Zespół klasztorny franciszkanów, Chęciny
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

Zdjęcie panoramiczne tej lokalizacji jest niedostępne.

Zespół klasztorny franciszkanów

Chęciny

photo

Zespół klasztoru franciszkanów jest znakomitym przykładem architektury franciszkańskiej, dostosowanej do wymogów wskazanych przez reguły zakonne, a jednocześnie doświadczonej przez różnorakie użytkowanie i przywróconej do statusu pierwotnego. Prace przy budowie prowadziły miejscowe warsztaty budowlane, w tym znanego muratora Kacpra Fodygi.

Historia

Klasztor franciszkanów powstał po 1368 roku z fundacji króla Kazimierza Wielkiego. Najstarszą częścią zespołu jest gotycki kościół wzniesiony w 2. połowie XIV wieku i odbudowany po pożarze w 1465 roku. Pod koniec XVI wieku był czasowo użytkowany przez protestantów, którzy dopuścili się znacznych zniszczeń w świątyni. Wizytacja z 1598 roku opisuje tu: drewniany krużganek procesyjny zabudowany w czworobok, od zachodu dostawiony parterowy, murowany ciąg budynków i drewniane dormitorium na piętrze; klasztor nie miał nowicjatu, studium, infirmerii. W latach 1612-1620, staraniem starosty chęcińskiego Stanisława Branickiego kościół i klasztor uległy przebudowie. Zasklepiono wtedy nawę i prezbiterium kościoła, wykonano nowe dachy i szczyt zachodni oraz przebudowano budynki klasztorne; wzniesiono też budynki gospodarcze z bramą wjazdową. Przypuszcza się, że przy pracach tych zatrudnieni byli miejscowi muratorzy, kamieniarze i rzeźbiarze. W północno-wschodnim narożniku klasztoru powstała późnorenesansowa kaplica św. Leonarda (Branickich), wykończona wnętrzarsko w 1641 roku. Odnowiony i rozbudowany obiekt uległ ponownej dewastacji w 1656-1657 roku, a odbudowany został w 2. połowie XVII wieku przez starostę Stefana Bidzińskiego. Uwieczniono to na skromnej tablicy z herbem starosty (Janina), umieszczonej przed wejściem do klauzury. Jak się wydaje prace skoncentrowały się wokół zabudowań klasztoru; przebudowano skrzydło zachodnie i nadbudowano pozostałe; powstał czworobok zabudowań klasztornych zachowany do chwili obecnej. W okresie Królestwa Kongresowego zabudowania, po kasacji klasztoru przeszły na Skarb Państwa z przeznaczeniem na więzienie. Po pewnych przystosowanych użytkowych więzienie użytkowało budynki klasztorne do 1928 roku; potem był tu sąd grodzki i szkoła. W czasie II wojny światowej klasztor zajmowało wojsko niemieckie. Restaurację zespołu przeprowadzono w latach 1946-1948. Mieściła się tu po wojnie szkoła kamieniarska, zakłady mięsne, Spółdzielnia Pracy, łaźnia miejska i Hotel Łysogóry (w latach 60. i 70. XX wieku adaptacja na Dom Turysty z restauracją w kościele, połączona z usunięciem wtórnych podziałów i pracami konserwatorskimi, ale też z ogołoceniem z wyposażenia sakralnego). Obecnie stanowi własność konwentu franciszkanów, którym zwrócono zespół w 1991 roku. Przeprowadzono prace remontowe i głównie porządkowe, związane z przywróceniem obiektu do kultu religijnego. W 1997 roku nastąpiło ponowne poświęcenie kościoła. Obecnie w odzyskanym klasztorze mieści się też Ośrodek Leczenia Uzależnień.

Opis

Teren klasztorny zajmuje narożną działkę położoną w północno-zachodniej części miasta. W jej części środkowej znajduje się kościół i przylegający do niego od północy czworobok zabudowań klasztornych. Od północy i zachodu teren ograniczają ukształtowane obwodowo budynki administracyjne i gospodarcze; brama wjazdowa usytuowana została od strony zachodniej, a z pozostałych stron teren wygradza wysoki mur. Kościół klasztorny (pw. Wniebowzięcia NMP) jest orientowany, wzniesiony z kamienia wapiennego łamanego, otwory okienne i drzwiowe ujęte są w kamienny detal. Składa się z dwuprzęsłowej nawy oraz węższego, trójprzęsłowego prezbiterium zamkniętego wielobocznie. Sklepienia w świątyni są kolebkowo-krzyżowe z nakładanymi dekoracyjnymi żebrami; dachy dwuspadowe (nad prezbiterium wtórnie obniżony). W 1947 roku odkryto fragmenty polichromii na ścianie tęczowej z 2. połowy XV wieku, z podpisem brata Anioła z Sącza. Ściany skrzydeł klasztoru tworzą wewnętrzny, prawie kwadratowy wirydarz. Elewacje ścian są skromne, okna ujęte w obramienia okienne z piaskowca; ściany te w przyziemiu podparte są szkarpami. Elewacje zewnętrzne są tynkowane (do połowy XX wieku były pozbawione tynku, kamienne); dachy są niskie, dwuspadowe. W południowo-wschodnim narożniku zespołu znajduje się kaplica św. Leonarda, nazywana Kaplicą Branickich. Jest ona orientowana, zbudowana na planie kwadratu z absydą od wschodu, nakryta kopułą. Wnętrze absydy otwarte jest do wnętrza łukiem tęczowym. Na żagielkach umieszczone są późnorenesansowe stiukowe kartusze z herbami. Przy murze północnym znajdują się wydłużone, jednotraktowe zbudowane z kamienia budynki - dawny dom gościnny oraz dawny szpital więzienny. Elewacje budynków są bezstylowe zwieńczone skromnym gzymsem. Przy murze zachodnim stoi piętrowy budynek bramny z przejazdem otwartym na dziedziniec szerokimi półkolistymi arkadami. Zespół klasztorny użytkowany jest obecnie zgodnie z przeznaczaniem. Pozostały jeszcze elementy z poprzedniej epoki, ale podwórze jest zadbane, a obiekty są sukcesywnie remontowane.

Zabytek tylko częściowo dostępny dla zwiedzających.

Oprac. Dariusz Kalina, 15.12.2014 r.

Bibliografia

  • Karty ewidencyjna architektury i budownictwa,: „d. Klasztor oo. Franciszkanów”, „Kaplica św. Leonarda”, „Kościół franciszkanów pw. Wniebowzięcia NMP, „Zabudowania gospodarcze klasztoru oo. franciszkanów pw. Wniebowzięcia NMP”, oprac. S. Parafianowicz 1983, mps, archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Kielcach i Narodowego Instytutu Dziedzictwa w Warszawie.
  • Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, t. III: Województwo kieleckie, z. 4: Powiat kielecki, oprac. zbiorowe, Warszawa 1959.
  • Barbasiewicz M, Kubiak J., Chęciny Studium historyczno-urbanistyczne, Warszawa 1981, archiwum WKZ w Kielcach.
  • Hałambiec M. J., Franciszkański klasztor w Chęcinach (Historia od fundacji -1368, poprzez zabór -1817, do odzyskania 1991), Chęciny 2003.
  • Kalina D., Dzieje Chęcin, Chęciny 2007.
  • Kalina D., Klasztor franciszkanów, [w:] Chęciny na starej fotografii. Szkice z dziejów miasta, Kielce 2008, s. 199-212.
  • Palewicz M., Kościoły i kaplice Chęcin, „Nasza Przeszłość. Studia z dziejów Kościoła i Kultury Katolickiej w Polsce”, R. 57, Kraków 1982, s. 225-226.
  • Rawita-Witanowski R., Dawny powiat chęciński. Z ilustracjami prof. Jana Olszewskiego, oprac. D. Kalina, Kielce 2001.

Informacje ogólne

  • Rodzaj: klasztor
  • Chronologia: po 1368 r.
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: Franciszkańska 10, Chęciny
  • Lokalizacja: woj. świętokrzyskie, pow. kielecki, gmina Chęciny - miasto
  • Właściciel praw do opisu: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy