono doszczętnie. Ale na drugi dzień mówiono, że ataki Niemców zostały odparte i że bardzo dużo Niemców zostało zabitych, że Rosjanie okopali się na skraju lasu i zapalili wieś, a Niemcy nacierali w otwartym, oświetlonym pożarem wsi terenie tak, że Rosjanie sami będąc mało widoczni, mieli dobrze widoczny ostrzał i dlatego dużo Niemców zabili i atak odparli. Ale zginęło i dużo Rosjan przy kontratakach, gdyż były tam później dwa cmentarze – rosyjski i niemiecki”. Miejscami pamięci po walkach stoczonych pod Rajgrodem w okresie Wielkiej Wojny są zachowane cmentarze żołnierzy niemieckich w pobliskich miejscowościach: Bełdzie, Czarnej Wsi, Kosiłach, Tamie.

Opis

Cmentarz wojenny położony jest wśród pól, pomiędzy drogami wiejskimi, w pobliżu zabudowań wiejskich. Został założony na planie zbliżonym do kwadratu, o powierzchni ok. 0,08 ha. Otoczony wałem ziemnym z pozostałościami kamiennej bramy w wale zachodnim. Na osi bramy, przy wale wschodnim, znajduje się pomnik z głazu narzutowego z tablicą inskrypcyjną: „CMENTARZ/ ŻOŁNIERZY/ NIEMIECKICH/ Z OKRESU/ I WOJNY/ ŚWIATOWEJ”. Obok ustawiony jest współczesny, drewniany krzyż łaciński posadowiony na betonowym cokole z granitową tablicą z inskrypcją: „CMENTARZ Z WOJNY/ 1914 – 1918”. Wnętrze cmentarza porasta trawa. Na terenie cmentarza widoczne są częściowo zatarte ziemne mogiły. Ich rozmieszczenie jest dość regularne, w układzie rzędowym w kierunku wschód - zachód. Według dostępnych opracowań można szacować, że w kilkudziesięciu mogiłach pochowano ok. 90 żołnierzy niemieckich. Cmentarz zachował swoją charakterystyczną formę (kopiec otoczony wałem), dobrze widoczną w terenie. Tym samym posiada duże walory krajobrazowe i historyczne.

Obiekt jest dostępny.

Oprac. Katarzyna Niedźwiecka, OT w Białymstoku 19.05.2025 r.