Historia

Najwcześniejsze udokumentowane wzmianki o społeczności żydowskiej w Chęcinach pochodzą z lustracji województwa sandomierskiego z lat 1564-1565 i mówią o sześciu głowach żydowskich rodzin zamieszkujących miasto. W 1597 roku król Zygmunt III Waza wydał zakaz utrzymywania drewnianego domu modlitwy. Sytuacja zmieniła się w 1638 roku, gdy król Władysław IV Waza nadał przywilej zezwalający na budowę murowanej synagogi. W przywileju określono dokładnie jego wymiary i ogólne rozplanowanie, odpowiadające obecnemu budynkowi w stylu późnorenesansowym, na planie prostokąta, z wysoką salą modlitewną przykrytą sklepieniem. W XVIII stuleciu przy synagodze dokonywano jedynie niewielkich przeróbek. Znaczniejsze zmiany wprowadzono dopiero w XIX wieku, kiedy budynek rozbudowano. Z powodu ograniczonej przestrzeni od północy dobudowano dwupiętrowy babiniec, co spowodowało wydłużenie bryły i zmianę jej proporcji. Zlikwidowano również okna w północnej ścianie sali modlitw oraz podzielono babiniec na dwie kondygnacje. W tym okresie najpewniej zastąpiono dawny dach czterospadowym, podobnym do dzisiejszego. Po pożarze w 1905 roku gmach był gruntownie restaurowany, a w 1906 roku dobudowano od strony północnej jeden trakt.

Podczas II wojny światowej synagoga została zdewastowana, a żydowska społeczność Chęcin uległa zagładzie. Po 1945 roku obiekt przejęły władze lokalne. W latach 1957–1958 przeprowadzono remont i przystosowano budynek do nowych funkcji. W dawnym domu modlitwy mieściły się m.in. biblioteka, Gminno-Miejski Dom Kultury, kino „Marmury” oraz siedziba władz gminy. Przebudowy te zmieniły układ wnętrza i pozbawiły synagogę jej religijnego charakteru. W latach 1991-1992 przeprowadzono kolejny remont i przekazano budynek Katowickiej Gminie Żydowskiej. W 2019 roku synagoga została przekazana Gminie Chęciny, a po gruntownym remoncie w 2023 roku odzyskała swój dawny charakter. W 2024 roku utworzono w synagodze Centrum Pamięci Kultury Żydowskiej w Chęcinach. 

Opis

Budynek położony jest we wschodniej części miasta, na platformie obniżonej w stosunku do ulicy i z lekkim wycofaniem od jej pierzei. Poprzedza go metalowe, współczesne ogrodzenie z murowaną bramą i słupkami. Synagoga w Chęcinach jest murowanym, późnorenesansowym budynkiem sakralnym o prostych, lecz wyrazistych proporcjach, wzniesionym na planie prostokąta. Korpus obiektu tworzy wysoka, częściowo zagłębiona w ziemi sala modlitw poprzedzona przedsionkiem, którego częścią jest również boczna izba oraz oratorium dla kobiet nad nią. Elewacje są tynkowane, a narożniki wzmocniono szkarpami, co podkreśla masywność konstrukcji. Otwory okienne rozmieszczone są swobodnie w ścianach i obramione skromnymi, kamiennymi, późnorenesansowymi opaskami. Dach synagogi wykonany jest w formie czterospadowej, tzw. dachu polskiego, charakterystycznej dla budownictwa sakralnego tamtej epoki. Obecnie kryty blachą. We wnętrzu synagogi dominują sklepienia kolebkowo-krzyżowe oraz kolebkowe z lunetami. Wejście główne, w południowej ścianie budynku, ujęte zostało w późnorenesansowy portal. Również wejście do sali z sieni ma kamienny portal z 2. ćwierci XVII wieku. Wewnątrz, w sali na ścianie wschodniej umieszczony został późnorenesansowy kamienny Aaron-ha-Kodesz z czarnego marmuru, intarsjowany marmurem chęcińskim w otoczeniu ściennej polichromii, zwieńczony kartuszem z koroną. Wnętrze pierwotnie ozdobione było polichromiami, z których zachowały się jedynie fragmenty. 

Nieruchomość dostępna w godzinach otwarcia Centrum Pamięci Kultury Żydowskiej w Chęcinach.

Oprac. Wioletta Jankowska, OT NID w Kielcach, 30.01.2026 r.