zespół kościoła parafialnego pw. św. Bartłomieja, Chęciny
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

Zdjęcie panoramiczne tej lokalizacji jest niedostępne.

zespół kościoła parafialnego pw. św. Bartłomieja

Chęciny

photo

Kościół pw. św. Bartłomieja w Chęcinach stanowi ważny przykład czternastowiecznej architektury sakralnej w pn. Małopolsce. Podobne istotne znaczenie dla sztuki tego regionu ma przylegająca do niego grobowa kaplica kopułowa ufundowana w 1614 r. - co nie miało precedensu w I Rzeczypospolitej- przez artystę, włoskiego muratora Gaspare Fodygę, osiadłego w Chęcinach. W jej wnętrzu znajduje się wybitne dzieło manierystycznej kamieniarki - ołtarz z ok. 1625 r., wykonany w chęcińskiej pracowni Flamanda Augustina van Oyena, jednego z najciekawszych rzeźbiarzy 1 poł. XVII w. działających na ziemiach polskich.

Historia

 Obecny kościół jest budowlą czternastowieczną, co dowodzą wyniki współcześnie przeprowadzonych przy nim badań architektonicznych. Uważa się, iż powstał z fundacji Władysława Łokietka przed 1325 r., w związku z lokacją Chęcin na prawie magdeburskim. Rzekomo w 1350 r. Kazimierz Wielki nakazał jego rozbudowę; w 1380 r. po raz pierwszy w źródłach odnotowano funkcjonującą przy nim parafię, nie ulega jednak wątpliwości, że erygowano ją znacznie wcześniej (przed 1325 r. ?). Po 1554 r. świątynię objęli kalwiniści. W ich rękach była krótko, bowiem po pożarze w 1582 r. odbudowano ją kosztem ks. Bartłomieja Grazimowskiego. Najpewniej w ciągu kolejnych lat prowadzono przy niej dalsze prace budowlane, skoro została konsekrowana dopiero w 1603 roku. Ponownie była uszkodzona przez ogień w 1605 r. w wielkim pożarze miasta. W latach 1607-14 staraniem proboszcza chęcińskiego ks. Andrzeja Popowskiego miejscowy warsztat muratorski Gasparo i Sebastiano Fodigów dokonał gruntownego remontu kościoła, któremu wówczas nadano formę okazałej „gotycyzującej” trójnawowej hali ze sklepieniem kolebkowo-krzyżowym. W 1614 r. Gaspare i Zuzanna z Grodzanowskich Fodiga ufundowali przy nim grobową kaplicę. Prace przy niej wykonali lokalni artyści, w tym murator Andrzej Snoch i rzeźbiarz A. van Oyen. W 1625 r. poświęcił ją abp Henryk Firlej. Najpewniej również w tym czasie wymianie podlegało wyposażenie świątyni, co zakończono w 1628 r. wraz konsekracją nowego ołtarza głównego dokonaną przez bpa Remigiusza Koniecpolskiego. Kolejny raz kościół został uszkodzony w 1657 r. przez wojska siedmiogrodzkie. Prawdopodobnie konieczne naprawy wykonano przy nim już w latach 60. XVII wieku. Generalny remont przeprowadził przy nim dopiero ks. Andrzej Andzelowski, proboszcz chęciński w latach 1707-1746. Najpewniej również z osobą tego duchownego należy wiązać wykonanie w latach 10.-20. XVIII w. nowych ołtarzy bocznych. W kolejnych dziesięcioleciach stan świątyni stale się pogarszał, dlatego ponownie była odnawiania w latach 1828-40. Przy okazji tych prac w latach 1837-1839 obniżono dach i nadbudowano zach. kruchtę, tworząc w ten sposób piętrową dzwonnicę. Wysiłek ten zniweczyła wichura z 1843 r., która poważnie uszkodziła dach. Niestety, mimo starań nie udało się szybko znaleźć potrzebnych na naprawę funduszy, dlatego w 1850 r. zamknięto kościół dla wiernych. Odremontowano go dopiero w latach 1855-1873 staraniem proboszcza ks. Tomasza Batorskiego. Wówczas również wystawiono nową sygnaturkę, odnowiono wyposażenie i wystrój obiektu. Ponownie, tym razem jego wnętrze, odnowiono w latach 90. XIX w. (wtedy przemalowano polichromię w kaplicy Fodigów), a na przeł. XIX/XX wymieniono w nim część obrazów ołtarzowych. W 1928 r. przekształcono zachodnią fasadę. W kolejnych dziesięcioleciach świątynia i jej wyposażenie były kilka razy poddawane pracom konserwatorskim, m.in.: w latach 1956-61, 1995, 1998-99 (odwodniono plac kościelny). Dopiero jednak w latach 2008-2011 przeprowadzono tu gruntowne zabiegi restauratorskie, połączone z badaniami architektonicznymi i konserwatorskimi, a także z odtworzeniem schodów i kraty do kaplicy Fodigów.

Opis

 Zespół kościoła par. pw. św. Bartłomieja Ap. malowniczo położony na zboczu Góry Zamkowej tworzy gotycka świątynia z nowożytną kaplicą pw. Trzech Króli (d. Fodigów) i d. cmentarz w granicach murowanego ogrodzenia.
Orientowany kościół jest trójnawową halą z wyodrębnionym, dwuprzęsłowym prezbiterium wielobocznie zamkniętym, ujętym po bokach przez: od pn. - niską, prostokątną zakrystię i d. skarbczyk, a od pd. – kwadratową, dwukondygnacyjną kopułową kaplicą d. Fodigów, otwartą do nawy bocznej. Przy korpusie znajdują się: na osi, od zach. kwadratowa, dwukondygnacyjna wieża z kruchtą w przyziemiu, a od pn. niskie, prostokątne: d. kaplica pw. św. Mikołaja, kruchta i składzik. Świątynia jest wystawiona z kamienia i cegły, obustronnie wytynkowana i nakryta dwuspadowymi dachami (na nawie głównej z neogotycką wieżową sygnaturką). Jej elewacje są skromne, rozczłonkowane jedynie wydatnymi skarpami (w ściany prezbiterium i zakrystii wmurowano „marmurowe” epitafia z XVII-XIX w., wyk. przez chęcińskie warsztaty kamieniarskie). Prowadzące do niej wejścia akcentują kamienne portale (w fasadzie zach. z parą półkolumn toskańskich, a w kruchcie pn. z pocz. XVII w. z herbem Nowina). Wnętrze kościoła nakrywają sklepienia kolebkowo-krzyżowe z nałożonymi żebrami ze stiuku (nad nawami i w prezbiterium na filarach o sfazowanych narożach) i kolebkowe (nad zakrystią i kruchtą pn.); oświetlone jest ostrołukowymi oknami. Wejście z prezbiterium do zakrystii podkreśla kamienny portal z XVI wieku. Wśród wyposażenia świątyni godnymi uwagi są m. in.: ołtarz gł. z 1628 r. (uzupełniany w 1. tercji XVIII w., z obrazami z XIX w.), ołtarze boczne z lat 10.-20. XVIII w. (z obrazami z XVII-XX w. autorstwa m.in.: Antoniego Dąbrowskiego, Dory Kondatki i Jana Nittmana,), manierystyczne stalle z lat 30.-40. XVII w. z obrazami o tematyce franciszkańskiej (zakupione w 1820 r. z miejscowego kościoła franciszkanów), ambona wczesnobarokowa z 2 ćw. XVII w., manierystyczne ławki i ława kolatorska z 1 tercji XVII w., „marmurowe” epitafia: Jakuba Żyżańskiego ok. 1643 (wyk. Piotr Oleksy) i Baltazara Januszka (zm. 1724, wyk. nieustalony warsztat chęciński) oraz „marmurowa” chrzcielnica z 2 ćw. XVII w. (wyk. nieustalony warsztat chęciński).
Dwukondygnacyjna wystawiona na planie kwadratu kaplica d. Fodigów jest nakryta kopułą na pendentywach, z kamienną smukłą latarnią. W przyziemiu ma sklepioną kolebkowo kryptę z trumnami rodziny fundatorów, a na piętrze właściwą kaplicę, dostępna ze schodów znajdujących się w nawie bocznej. Elewacje obiektu są skromne, osadzone na wydatnych kamiennych cokołach. Wejście do kaplicy, umieszczone na wysokości 1 m ponad posadzką nawy bocznej, podkreśla ostrołukowa, profilowana archiwolta na konsolach. Wnętrze zabytku jest artykułowane poziomo profilowanymi gzymsami (podkopułowy „marmurowy” ma inskrypcje). Na pendentywach znajdują się 4 dekoracyjne kartusze z 1614 r. z gmerkiem G. Fodigi i herbem jego żony- Zuzanny z Grodzanowskich (wyk. A. van Oyen z warsztatem), a na zach. ścianie wymalowano polichromię ukazującą Pokłon Trzech Królów z lat 10.-20. XVII wieku. Czaszę kopuły podzielono promieniście ułożonymi, stiukowymi żebrami. Wyposażenie kaplicy stanowią manierystyczne: epitafium Fodygów z 1614 r., kamienny ołtarz św. Krzyża z ok. 1625 r., (oba wyk. A. van Oyen z warsztatem) i barokowe figury śś. Jana i Marii z 2 ćw. XVII wieku.
Dawny cmentarz kościelny o współcześnie urządzonym wnętrzu jest otoczony tynkowanym murem kamiennym z trzema kamiennymi bramkami. Wejście pn. poprzedzają wielopoziomowe schody prowadzące do miasta. W połowie ich biegu znajduje się kamienny pomnik z krzyżem, wystawiony ok. 1918 r. staraniem ks. Teodora Czerwińskiego, miejscowego proboszcza.

Zabytek dostępny. Możliwość zwiedzania po wcześniejszym uzgodnieniu telefonicznym z proboszczem.

Oprac. Łukasz Piotr Młynarski, OT NID w Kielcach, 22-06-2016 r.

Bibliografia

  • Karta ewidencyjna. Kościół parafialny pw. św. Bartłomieja w Chęcinach, oprac. S. Parfianowicz, Kielce 1983-1984, Archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Kielcach i Archiwum Narodowego Instytutu Dziedzictwa w Warszawie.
  • Kościół Parafialny pw. św. Bartłomieja w Chęcinach. Konserwacja wybranych elementów wystroju i wyposażenia kościoła 2010-2011. Dokumentacja opisowa, oprac. M. Mrzygłód-Tomasik, Kraków 2010-2011, mps, Archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Kielcach.
  • Adamczyk A., Prace remontowo-konserwatorskie i budowlane w granicach województwa świętokrzyskiego i dawnego kieleckiego, [w:] Prace konserwatorskie w latach 1990-2000. Dziesięć lat Służby Ochrony Zabytków w Kielcach, red. A. Piasecka, Kielce 2001, s. 23-40.
  • Adamczyk A., Modras J., Polanowski L., Prace przy zabytkach architektury sakralnej i zabudowie miejskiej, [w:] Prace konserwatorskie w woj. świętokrzyskim w latach 2001-2012, red. J. Cedro, Kielce 2014, s. 23-78.
  • Corpus inscriptionum Poloniae, t. 1: Województwo kieleckie, red. J. Szymański, z. 4: Miechów i Pińczów wraz regionem, wyd. B. Trelińska, Kielce 1983.
  • Grzeliński W., Monografia Chęcin, Kielce 1908.
  • Gryglewski P., De Sacra Antiquitate. Odwołania do przeszłości w polskiej architekturze sakralnej XVI wieku, Warszawa 2012.
  • Grzybkowski A., Gotycka architektura murowana w Polsce, Warszawa 2014.
  • Kalina D., Kościół parafialny p.w. św. Bartłomieja, [w:] Szkice z dziejów miasta. Chęciny na stare fotografii, red. D. Kalina, Kielce 2008, s. 161-180.
  • Karpowicz M., La Capella Fodiga- Eccezionale monumento di un mesoccone in Polonia, „Quaderni Grigionitaliani"1990, t. LIX, nr 1, s. 11-26.
  • Karpowicz M., Da contadino a magnate Gaspare Fodiga archittectto e scultore di Mesocco in Polonia, Mesocco 2002.
  • Karpowicz M., Artyści włosko-szwajcarscy w Polsce w I połowy XVIII w., Warszawa 2013.
  • Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. 3: Województwo kieleckie, red. J.Z. Łoziński, B. Wolff, z 4.: Powiat kielecki, oprac. T. Przypkowski, Warszawa 1957.
  • Kiryk F., Urbanizacja Małopolski. Województwo sandomierskie XIII-XVI wieku, Kielce 1994.
  • Kowalski W., „Do zmartwychwstania swego za pewnym wodzem Kristusem…". Staropolskie inskrypcje północno-zachodniej Małopolski, Kielce 2004.
  • Król A., Kasper Fodyga budowniczy chęciński z początku XVII wieku, „Biuletyn Historii Sztuki" 1951, nr 2-3, s. 88-117.
  • Łoziński J. Z., Grobowe kaplice kopułowe w Polsce (1520-1620), Warszawa 1973.
  • Miłobędzki A., Architektura regionu świętokrzyskiego w XVII wieku, „Rocznik Muzeum Narodowego w Kielcach” 1975, t. 9, s. 57-83.
  • Miłobędzki A., Architektura polska XVII wieku, Warszawa 1980.
  • Paulewicz M., Kościoły i kaplice Chęcin, „Nasza Przyszłość. Studia z dziejów Kościoła i kultury katolickiego” 1982, t. 57, s. 211-231.
  • Rawita-Witanowski M., Dawny powiat chęciński. Z ilustracjami prof. Jana Olszewskiego, oprac. D. Kalina, Kielce 2002.
  • Rosiński P., Zabytkowe organy w województwie kielecki, Warszawa-Kraków 1992.
  • Wojtasik Z., Zub J., Konserwacja tzw. zabytków ruchomych, [w:] Prace konserwatorskie w woj. świętokrzyskim w latach 2001-2012, red. J. Cedro, Kielce 2014, s. 121-178.
  • Zapart W., Karkocha M., Dzieje parafii Chęciny do 1815, Kielce 2007.

Informacje ogólne

  • Rodzaj: kościół
  • Chronologia: 1325 r.
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: Chęciny
  • Lokalizacja: woj. świętokrzyskie, pow. kielecki, gmina Chęciny - miasto
  • Źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy