cerkiew greckokatolicka pw. św. Dymitra, Cewków
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

Zdjęcie panoramiczne tej lokalizacji jest niedostępne.

cerkiew greckokatolicka pw. św. Dymitra

Cewków

photo

Cerkiew w Cewkowie jest przykładem adaptacji w drewnianej formie silnie już przetworzonego wzorca murowanej świątyni tzw. klasycyzmu józefińskiego (widocznego jeszcze w wydłużonym planie zabytku), przy jednoczesnym dążeniu do zaakcentowania wschodniego charakteru obiektu poprzez odejście od kształtowania bryły charakterystycznego dla stylu józefińskiego.

Historia

Pierwsza znana informacja o Cewkowie pojawiła się w źródłach dość późno, bo dopiero w 1492 r. Według miejscowej tradycji poprzednia cerkiew znajdowała się na terenie przysiółka Wola (dzisiejszy zachodni fragment wsi), a na obecne miejsce została przeniesiona w XVII w. W 1840 r. rozpoczęto budowę obecnie istniejącej cerkwi staraniem ówczesnego parocha ks. Antoniego Brylińskiego, „za przychyleniem się Jw. Xięcia [Leona] Sapiehy Dóbr tutejszych Administratora”, zarządzającego dobrami cewkowskimi z ramienia ich właściciela Władysława Zamoyskiego. Budowę cerkwi ukończono prawdopodobnie w 1842 r., a 5 maja tegoż roku poświęcono. Zachował się przekaz mówiący, że ściany nowej świątyni wznoszono przy zachowaniu wewnątrz poprzedniej, niewielkiej cerkwi, którą rozebrano po ukończeniu nowej. Wyposażenie cerkiewne w większości pochodziło z wcześniejszej świątyni, a nowymi elementami były prestoł  (wykonany przez cieślę, który zbudował cerkiew), ikonostas oraz konfesjonały. Prawdopodobnie w l. 80. XIX w. cerkiew otrzymała blaszane pokrycie a wnętrze dekorowano iluzjonistyczną polichromią figuralno-ornamentalną. Na zachód od cerkwi stała drewniana, wolnostojąca dzwonnica, wzniesiona prawdopodobnie jeszcze w XVIII w. W 1927 r. postawiono ją na kamiennym podmurowaniu i przebudowano. Po wysiedleniu w 1947 r. ludności ukraińskiej cerkiew została przejęta na rzecz Skarbu Państwa i pozostaje do dzisiaj nieużytkowana, ulegając stopniowo coraz większej degradacji. W 1961 r. ocalałą część wyposażenia przewieziono do Muzeum-Zamku w Łańcucie. W l. 70. XX w. rozebrano dzwonnicę.

Opis

Cerkiew usytuowana jest w centrum wsi, tuż przy drodze biegnącej na pn. od nawsia. Cerkiew jest orientowana, zajmuje część nieogrodzonego, niewielkiego wyniesienia terenu opadającego w dolinę potoku wiejskiego.

Drewniana cerkiew wzniesiona jest na planie podłużnym, trójdzielna, z dominującą, zbliżoną do kwadratu nawą. Do nawy od wsch. przylega nieco mniejsze prezbiterium zamknięte od wschodu trójbocznie a od zach. babiniec na planie wydłużonego prostokąta (dawniej babiniec poprzedzony był niewielką kruchtą na dwóch słupach, której pozostałością jest jeszcze dwuspadowy, kryty blachą dach, przeniesiony ok. 10 m od cerkwi). Do prezbiterium od pd. i pn. dostawione są symetrycznie dwa prostokątne pomieszczenia – zakrystia i skarbczyk. Bryła cerkwi jest zwarta, zestawiona z kubicznych bloków babińca, nawy i prezbiterium o tej samej wysokości oraz znacznie mniejszych i niższych zakrystii i skarbczyka. W bryle elementem zdecydowanie dominującym jest nawa z ośmiobocznym tamburem nakrytym ośmiopołaciową kopułą zwieńczoną latarnią z baniastym hełmem. Nad prezbiterium i babińcem dachy dwuspadowe tej samej wysokości, których kalenice sięgają do zwieńczenia tamburu nawy; nad zakrystią i skarbczykiem dachy pulpitowe, dwupołaciowe.

Cerkiew została posadowiona na kamienno-ceglanym podmurowaniu i dębowej podwalinie, wzniesiona z drewna iglastego w konstrukcji zrębowej. Ściany w całości były pobite gontem. Obecnie gont zachował się tylko częściowo. Kopuła i dachy pobite są blachą.

Wewnątrz w prześwicie między nawą a sanktuarium zachowały się pozostałości monumentalnej konstrukcji ikonostasu współczesnego cerkwi o rzadko spotykanej formie. Babiniec otwarty jest do nawy na całej szerokości i wysokości. Przy zachodniej ścianie babińca znajduje się nadwieszony chór śpiewaczy. Nawa nakryta jest ośmiopolową kopułą zrębową, w babińcu i prezbiterium zastosowano stropy deskowe z fasetą, w zakrystii i skarbcu stropy płaskie.

Ściany wypełnia polichromia (znacznie zniszczona) o podziałach architektonicznych z dekoracją roślinno-geometryczną i figuralną.

Obiekt dostępny tylko z zewnątrz.

Opr. Ryszard Kwolek, OT NID w Rzeszowie, 06-02-2018 r.

Bibliografia

  • Janeczek A. Osadnictwo pogranicza polsko-ruskiego. Województwo bełskie od schyłku XIV do początku XVII w. Wrocław-Warszawa-Kraków, 1991
  • Mazur J., Cerkwie drewniane w okolicach Lubaczowa. Katalog, Lubaczów 1997, mps w Muzeum w Lubaczowie, cz. 1, s. 72-92
  • Mazur J., Materiały do dziejów Starego Dzikowa i okolic, „Rocznik Lubaczowski”, t. IX-X, Lubaczów 2001, s. 201-203
  • Karta ewidencyjna, Cewków, Cerkiew greckokatolicka p.w. św. Dymitra, opr. Giemza J., Archiwum WUOZ w Przemyślu, 1997
  • Saładiak A., Pamiątki i zabytki kultury ukraińskiej w Polsce. Warszawa1993
  • Styrna J., Mamoń A., Zabytki ziemi lubaczowskiej. Przemiany w latach 1904-2004 na podstawie rękopisu Karola Notza. Kraków 2004
  • Szlak Architektury Drewnianej, oprac.: A. Fortuna-Marek, J. Giemza, R. Kwolek, J. Mazur, mps, Archiwum NID OT w Rzeszowie, 2003.

Informacje ogólne

  • Rodzaj: cerkiew
  • Chronologia: 1840 r.
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: Cewków
  • Lokalizacja: woj. podkarpackie, pow. lubaczowski, gmina Stary Dzików
  • Źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy