Narodowy Instytut Dziedzictwa en
Osiedla i kolonie patronackie Śląska

kolekcja

Osiedla i kolonie patronackie Śląska

10

Osiedla i kolonie patronackie Śląska

Większość osiedli i kolonii patronackich została wzniesiona między 1890 a 1914 r. Ich początki wiążą się przede wszystkim z uprzemysłowieniem Górnego Śląska, które wpłynęło na gwałtowny rozwój tego regionu. Wskutek tego zaistniała również potrzeba zwiększenia ilości siły robotniczej. Wznoszone domy mieszkalne dla pracowników i urzędników kopalni oraz hut były lokowane w ich bezpośrednim sąsiedztwie. Nazwy osiedli najczęściej stanowiły nawiązanie do nazw macierzystych zakładów.

Założenia te cechuje duża różnorodność zarówno pod względem rozplanowania przestrzennego, jak również form zabudowy. Najstarsze zespoły powstały w 2 poł. XIX w. Początkowo kolonie nie były duże i składały się jedynie z kilku domów o niewysokim standardzie. Stopniowo rozrastały się one w samowystarczalne organizmy, w których oprócz kilkudziesięciu obiektów mieszkalnych znajdowały się także szkoły, kościoły czy też szpitale. Zazwyczaj osiedla stanowiły zwartą zabudowę, a obiekty rozmieszczano w geometrycznych i regularnych układach. Do każdego obiektu mieszkalnego należał budynek gospodarczy oraz działka ziemi uprawnej. Domy mieszkalne wykazywały się zróżnicowaną kompozycją bryły. Jednym z podstawowych typów był wielorodzinny dom, założony na rzucie prostokąta z dwuspadowym dachem zwany familokiem. Na początku XX w. pojawiały się również domy zbliżone swoją formą do architektury willowej. Część budynków stanowiła także modyfikację angielskiego stylu „cottage” m.in. poprzez połączenie konstrukcji murowanej ze szkieletową.

Niektóre z osiedli do dzisiaj tworzą zespoły o wysokich walorach urbanistycznych i architektonicznych. Najstarsza realizacja zachowała się w Chorzowie przy ul. Teodora Kalidiego  założona w 1798 r. dla pracowników Królewskiej Huty. Do ciekawszych przykładów tego typu założeń należy Nikiszowiec, osiedle przeznaczone dla pracowników kopalni „Giesche” zaprojektowane przez architektów Emila i Georga Zillmanów. Na wyróżnienie zasługuje również osiedle patronackie Giszowiec stanowiące przykład realizacji idei miasta-ogrodu.