Prawosławna cerkiew par. pw. św. Jana Teologa, Augustowo
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

Prawosławna cerkiew par. pw. św. Jana Teologa

Augustowo

photo

Cerkiew zachowana w niemal oryginalnym kształcie, prezentująca typ świątyni o zwartej, nierozczłonkowanej bryle z niewyodrębnionym prezbiterium, występujący zwłaszcza na pd.-zach. obszarach Podlasia na pocz. XIX wieku. We wnętrzu znajduje się barokowy XVIII-wieczny ikonostas, jeden z nielicznych z tego okresu zachowanych na terenie województwa podlaskiego.

Historia

Początki istnienia cerkwi w Augustowie nie są do końca wyświetlone. W 1816 r. ihumen prawosławnego klasztoru w Bielsku Podlaskim złożył skargę na unickiego proboszcza bielskiej parafii Narodzenia NMP, który we wsi Augustowo, zasiedlonej w dużej części przez ludność prawosławną wybudował unicką cerkiew. Z dokumentu tego wynika, że powstała ona w latach 1813-1814. Z pewnością istniała w latach 30. XIX w., kiedy zainstalowano w niej ikonostas. Wg rosyjskich publikacji oraz dokumentów Wojewódzkiego Urzędu Białostockiego augustowska cerkiew została zbudowana jako prawosławna w latach 70. XIX w. z materiału rozebranej prawosławnej cerkwi refektarzowej z Bielska Podlaskiego i konsekrowana w 1879 roku. Budowniczym miał być mieszkaniec Augustowa Justyn Oniśkiewicz lub Busłowicz. Zważywszy jednak na jej formę, tożsamą z cerkwiami z południowego Podlasia wznoszonych w 1. poł. XIX w. oraz rozplanowanie prezbiterium, w którym pierwotnie zapewne wydzielone były zakrystie z lożami kolatorskimi nie występującymi w architekturze prawosławnych świątyń, należy ją raczej datować na pocz. XIX stulecia. W latach 50. XX w. do dzwonnicy dobudowano przedsionek. W 1982 r. świątynia uniezależniła się od par. prawosławnej Narodzenia NMP w Bielsku Podlaskim i stała się cerkwią parafialną. Ostatni remont, polegający m.in. na wymianie szalunku, pokrycia dachowego oraz stolarki okiennej i drzwiowej miał miejsce w 2014 roku.

Opis

Cerkiew usytuowana na cmentarzu grzebalnym otoczonym metalowym płotem, po pd. stronie drogi Wyszki-Bielsk Podlaski, w zach. krańcu wsi. Orientowana. Sakralne budownictwo ludowe.

Bryła cerkwi złożona z prostopadłościennego korpusu nawowego nakrytego trójspadowym dachem, dostawionej do niego od zach. trójkondygnacyjnej dzwonnicy i poprzedzającego ją niskiego przedsionka. Każdy z członów bryły zwieńczony jest cebulastą kopułką na szyi. Drewniana (korpus w konstrukcji zrębowej, górna kondygnacja dzwonnicy - szkieletowej), oszalowana wewnątrz i zewnątrz, ściany spięte lisicami. Elewacje korpusu nawowego i dzwonnicy szalowane pionowo w dolnej partii, oddzielonej listwą okapową, w górnej zaś poziomo. Poziomym szalunkiem pokryto również ściany przedsionka. Okna prostokątne, drobnokwaterowe, na osiach dłuższych elewacji o ściętych górnych narożach, we wsch. ścianie prezbiterium dwa niewielkie okienka. Wejście boczne w pn. elewacji prezbiterium. Wnętrze jednoprzestrzenne, przekryte płaskim stropem podniesionym nad ikonostasem. Prezbiterium podzielone ściankami ok. dwumetrowej wysokości na część ołtarzową i dwie boczne, trapezoidalne w planie, zakrystie. W przyziemiu dzwonnicy kruchta, w drugiej kondygnacji chór muzyczny, otwarty do nawy prostokątnym prześwitem osłoniętym tralkową balustradą, w trzeciej kondygnacji miejsce na dzwony. Okna w nawie z ozdobione wycinanymi w ząbki podokiennikami i nadokiennikami w formie naliczników. Wyposażenie: drewniany dwurzędowy ikonostas z poł. XVIII w. (barokowy), przekształcony w 2. poł. XIX w., wg niektórych autorów przeniesiony w latach 70. XIX w. z cerkwi refektarzowej przy męskim prawosławnym klasztorze w Bielsku Podlaskim.

Zabytek dostępny z zewnątrz. Otwierany w czasie nabożeństw.

oprac. Aneta Kułak, 10-12-2015 r.

Bibliografia

  • Fionik D., O cerkwi w Augustowie i Strykach, „Przegląd Prawosławny” 2010, nr 3 (http://przegladprawoslawny.pl/articles.php?id_n=2256&id=8 )
  • Karta ewidencyjna, Cerkiew parafialna p.w. św. Apostoła Jana Teologa. Augustowo, oprac. Ryżewski G., Kułak A., Górska I., Kotyńska Stetkiewicz J., 2009, Archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Białymstoku i Archiwum Narodowego Instytutu Dziedzictwa w Warszawie.
  • Kraina Jahusztowo, praca zbiorowa, Augustowo 2005
  • Maroszek J., Katolicy-unici w Bielsku Podlaskim w latach 1596-1839, [w:] Romaniuk Z. (red.), Bielsk Podlaski. Studia i materiały do dziejów miasta, Bielsk Podlaski 1999, s. 31-82
  • Matus I., Schyłek unii i proces restytucji prawosławia w obwodzie białostockim w latach 30. XIX wieku, Białystok 2013
  • Sosna G., Troc-Sosna A., Cerkiewna własność ziemska na Białostocczyźnie w XV-XX wieku, Białystok 2004.

Informacje ogólne

  • Rodzaj: cerkiew
  • Chronologia: 1813 - 1814
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: Augustowo
  • Lokalizacja: woj. podlaskie, pow. bielski, gmina Bielsk Podlaski
  • Właściciel praw do opisu: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy