Historia

Wezwanie Narodzenia NMP pierwotnie nosiła bielska cerkiew zamkowa. W 1562 roku przeniesiono je na cerkiew miejską, usytuowaną na placu przy dzisiejszej ul. Jagiellońskiej. Z powodu sporów między wiernymi ortodoksyjnymi i unitami parafia Narodzenia NMP ostatecznie przyjęła unię brzeską w 1636 roku. Nie jest znana dokładna data budowy obecnej cerkwi. Zapewne została wzniesiona pomiędzy 1729 a 1759 rokiem za probostwa ks. Bazylego Mieleszkiewicza, o czym świadczą wizytacje. Pierwotnie składała się z korpusu nawowego, prezbiterium i zakrystii. W 1774 roku była remontowana. W 1790 roku dostawiono do zakrystii aneks z ołtarzem św. Anny. W 1839 roku, po kasacie unii brzeskiej, parafia Narodzenia NMP przeszła na prawosławie. W 1875 roku odnowiono i powtórne poświęcono ikonostas, lecz ze względu na jego starość nie przebudowywano go. Być może w tym czasie wymieniono ikony namiestne na zachowane do dziś, a XVIII-wieczne wizerunki Matki Bożej i Chrystusa Pantokratora znajdują się obecnie w cerkwi w Strykach (wsi należącej pierwotnie do parafii Narodzenia NMP w Bielsku). Cerkiew była wielokrotnie remontowana: w 1875 roku (dostawienie kruchty?), w latach 1926-1929 oraz w 1932 roku. W 1944 roku w wyniku bombardowania zostało uszkodzone prezbiterium i zniszczone górne rzędu ikonostasu, odbudowane w tym samym roku we współczesnym stylu. W 1968 roku nastąpiła wymiana podwalin, szalunku, stropów, pokrycia dachowego, stolarki okiennej i drzwiowej oraz zamiana barokowej sygnaturki na kopułkę. W latach 2001-2008 dobudowano południową zakrystię, wymiano pokrycie dachowe przebudowano kopuły nad nawą, wykonano kopułę nad prezbiterium, obłożono wnętrze i filary boazerią, usunięto wewnętrzne nad- i podokienników, przebito w ścianie między nawą a kruchtą trzy arkad wejściowych, wymieniono XIX-wieczny ikonostas w kaplicy św. Anny na współczesny.

Opis    

Świątynia położona po wschodniej stronie ul. Jagiellońskiej, na ogrodzonym cmentarzu przycerkiewnym, w sąsiedztwie drewnianej dzwonnicy. Cerkiew orientowana, zbudowana z drewna w konstrukcji zrębowej, na podmurówce. Ściany spięte lisicami, szalowane wewnątrz i zewnątrz. Dachy pokryte blachą, a kopułki imitacją złota. Jest to świątynia trójdzielna, złożona z kilku brył na rzutach prostokątnych: prezbiterium oflankowanego dwiema zakrystiami, korpusu nawowego i dwukondygnacyjnej kruchty. Korpus nawowy, najwyższa cześć budynku, przekryty jest dachem dwuspadowym z szerokim okapem i naczółkiem od frontu, zwieńczony kopułką na szyi. Niższe od niego prezbiterium, nakryte dachem trójspadowym zwieńczonym kopułką na szyi, ujęte jest dwoma pomieszczeniami pomocniczymi przekrytymi dachami pulpitowymi. Dolna kondygnacja kruchty wyższa i szersza od górnej, oddzielona szerokim okapem; górna kondygnacja nakryta dachem dwuspadowym sięgającym naczółka korpusu nawowego. Przed wejściem głównym do kruchty dwuspadowy daszek na słupach. Wejścia w elewacji północnej i do północnej zakrystii osłonięte dwuspadowymi daszkami. Elewacje podzielone w poziomie gzymsem biegnącym na około 1/3 ich wysokości. Do wysokości gzymsu szalunek w układzie poziomym, wyżej pionowym. Węgły oszalowane wycinanymi faliście deseczkami. Listwa podokapowa wycinana w ząbki. Okna w opaskach, ozdobione nad- i podokiennikami z wyrzynanych ozdobnie deseczek. Analogiczna dekoracja na szczycie ganku przed wejściem frontowym. Stolarka okienna i drzwiowa drewniana. Wnętrze trójnawowe, podzielone trzema parami czworobocznych słupów. Prezbiterium wydzielone ikonostasem. Nad wejściem chór muzyczny z nadwieszonym balkonem. Wokół okien bogato zdobiona oprawa z wycinanych w deskach nad- i podokienników. Płaskie stropy i podłogi drewniane. W północnym pomieszczeniu pomocniczym boczny ołtarz wydzielony ikonostasem. Wyposażenie cerkwi: czterorzędowy ikonostas złożony z dwóch części - pochodzącego z połowy XVIII wieku dolnego rzędu z carskimi wrotami i trzech współczesnych górnych rzędów. Barokowe ołtarze (główny i dwa boczne) z połowy XVIII wieku, przerobione i uzupełnione w 2. połowy XIX wieku na kioty. Dwa kioty w tzw. stylu rosyjsko-bizantyjskim z 4. ćwierci XIX wieku; w jednym ikona Hodegetrii, datowana na XVI wiek.

Obiekt dostępny z zewnątrz, otwierany w czasie nabożeństw.

Oprac. dr Aneta Kułak, NID OT Białystok, 30.08.2025 r.