Historia

Wieś Bażyny, położona sześć kilometrów na wschód od Ornety, została założona przez Alberta Fleminga na terenach staropruskich, otrzymanych nadaniem od brata – biskupa warmińskiego Henryka I Fleminga 10 lipca 1289 roku. Od pierwotnej nazwy miejscowości przyjął on nazwisko von Baysen. Kolejnymi właścicielami majątku były rodziny Bartschów von Demuth, Wastowskich, Ratków, von Schau, a od 1794 roku von Marquardt. Od 1818 roku  do 1939 roku majątek należał do Wojskich, w 1939 roku nabyła go rodzina von Prinz. Po wojnie posiadłość, jak pozostałe, upaństwowiono. W literaturze przedmiotu dwór opisywany jest jako XVII-wieczny, wzniesiony na średniowiecznych piwnicach i przebudowany w 1763 roku. Z tymi ostatnimi pracami wiązana jest obecna więźba dachowa. Analiza dostępnych opracowań pozwala także na określenie powojennych przekształceń: na początku lat 60. XX wieku rozebrano oficynę boczną od strony południowej, a w latach 1981–1994 usunięto pozostałości tarasu frontowego z metalową balustradą i zastąpiono go drewnianym gankiem poprzedzającym wejście, współcześnie otynkowanym.

Opis

Dwór wzniesiono bezpośrednio we wsi, przy głównej drodze, w północno-zachodnim skraju zabudowy. Usytuowany jest kalenicowo do drogi, odsunięty od ulicy i poprzedzony niewielkim ogródkiem. Część gospodarcza i parkowa – niezachowane do dziś – znajdowały się po obu stronach dworu oraz w głębi działki. Jest to obiekt barokowy, wzniesiony na rzucie prostokąta o proporcjach około 3:1, dwukondygnacyjny, z dachem naczółkowym. Wzniesiony został jako murowany z cegły ceramicznej, sklepiony w piwnicach i częściowo w przyziemiu, z drewnianymi stropami nad parterem oraz piętrem. Więźba płatwiowo-stolcowa, odeskowana na zakład, została pokryta ceramiczną dachówką holenderką. Elewacje frontowa oraz boczne są symetryczne, odpowiednio siedmio- i dwuosiowe, ozdobione narożnym boniowaniem. Pozostała dekoracja architektoniczna ogranicza się do płaskich, jedynie wymalowanych opasek wokół otworów oraz podokapowego gzymsu kordonowego. Wydziela on jednocześnie półszczyty z półkolistymi oknami. Środkowe trzy osie fasady podkreślono wieńczącą je niską facjatką, nakrytą dachem pulpitowym. Elewacja tylna jako jedyna jest niesymetryczna, z wtórną dobudówką na osi oraz śladem po rozebranym skrzydle południowym. W okresie międzywojennym elewacje wzbogacone były o płaski fryz międzykondygnacyjny oraz opaski półkolistych okien w poziomie poddasza o krzyżujących się zakończeniach linii łuku i parapetu.

Wnętrza budynku są dwutraktowe, amfiladowe z przelotową sienią na osi parteru, obok której umieszczono tzw. czarną kuchnię. Układ pomieszczeń jest regularny w obrębie każdej z połów wydzielonych osią poprzeczną, ale bez symetrii względem osi w całości rzutu. Schody na piętro umieszczono w tylnym trakcie, pierwotnie jako dwubiegowe. W miejscu dolnego biegu obecnie wydzielono pomieszczenie, a nowe, wtórne schody wyprowadzono na zewnątrz w tylnej dobudówce. Na poddasze prowadzą schody łamane w przestrzeni między sienią a kominem. W części otworów zachowały się zlicowane z elewacją okna ościeżnicowe rozwierne na zewnątrz, o formach późnobarokowych i klasycystycznych, na zawiasach kątowych: na piętrze czteroskrzydłowe, dwupoziomowe ze stałym krzyżem w 2/3 wysokości i szczeblinami poziomymi w podślemieniu, a w półszczytach trójskrzydłowe z dwoma słupkami i szczeblinami krzyżowymi. We wnętrzu zachowały się drewniane podłogi deskowe, stropy belkowo-wsuwkowe, wnęki szafowe ze skrzydłami w konstrukcji deskowo-szpungowej, drewniane parapety wewnętrzne, kilka typów ramowo-płycinowych stolarek drzwiowych na zawiasach hakowych i czopowych.

Oprac. Szymon Bakalarczyk, OT w Olsztynie, 12.10.2023 r.