Historia

Ziemia bytowska, wchodząca w XII wieku w skład księstwa sławieńsko-słupskiego, w kolejnych wiekach przechodziła w ręce książąt gdańskich, margrabiów brandenburskich i książąt wołogoskich, by w 1329 roku znaleźć się pod panowaniem Zakonu. Krzyżacy weszli w jej posiadanie drogą kupna. Pierwszą ich siedzibą był pochodzący z czasów przedkrzyżackich tzw. Stary Zamek na terenie grodu, określany w dokumencie sprzedaży jako Bütow dominium et castrum. W Bytowie utworzono jednostkę administracyjną (prokuratorię) podporządkowaną bezpośrednio wielkiemu mistrzowi Zakonu. Przygotowania do budowy nowej warownej siedziby, przystosowanej do użycia broni palnej i pomieszczenia oddziałów wojsk zaciężnych, rozpoczęto w 1396 roku. Budowniczym zamku był słynny zakonny murator Mikołaj Fellensteyn, a prace budowlane trwały od 1398 do 1405 roku. Wzniesiono jednoskrzydłowy dom konwentu z obszernym prostokątnym dziedzińcem otoczonym murami obronnymi z basztami na narożach. Po bitwie pod Grunwaldem z zamku na krótko usunięta została krzyżacka załoga, jednak po I pokoju toruńskim w 1411 roku Zakon ponownie przejął bytowską warownię. Nieudaną próbę odzyskania zamku podjęto w 1433 roku przy współudziale wojsk czeskich taborytów i księcia słupskiego Bogusława IX. Jego skuteczne przejęcie nastąpiło dopiero w 1454 roku za sprawą Związku Pruskiego. Następnie, po inkorporacji Prus do Królestwa Polskiego, król Kazimierz Jagiellończyk nadał ziemię bytowską dożywotnio księciu pomorskiemu Erykowi II. W 1500 roku kolejny książę pomorski, Bogusław X, zlecił mistrzowi Frankowi van dem Werderowi wykonanie nowych fortyfikacji zamku, a od 1526 roku zamek uzyskał status rezydencji książęcej. W latach 1560–1570 rozbudowano go w stylu renesansowym (palazzo in fortezza), dostosowując do nowych funkcji. Za panowania księcia Barnima I Starego powstały budynki Domu Książęcego i Kancelarii Książęcej, a w 1623 roku zbudowano tzw. Dom Wdów, przeznaczony dla księżnej Zofii, wdowy po księciu Franciszku. W latach 1628–1629, podczas wojny trzydziestoletniej, wojska cesarskie zdewastowały większą część komnat zamkowych, które księżnej Annie de Croy udało się stosunkowo szybko przywrócić do stanu pierwotnego. W 1637 roku, po śmierci księcia Bogusława XIV, ziemia bytowska jako lenno powróciła do Królestwa Polskiego, a zamek służył jako siedziba polskich starostów – najpierw hetmana Stanisława Koniecpolskiego, a następnie Jakuba Wejhera. W 1656 roku zamek został zniszczony przez Szwedów. Wysadzono wówczas Wieżę Prochową i wypalono niemal wszystkie budynki, w tym obie baszty południowe – Polną i Różaną. W 1657 roku, na mocy traktatów welawsko-bydgoskich, ziemia bytowska i lęborska przeszły w ręce elektora brandenburskiego Fryderyka Wilhelma I. W 1681 roku do południowej części muru wschodniego dobudowano Budynek Sądowy. W tym czasie zamek popadał w coraz większą ruinę. W XVIII wieku rozebrano Kancelarię Książęcą i Wieżę Bramną, natomiast w XIX wieku Dom Sądowy zaadaptowano na więzienie. W 1930 roku zamek przekazano Niemieckiemu Towarzystwu Schronisk Młodzieżowych, a w 1937 roku rozpoczęto remont i obiekt oddano we władanie Zrzeszeniu Prowincji Pomorskich. Na zamku funkcjonowały schronisko młodzieżowe (w skrzydle południowym) oraz regionalne muzeum (w skrzydle wschodnim). Do wybuchu II wojny światowej odbudowano kwadratową Basztę Prochową, budynek bramny oraz stropy w najstarszym, północnym skrzydle. W 1945 roku zamek przejęli Rosjanie, przeznaczając go na potrzeby przejściowego obozu NKWD. Na początku lat 60. XX wieku rozpoczęto odbudowę i renowację zamku. W skrzydle południowym uruchomiono hotel i restaurację (1980), we wschodnim bibliotekę (1974), a na jego poddaszu muzeum (1972), które w latach 90. XX wieku przejęło również pomieszczenie w skrzydle północnym. Obecnie w zamku mieszczą się siedziba Zarządu Kompleksu Zamkowego, Biblioteka Miejska i Muzeum Zachodniokaszubskie. W Baszcie Młyńskiej swoją siedzibę ma Kaszubsko-Pomorskie Bractwo Rycerzy Zamku Bytowskiego. W dawnym Domu Książęcym trwa obecnie remont (nieczynne są hotel i restauracja). Muzeum prezentuje bogate zbiory etnograficzne oraz czasowe wystawy współczesnego malarstwa, fotografiki i sztuki ludowej. W salach zamkowych odbywają się koncerty, wernisaże i spotkania, a na dziedzińcu organizowane są turnieje rycerskie. Zamek bytowski został włączony do utworzonego w Polsce północnej „Szlaku Zamków Gotyckich”.

Opis

Zamek położony jest na naturalnym wzgórzu po południowo-wschodniej stronie miasta lokacyjnego. Teren zamku dostępny jest od strony wschodniej za pośrednictwem ul. Zamkowej, biegnącej groblą nad dawną fosą. Budowla gotycko-renesansowa wzniesiona została na rzucie prostokąta z czworobocznym dziedzińcem (ok. 45 × 65 m) i czterema basztami na narożach: Młyńską, Prochową, Polną i Różaną. Od wschodu znajduje się brama wjazdowa, zaakcentowana ryzalitową dobudówką. Zabudowa wewnątrz dziedzińca skupiona jest wzdłuż trzech boków, od zachodu znajduje się mur kurtynowy. Baszta Młyńska wzniesiona jest na rzucie koła, baszta Prochowa na planie kwadratu, natomiast baszty Różana i Polna na rzucie ośmioboku w przyziemiu, wyżej przechodząc w formę cylindryczną. Bryła jest masywna, z czterema dominantami narożnych baszt i wysuniętą przed lico muru bramą wjazdową. Dachy kryte są dachówką holenderką i rynienkową typu mnich-mniszka. Nad budynkami trzech skrzydeł umieszczono wysokie dachy dwuspadowe z lukarnami, dachy baszt są ostrosłupowe ze sterczyną, natomiast dach budynku bramnego jest dwuspadowy z ozdobnym szczytem. Mur kurtynowy zwieńczony jest rzędem otworów strzelniczych, a od strony wewnętrznej wyposażony w drewniany ganek. Zamek zbudowany jest z kamienia i cegły. Mury obronne w trzech czwartych wzniesione są z nieobrobionych głazów kamiennych na zaprawie. Baszty Młyńska i Różana wykonane są z kamienia do poziomu stopy ganków strzelniczych na murach, dwie pozostałe jedynie w części cokołowej. Cegła zastosowana została w górnych partiach murów obronnych, w murach baszt i budynku bramnego oraz we wszystkich budynkach wewnątrz dziedzińca. Miejscami mur ceglany zdobiony jest geometryczną dekoracją zendrówkową (Baszta Polna i Młyńska), a częściowo tynkowany (elewacje wewnętrzne skrzydła południowego i wschodniego oraz budynek bramny). Baszty i budynki są w większości trzykondygnacyjne, podpiwniczone. W skrzydle północnym znajduje się Dom Zakonny, w skrzydle południowym Dom Książęcy, a od wschodu Dom Wdów i Dom Sądowy. Wnętrza zaadaptowane są do współczesnych potrzeb, przy czym najwięcej historycznej substancji zachowało się w obrębie cylindrycznych baszt, w partiach przyziemia oraz w Domu Zakonnym.

Oprac. Krystyna Babnis (OT NID w Gdańsku) we współpracy z Romaną Delevaux-Żywicką z UM w Bytowie, 22.08.2025 r.

Zabytek dostępny. Więcej informacji o zwiedzaniu na stronie Muzeum Zachodniokaszubskiego