Najstarsza wzmianka o jedynym żydowskim mieszkańcu miasta pochodzi z 1672 roku. Społeczność żydowska ukształtowała się jednak na dobre dopiero po wcieleniu miasta do Królestwa Pruskiego. Nowa administracja osadziła pod Lidzbarkiem Welskim pierwszych 16 rodzin, tworząc osadę nazywaną Pólkiem. Najprawdopodobniej kupcy i rzemieślnicy żydowscy mieli stanowić skuteczną konkurencję dla dotychczasowych mieszkańców miasta, do którego zresztą przenieśli się z czasem, zwłaszcza w pierwszej ćwierci XIX wieku. Pierwsi Żydzi w Lidzbarku rekrutowali się spośród członków rodzin Salomonów i Lichtensteinów.

Społeczność lidzbarska rozwijała się dość prężnie, o czym świadczyło wybudowanie już w 1815 roku domu modlitwy, a w 13 lat później założenie własnego cmentarza wyznaniowego. W 1827 roku wykupiono z rąk parafii ewangelickiej dawną kaplicę przy obecnej ulicy Kopernika (późniejsza Synagogenstraße) i zamieniono ją w synagogę. Szacuje się, że już na początku XIX stulecia Żydzi mogli stanowić ponad 10% ludności miasteczka — w 1837 roku notowano ich tutaj 230. Trudnili się przede wszystkim kupiectwem (przodowali w handlu — w 1900 roku należało do nich 30 sklepów) oraz rzemiosłem (zwłaszcza mieszkający w Pólku), znaleźli się także wśród właścicieli drobnego przemysłu — w końcu XIX wieku za największe przedsiębiorstwo w mieście uważana była garbarnia Aszera. Szczyt liczebności gmina osiągnęła zapewne w latach 70. XIX wieku, kiedy to mieszkało w Lidzbarku blisko 700 Żydów (około 20% ogółu ludności). Podobnie jak w reszcie Prus zjawisko szybkiej asymilacji prowadziło do coraz silniejszej społecznej i kulturowej integracji Żydów lidzbarskich z niemiecką częścią mieszkańców miasta. Objęło ich też silne po zjednoczeniu Niemiec zjawisko „ucieczki ze wschodu”, czyli migracji do Berlina i innych dużych ośrodków cesarstwa. W początkach XX wieku w Lidzbarku żyło już tylko 250 Żydów (około 7% mieszkańców).

Gwałtowne załamanie rozwoju społeczności żydowskiej nastąpiło wraz z powrotem Lidzbarka Welskiego do odrodzonej Rzeczypospolitej (1920). Zdecydowana większość całkowicie zgermanizowanych kulturowo Żydów wybrała zachowanie obywatelstwa niemieckiego i zdecydowała się na wyjazd do miast w głębi Rzeszy. W miasteczku pozostało około 50 osób pochodzenia żydowskiego, do których dołączyli przybysze z innych części II Rzeczypospolitej. Liczebność gminy ustabilizowała się w latach 30. XX wieku na poziomie 70 – 80 wyznawców (ponad 1,5% ogółu ludności). Nadal podstawą bytowania jej członków pozostawał handel, ale zajmowano się także wytwórczością i świadczono usługi prawnicze.

Mimo znacznego spadku liczebności tutejsza społeczność odgrywała dużą rolę wśród innych wspólnot żydowskich na ziemi lubawskiej i skrawku Mazur, który znalazł się w granicach Polski (w Lidzbarku mieszkał Henoch Stawicki, pełniący rolę rzezaka dla wspólnot w powiatach brodnickim, lubawskim i działdowskim). W 1932 roku utworzono zbiorczą Gminę Wyznaniową Żydowską z siedzibą w Brodnicy, która oprócz Lidzbarka objęła również dotychczasowe gminy w Nowym Mieście Lubawskim, Lubawie i Działdowie. Pomimo trudności finansowych lidzbarska synagoga funkcjonowała aż do wybuchu wojny. W 1939 roku do gminy w Lidzbarku Welskim należały: synagoga, dom modlitwy, dom mieszkalny rzezaka wraz z mykwą oraz cmentarz. W mieście nie utworzono oddzielnej podstawowej szkoły wyznaniowej, dlatego dzieci żydowskie uczęszczały albo do szkoły katolickiej, albo ewangelickiej. W roku szkolnym 1933/1934 w publicznej szkole powszechnej w Lidzbarku uczyło się 14 dzieci żydowskich.

W chwili wybuchu drugiej wojny światowej w mieście mieszkała jeszcze niewielka liczebnie grupa ludności żydowskiej. Jej członkowie zostali aresztowani przez Niemców i wywiezieni do obozów koncentracyjnych i miejsc zagłady. Niebawem okupanci zburzyli synagogę. Wśród ofiar Zagłady znane są nazwiska ponad 70 Żydów, związanych zwykle poprzez urodzenie z Lidzbarkiem. Deportowano ich najczęściej z Berlina i innych miast Niemiec do gett w Theresienstadt, Kownie, Rydze, Mińsku, Litzmannstadt (Łodzi), Izbicy i Piaskach. Ci, którzy przeżyli wywózki, zginęli w niemieckich nazistowskich obozach i miejscach zagłady: Auschwitz, Treblince, Sobiborze, Kulmhof (Chełmnie nad Nerem), Sachsenhausen i na Majdanku.

Opis

Cmentarz żydowski w Lidzbarku powstał w 1828 roku na posesji znajdującej się wówczas poza miastem, blisko drogi prowadzącej do Zielunia i Żuromina (później niedaleko od niej wytyczono linię kolejową Działdowo – Brodnica). Od strony obecnej ulicy Zieluńskiej cmentarz został odgrodzony murowanym płotem, a przy wejściu znajdował się niewielki dom przedpogrzebowy. Nekropolia działała do końca lat 30. ubiegłego stulecia.

Cmentarz znajduje się dziś u zbiegu ulic Zieluńskiej i Kraziewicza, na sztucznie podwyższonym i wyrównanym wzgórku, łatwiej dostępnym od strony drugiej z wymienionych ulic. Jest to teren częściowo uporządkowany, nieogrodzony. Jego powierzchnia wynosi około 0,5 hektara. Proces dewastacji rozpoczął się zapewne w okresie okupacji niemieckiej. Do dziś zachowały się naziemne relikty około 30 nagrobków — wyłącznie betonowe tumby oraz podstawy macew, zarówno w części północnej, jak i w południowej, gdzie wyraźnie rysuje się pojedynczy rząd pochówków. Przez zachodnią część cmentarza przebiegają rury ciepłociągu. Nie przetrwały żadne macewy ani ich fragmenty.

Właściciel praw autorskich do opisu: Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN.