Niebagatelna jest również rola kościoła w układzie przestrzennym wsi, ponieważ zamyka on główną oś Białowieży – ul. Stoczek, na początku której, w pobliżu Parku Pałacowego i dawnej rezydencji carskiej, usytuowana jest XIX-wieczna cerkiew prawosławna pw. św. Mikołaja.

Historia

Przeważająca część mieszkańców Białowieży aż do okresu międzywojennego należała do obrządku wschodniego, a nieliczni katolicy byli przypisani do parafii w Narewce. Po 1918 roku, w związku z napływem ludności z centralnej Polski, co było związane m.in. z rozwojem przemysłu drzewnego, powstawaniem placówek badawczych oraz administracji państwowej m.in. Lasów Państwowych, zaistniała konieczność utworzenia samodzielnej parafii rzymskokatolickiej. W 1922 roku powołano komitet budowy kościoła, w skład którego weszli m.in. przedstawiciele Lasów Państwowych i dyrektorzy miejscowych zakładów przemysłowych. W 1926 roku sufragan wileński Kazimierz Michalkiewicz wydał dekret o powstaniu parafii, powołując na proboszcza ks. Józefa Dowgwiłło. W tym samym roku zlecono architektowi Borysowi Zinserlingowi zaprojektowanie kościoła „w stylu polskiego renesansu”, który stałby się „jednym z pomników Zmartwychwstania Polski”. W 1927 roku rozpoczęto budowę świątyni na placu położonym przy Parku Dyrekcyjnym, jednak ostateczną umowę na jego dzierżawę od Lasów Państwowych parafia podpisała dopiero dwa lata później. W budowę kościoła zaangażowani byli oprócz mieszkańców liczni leśnicy, a środki finansowe zbierano w całej Polsce sprzedając cegiełki-pocztówki. Nabożeństwa przeniesiono do nowej świątyni w 1933 roku, a jej konsekracji dokonał bp wileński Romuald Jałbrzykowski w 1934 roku. Kościół nie był jeszcze wówczas wykończony: elewacje pozostawały nieotynkowane, wieża wyprowadzona jedynie do wysokości korpusu nawowego. Ukończono te prace dopiero w 1939 roku, chociaż wieża nie uzyskała projektowanej wysokości (obniżono ją o 7 metrów). Brakowało również wyposażenia wnętrza, ale w jego wykonaniu przeszkodziła II wojna światowa. Chociaż kościół nie ucierpiał znacząco, to po 1945 roku, w wyniku działań wojennych i przesunięcia granic państwowych, zasięg parafii białowieskiej znacznie się zmniejszył. W okresie powojennym w kościele prowadzono jedynie bieżące prace naprawcze, a wyposażenie uzupełniano od lat 70-tych o elementy nawiązujące do puszczańskiego charakteru osady. W związku ze złym stanem technicznym świątyni w latach 2013-2020 przeprowadzono szeroko zakrojony remont z inicjatywy proboszcza, ks. Bogdana Popławskiego. Polegał on m.in. na wymianie tynków elewacyjnych i pokrycia dachowego, naprawie sygnaturki i schodów frontowych. W 2021 roku wykonano projekt wystroju wnętrza.   

Opis

Kościół usytuowany we wschodniej części miejscowości, na krańcu ul. Stoczek, w pobliżu Parku Dyrekcyjnego. Murowany z cegły, tynkowany, kryty blachą. Zbudowany na planie krzyża łacińskiego, jednowieżowy, trójnawowy, halowy, z transeptem. Prezbiterium zamknięte trójbocznie, ujęte dwiema kwadratowymi w planie przybudówkami (kaplica i zakrystia). Wieża oflankowana niższymi aneksami mieszczącymi klatki schodowe na wieżę i chór muzyczny. Korpus nawowy i transept kryte dachami dwuspadowymi, na skrzyżowaniu naw masywna sygnaturka z dzwonowatym hełmem zwieńczona latarnią. Wieża i jej boczne aneksy zwieńczone arkadowymi attykami ze sterczynami, ramiona transeptu – schodkowymi szczytami. Prezbiterium otoczone podcieniem. Elewacje oszkarpowane, przeprute arkadowymi otworami okiennymi, zwieńczone profilowanym gzymsem koronującym. Wnętrze trójnawowe, nawy rozdzielone arkadami na filarach. Sklepienie w prezbiterium kolebkowe z lunetami, w nawach bocznych, w korpusie i ramionach transeptu żaglaste na gurtach. 

Kościół białowieski jest interesującym przykładem tzw. stylu narodowego czerpiącego ze stylów historycznych, szczególnie lokalnych odmian renesansu i baroku. Jest to widoczne zwłaszcza w ukształtowaniu  grzebieniastych attyk, schodkowych szczytów, szkarp i podcieni wzorowanych na XVI i XVII-wiecznej architekturze Małopolski. Pragnieniem fundatorów było też podkreślenie roli Puszczy Białowieskiej jako miejsca polowań polskich królów, zwłaszcza z dynastii Jagiellonów oraz nawiązanie do legendy o Białej Wieży wieńczącej średniowieczny zamek, który stał się później zalążkiem śródleśnej osady. Projektantem kościoła i plebanii w stylu dworkowym był architekt rosyjskiego pochodzenia Borys Zinserling (1890-1961), specjalizujący się w międzywojniu w projektowaniu mauzoleów i pomników, a także budownictwa mieszkaniowego, a po 1945 roku biorący udział w odbudowie warszawskich pałaców. Kościół pw. św. Teresy ma oprócz wartości artystycznych również walory historyczne, jest bowiem pierwszą rzymskokatolicką świątynią w Białowieży, której powstanie wiązało się z szeregiem przemian społecznych, jakie zaszły na tych terenach w związku z odzyskaniem przez Polskę niepodległości.

Zabytek dostępny z zewnątrz, zwiedzanie przed i po nabożeństwie, lub po uzgodnieniu z księdzem proboszczem.

Oprac. dr Aneta Kułak, NID Oddział Terenowy w Białymstoku, 18.06.2024 r.