Od 1888 roku założenie stało się prywatną własnością carów, o którą władcy dbali w sposób szczególny, co znalazło swoje odbicie w projektowanej architekturze i krajobrazie. Oprócz władców bywali tu najwybitniejsi luminarze nauki, literatury i sztuki. Park przypałacowy zaprojektował jeden z najznakomitszych architektów krajobrazu i budowniczych ogrodów - Walerian Kronenberg (1859-1934), któremu przypisuje się około 300 projektów. Park carski w Białowieży ze względu na rozmach i osobę inwestora należy do czołowych osiągnięć Kronenberga oraz jest dobrym przykładem parku w stylu obwodnicowym (kaligraficznym).

Historia

Myśliwski dwór królewski w Białowieży w obecnym miejscu powstał zapewne już w XVI wieku. W połowie XVIII wieku pobudowano nowy, okazały, drewniany dwór myśliwski wraz towarzyszącymi mu obiektami. Zabudowania te uległy zniszczeniu podczas walk związanych z powstaniem listopadowym. Przed 1860 rokiem przebudowano na carski dom myśliwski budynek drewniany, wzniesiony nad stawem już w 1845 roku (obecnie tzw. d. leśniczówka). Główne prace projektowo budowlane miały miejsce w latach 1890-1895, kiedy rozplanowano park według projektu Waleriana Kronenberga (w stylu angielskim) oraz wybudowano okazały pałac według projektu Nicolasa de Rochefort (w stylu eklektycznym) oraz liczne budynki towarzyszące. Prace trwały jeszcze na początku XX wieku kiedy np. w 1904 roku wzniesiono dom „hofmarszalski” i dom „jegierski” według projektu architekta Niesalewicza. Podczas I wojny światowej założenie uległo częściowej dewastacji. Po 1918 roku zespół parkowo-pałacowy przejęło państwo polskie. W budynkach zespołu umieszczono m.in. władze powiatowe, instytucje naukowe, administrację Parku Narodowego, zbiory przyrodnicze i naukowe oraz szkołę dla leśniczych. Podczas II wojny światowej rezydencja białowieska oraz cała puszcza jako teren polowań podlegały bezpośredniej administracji Hermana Göringa. Wycofujący się Niemcy w 1944 roku spalili pałac. Jego mury przetrwały do 1960 roku, kiedy je rozebrano i na miejscu pałacu wybudowano nowy budynek. W 1975 roku rozebrano wozownię, przebudowano dawną elektrownię a także wzniesiono kilka nowych budynków. Obecnie w głównym budynku powstałym na fundamentach dawnego pałacu carskiego mieści się siedziba Białowieskiego Parku Narodowego, w którego gestii jest zarząd nad zespołem parkowo-pałacowym w Białowieży.

Opis

Zespół pałacowo-parkowy w Białowieży zlokalizowany jest w zachodniej części wsi. Ograniczony jest od południa ulicami Kolejową oraz Zastawa, od zachodu ul. Paczoskiego, od północy przedłużeniem ul. Żubrowej, zaś od wschodu ul. Parkową i Sportową. Centrum założenia zajmuje budynek administracyjny BPN pobudowany na fundamentach dawnego pałacu, zlokalizowany na pnółnoc od stawów zajmujących południową część parku. Na północ od siedziby BPN rozpościera się park krajobrazowy w stylu angielskim zwany Parkiem Pałacowym. Zabytkowe obiekty wchodzące w skład zespołu zlokalizowano po wschodniej i zachodniej stronie dawnego pałacu (siedziba BPN) w południowej części Parku Pałacowego na północ od stawów: dom „jegierski” - murowany z cegły, dwukondygnacjowy, dwunastoosiowy wybudowany w 1904 roku; dom „hofmarszalski” - murowany z cegły, trzykondygnacjowy, rozplanowany na rzucie w kształcie litery L; dom „szoferów” - murowany z cegły, jednokondygnacjowy z poddaszem, zbudowany ok. 1895 roku; dawna leśniczówka - drewniany, jednokondygnacjowy zbudowany w 1845 roku, w stylu dworkowym, bogato zdobiony ornamentem ciesielskim; dawna łaźnia - murowany z cegły, jednokondygnacjowy, rozplanowany na rzucie w kształcie litery T, wybudowany w końcu XIX wieku; magazyn - drewniany, jednokondygnacjowy, zbudowany w końcu XIX wieku; młyn - murowany cegły i kamienia, podpiwniczony, jednokondygnacjowy, zbudowany w XIX wieku; stajnia i powozownia - murowano-drewniany, na rzucie krzyża wybudowany w końcu XIX wieku; brama wjazdowa - murowany z cegły z użyciem kamienia, dwukondygnacjowy z przejazdem w przyziemiu, z przybudówkami po stronie północnej i południowej; dom mieszkalny nr 9-drewniany, jednokondygnacjowy zbudowany w końcu XIX wieku.

Obiekt dostępny dla zwiedzających.

Oprac. Grzegorz Ryżewski, OT NID w Białymstoku, 22.10.2014 r.