Historia

Pałacyk ufundowany przez hetmana Jana Klemensa Branickiego w końcu lat 60. XVIII wieku. Nie jest znany projektant ani przeznaczenie obiektu, być może pałacyk miał być siedzibą koniuszego (równolegle w literaturze funkcjonuje nazwa Dom Koniuszego) lub maison de plaisance ostatniej żony hetmana Izabeli. Po śmierci Branickiego w 1771 roku przerwano prace wykończeniowe, podjęto je w 1776 roku na zlecenie Izabeli Branickiej, która przeznaczyła budynek na mieszkanie swego architekta J. Sękowskiego. W 1796 roku budynek wydzierżawiono Kamerze Pruskiej, która urządziła tu siedzibę prezydenta. Po śmierci Izabeli Branickiej w 1808 roku właścicielem pałacyku został car Aleksander I. W 1837 roku przekazano go Instytutowi Panien Szlacheckich. W 1898 roku pałac zakupił Andrzej Literer, w budynku urządzono restaurację z salą koncertową. Po śmierci Literera spadkobiercy odsprzedali budynek Edwardowi Herbstowi, który wydzierżawił go na mieszkania. W 1927 roku posesję podzielono na sześć części i sprzedano różnym osobom. Właścicielem pałacyku był Hirsz Wider, który w 1934 roku przebudował wnętrza i urządził w nich restaurację, klub i cukiernię.

W czasie wojny budynek był użytkowany przez władze okupacyjne. W 1944 roku pałacyk został spalony. Odbudowano go w latach 1947-1952 według projektu S. Bukowskiego. Stał się siedzibą Muzeum Regionalnego, a od 1962 roku - po gruntownym remoncie - Muzeum Ruchu Rewolucyjnego. Od 1974 roku mieścił się tutaj Instytut Architektury Politechniki Białostockiej, pod koniec lat 70. XX wieku budynek przeznaczono na siedzibę Urzędu Stanu Cywilnego, później Pałac Ślubów. Od 1996 roku rozpoczęto prace konserwatorskie wewnątrz obiektu realizując projekt ks. Jana Niecieckiego zmierzający do nadaniu wnętrzom barokowego charakteru. W 2009 roku opracowano koncepcję uporządkowania terenu zielonego otaczającego pałacyk. Projekt zakładał utworzenie ogrodu w stylu barokowym, odtworzenie paradnej bramy i ogrodzenia.

Opis

Budynek usytuowany w centrum miasta w pobliżu zespołu pałacowo - ogrodowego Branickich, na północ od dziedzińca paradnego, zamykający od wschodu perspektywę reprezentacyjnej ul. Kilińskiego. Pałacyk w stylu barokowym z rokokowym wnętrzem. Budynek wolno stojący, kalenicą wzdłuż ul. Kilińskiego. Dwukondygnacyjny z użytkowym poddaszem, rzut na planie prostokąta o zaokrąglonych narożach, częściowo podpiwniczony, dach mansardowy. Murowany z cegły, tynkowany, na fundamencie kamiennym, dach kryty dachówką, w piwnicy sklepienie kolebkowe z lunetami. Elewacja frontowa zachodnia pięcioosiowa, na osi centralnej płytki ryzalit zwieńczony trójkątnym naczółkiem w obramieniu, w tympanonie malowane panoplia, w zwieńczeniu waza. Drzwi w osi centralnej w kształcie prostokąta zamkniętego łukiem odcinkowym, nad drzwiami balkon na wolutowych wspornikach, balustrada metalowa z motywem kwiatowym, drzwi balkonowe prostokątne z półkolistym naświetlem. Na pozostałych osiach okna; w przyziemiu prostokątne zamknięte łukiem odcinkowym, na drugiej kondygnacji prostokątne wydłużone. Wszystkie okna z iluzjonistyczną dekoracją w formie profilowanych opasek. Gzyms wieńczący wysunięty. W osi drugiej i czwartej okna mansardowe w formie okulusów. Dolna partia elewacji i narożniki na całej wysokości boniowane. Elewacja tylna wschodnia siedmioosiowa, z wydatnym trzyosiowym ryzalitem w części środkowej na planie prostokąta z zaokrąglonymi narożami, środkową cześć zdobią dwa wazony. Na osi drugiej, czwartej i szóstej okna mansardowe w formie okulusów. Na osi centralnej w przyziemiu drzwi balkonowe z wyjściem na taras zamknięty betonowym murkiem, powyżej okno prostokątne balkonowe i balkon na rzucie owalnym. Elewacje boczne czteroosiowe z nieznacznym ryzalitem na jednej osi, okna jak w bocznych częściach elewacji frontowej, w osiach okna mansardowe w formie okulusów. Część okien iluzjonistyczna.

Dekoracje wnętrz wykonane współcześnie pod kierunkiem ks. Jana Niecieckiego nawiązują do stylistyki pokoi pałaców Branickich w Warszawie i Białymstoku. Dekoracje malarskie wykonał Robert Stpiczyński, prace sztukatorskie, odlewnicze i snycerskie Wojciech Lachowicz. Szczególnie zwracają uwagę iluzjonistyczne elementy architektoniczne oraz przedstawienia sześciu rezydencji Branickich, złocone aplikacje snycerskie i drewniane boazerie. W pokoju ogrodowym na podłodze dywan wykonany współcześnie wg wzoru z epoki. Meble w stylu późnorokokowym.

Dostęp do obiektu ograniczony.

Oprac. Grażyna Rogala, OT NID w Białymstoku, 10.12.2014 r.