wycieczka po miasteczku Dobra w powiecie łobeskim
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

wycieczka użytkownika NID.OT.Szczecin

wycieczka po miasteczku Dobra w powiecie łobeskim

4

kilka godzin

zachodniopomorskie

Dobra  jest jedynym przykładem tak dobrze zachowanego małego rolniczego miasteczka  w granicach dawnego Pomorza Zachodniego, które charakterem zabudowy do 1945 r. niczym się nie różniło od takich miejscowości jak Łobez, Ińsko, Resko. Niemal wszystkie miasteczka pomorskie zostały zniszczone w czasie II wojny światowej (np. Łobez) lub w wyniku działalności polskiej administracji po 1945 r.  (np. Gryfice). Niezwykle interesującym elementem zespołu urbanistycznego są ruiny jednego z potężniejszych zamków rycerskich. W mieście zachowało się dużo kamieniczek wybudowanych w konstrukcji ryglowej. W oknach możemy zobaczyć liczne  stolarki drzwiowe i okienne  pochodzące z I jak i II połowy XIX w.

Zamek von Dewitzów
Dobra

Jeden z najpotężniejszych oraz najpiękniejszych późnogotyckich zamków rycerskich na Pomorzu Zachodnim, przebudowany na zlecenie wybitnego pomorskiego męża stanu Jobsta von Dewitz. Na elewacjach zachował się autentyczny renesansowy tynk - nie naprawiany od czwartej ćwierci XVI w. Zamek w Dobrej jest również jednym z pierwszych przykładów nowoczesnej ochrony zabytków na Pomorzu.

Historia

Historia zamku nie została do tej pory gruntownie i rzetelnie opracowana. Podawane przez autorów tezy nie zawsze potwierdzone są przez zachowane relikty. Siedzibę rycerską założył prawdopodobnie w latach osiemdziesiątych XIII wieku Przybysław IV z Parchimia, właściciel okolicznych ziem. W dokumentach wzmianki o „castrum” w Dobrej pojawiają się w 1287 oraz 1294 r. Właścicielami Dobrej byli następnie Beyrow z Meckleburgi oraz od 1308 r. Henryk de Dobere, zwany również Heydebrecke. Ówczesny zamek położony na wzgórzu otoczonym mokradłami założony był na planie czworoboku zbliżonego do kwadratu z prostokątnym skrzydłem przy zachodnim boku. Dziedziniec otoczony był murem obronnym (kurtynowym) z bramą wjazdową od zachodu. Podczas najazdu Brandenburczyków w 1308 r. zamek został zniszczony. W 1338 r. właścicielem został Ulryk von Dewitz. Jego następca Gerhard von Dewitz rozbudował swą siedzibę w końcu XIV w., czyniąc z niej do najpotężniejszy zamek rycerski w Księstwie Zachodniopomorskim. Według Zbigniewa Radackiego w tym czasie odbudowano skrzydło zachodnie oraz wzniesiono nowe skrzydło od południa. Powstał również drugi obwód obronny z wieżą w narożniku południowo-wschodnim. Tak więc budowla składała się z zamku właściwego oraz podzamcza, którego charakter zabudowy jest nieznany. Zamek otaczała fosa. Dojazd do warowni prowadził prawdopodobnie od miasta przez most zwodzony, następnie przez podzamcze do głównej bramy usytuowanej od wschodu.

W czasie wojny pomorsko-brandenburskiej, w 1478 r. na zamku w Dobrej schronił się książę pomorski Bogusław X wraz z dwustoma rycerzami, uchodząc tu przed armią elektora Albrechta Achillesa. W tym czasie wyposażeni w nowoczesną artylerię Brandenburczycy zdobyli już zamki w Vierraden, Penkun, Torgelow, Löcknitz, Klempenow, Drawnie, Złocieńcu, Pełczycach, Wapnicy, Szadzku. Po krótkim ostrzale armatnim Pomorzanie doszli do wniosku, że warownia w Dobrej jednak nie sprosta wymaganiom nowoczesnej wojny podpisali rozejm.

Najważniejszej rozbudowy dokonał Jobst von Dewitz, humanista oraz kanclerz księstwa wołogoskiego Filipa I, który w 1538 r. przebudował starą warownię na późnogotycką rezydencję o cechach wyraźnie jeszcze obronnych. Zachowano zewnętrzne i wewnętrzne mury obronne wraz z otworami strzelniczymi. Według Z. Radackiego dotychczas istniejące budynki mieszkalne rozebrano do poziomu gruntu. Na ich miejscu wybudowano nowe skrzydła - południowe oraz północne wraz z ryzalitem przy wschodnim murze kurtynowym. W tym czasie zmodernizowano również wieżę. W wyniku tej rozbudowy zamek właściwy uzyskał wysokość dwóch pięter. Forma dachu jest nieznana. Główne skrzydło mieszkalne zamku usytuowane było od południa. W skrzydle północnym znajdowały się pomieszczenia mieszkalne (od zachodu) oraz kuchnia i browar (od wschodu). W obrębie ryzalitu wschodniego mieściła się stajnia. Najbardziej okazałe skrzydło południowe otwarto w stronę dziedzińca wielką półkoliście zamkniętą wnęką, usytuowaną pośrodku elewacji frontowej, której ceglane, nietynkowane lico urozmaicono rombową dekoracją z cegły zendrówki. Asymetryczne elewacje skrzydeł zamkowych przepruto szeregiem okien, zróżnicowanych pod względem wielkości oraz formy. W większości zamknięte łukami kotarowymi, niektóre umieszczone zostały we wnękach, w których ostrołukowe zamknięcie wpisano laskowanie o kształcie trójliścia. Układ wnętrz był jednotraktowy. Komunikację pomiędzy kondygnacjami zapewniały ceglane schody umieszczone w owalnych klatkach schodowych oraz w grubości murów. Wnętrza na dolnych kondygnacjach były przesklepione, na górnych - nakryte drewnianymi stropami belkowymi. Część pomieszczeń wyposażona została w kominki.

Przebudowę tę upamiętniała tablica erekcyjna z herbami rodów von Dewitz i von Arnim, która znajdowała się niegdyś na elewacji skrzydła południowego. Wyryto na niej słowa: „JOBST VA DEWICE DILLING VA ARNIM 1538”. Niewiadomo dokładnie jak wyglądała zabudowa podzamcza. Na podstawie analogii oraz relacji historycznych dotyczących innych zamków, np. w Maciejewie można przyjąć, że na podzamczu usytuowane były ryglowe budynki gospodarcze o różnych gabarytach

W czwartej ćwierci XVI w. pod wpływem renesansu zmodernizowano nieznacznie późnogotycki zamek w Dobrej. Rozebrano mury kurtynowe, prawdopodobnie wybrukowano dziedziniec. Na elewacjach położono istniejący do dzisiaj tynk fakturowy, akcentując narożniki charakterystycznymi gładkimi boniami, typowymi dla budowli renesansowych na Pomorzu Zachodnim. Zachowane do dziś ślady wskazują, że skrzydła północne i południowe połączone były w tym czasie piętrowym budynkiem ryglowym z gankiem na piętrze. Przemurowano niewielką część otworów okiennych. Zapewne w czwartej ćwierci XVI w. dokonano daleko idącej modernizacji wnętrz i założono szereg reprezentacyjnych pomieszczeń, między innymi tzw. złotą komnatę (Goldenen Gemach), której ściany wyłożone były boazerią.

Ostatnim panem na zamku był Bernd Joachim von Dewiz (1599-1645). W okresie wojny trzydziestoletniej zniszczeniu uległo skrzydło północne. Stacjonujące w Dobrej brandenburscy żołnierze zdewastowali wnętrza budowli. Według przekazów historycznych zniszczono wyposażenie komnat, meble, drzwi a nawet piece. Wojna trzydziestoletnia na terenie księstwa zachodniopomorskiego zakończyła się katastrofą polityczną, gospodarczą oraz demograficzną. Po wymarciu dynastii Grafitów księstwo podzielono pomiędzy Szwecję i Brandenburgię. W wyniku działań wojennych, grabieży i głodu niemal kompletnemu wyludnieniu uległo wiele miast i wsi. Koszty odbudowy i utrzymania zamku w tych trudnych czasach przekraczały możliwości finansowe rodu Dewitzów. Budowla była wykorzystywana tylko częściowo aż w końcu opuszczono ją na zawsze.

W 1808 roku Karl Ludwig von Dewitz sprzedał zamek i majątek w Dobrej sekretarzowi sądu grodzkiego Müllerowi i braciom Kamenberg. Część zamku wysadzono jeszcze w tym roku w powietrze, dla uzyskania materiału budowlanego. Tablice inskrypcyjną z herbami zabrał Karl Friedrich Ludwig von Dewitz i umieścił nad drzwiami wejściowymi nowo wybudowanego dworu w Mołdawinie. W 1840 zamek wraz z dobrami kupił Karl Juliusz Lübke, na którego wniosek pruski następca tronu (późniejszy cesarz Wilhelm I) przeznaczył w 1859 r. 425 talarów na uporządkowanie ruiny. Na cel ten zebrano również 390 talarów ze składek. W 1862 r. wykonano prace porządkujące i zabezpieczające. Kolejną konserwację pozostałości zamku przeprowadzono w 1906 r. W wyniku starań właściciela majątku, generalleutnanta von Diensta przyznana została dotacja państwowa w wysokości 1200 marek, do której pewną sumę dołożyli również Dewitzowie.

O ruinę dbano do 1945 roku. Od zakończenia wojny nie przeprowadzono żadnych prac zabezpieczających. Duże fragmenty murów uległy destrukcji.

Opis

Zamek położony jest na wzgórzu na północnym skraju miasta, przy drodze wylotowej prowadzącej do Nowogardu. Od wschodu, północy i zachodu teren wokół wzgórza zamkowego jest znacznie obniżony i częściowo podmokły. Znajduje się tutaj staw oraz rów. Wzgórze ma kształt czworoboku zbliżonego do kwadratu o boku 60 m. Zachowały się pozostałości zamku właściwego oraz podzamcza położonego na nieco niższym poziomie. Zamek właściwy składa się z pozostałości dwóch skrzydeł: południowego w postaci muru północnego i fundamentów muru południowego, oraz skrzydła północnego w postaci fragmentu muru północnego i południowego. Z dawnego podzamcza zachowały się fragmenty muru zewnętrznego oraz prostokątna wieża usytuowana w północno-zachodnim narożniku. Mury budynków wzniesiono z cegły w wątkach wedyjskim i gotyckim (skrzydło północne), gotyckim (skrzydło południowe) oraz główkowym (wieża). Ceglane mury uzupełniono częściowo kamieniami. Mur obwodowy zbudowany jest z nieobrobionych kamieni o zróżnicowanej wielkości. Naroża wymurowano z ciosów dokładnie obrobionych. Wieża w narożu północnowschodnim wzniesiona jest z kamienia w części dolnej oraz cegły w części górnej. Na tle oryginalnych partii murów zamkowych widoczne są odcinki uzupełnione podczas napraw przeprowadzonych w XIX i XX w. Na północnej elewacji skrzydła południowego zachowały się oryginalne renesansowe tynki - fakturowy w licu ściany oraz gładki w podkreślonych boniowaniem narożach. Spod tynku przebija późnogotycka rombowa dekoracja z cegły zendrówki. W środkowej części elewacja przepruta jest wielką wnęką, zamkniętą łukiem pełnym, którego archiwolta spoczywa na wydatnie profilowanym późnogotyckim wsporniku. Partię elewacji na wschód od wnęki wieńczy jest fryz arkadkowy. Zachowała się część późnogotyckich okien zamkniętych łukami kotarowymi. Niektóre z nich umieszczone zostały w ostrołukowych wnękach z laskowaniem w kształcie trójliścia. Część okien zamknięta jest łukiem koszowym. W murach obu skrzydeł zachowały się relikty dawnych klatek schodowych, sklepień oraz stropów.

Obiekt jest ogólnie dostępny.

oprac.: Radosław Walkiewicz, OT Szczecin, 27-10-2014 r.

Bibliografia

  • Gerd Heinrich, Staatsdienst und Rittergut. Die Geschichte der Familie von Dewitz in Brandenburg, Mecklenburg und Pommern, Bonn, 1990
  • Radacki Zbigniew, Średniowieczne zamki Pomorza Zachodniego, Warszawa 1976
  • Wegner Ludwig, Familiengeschichte der von Dewitz, Neugard 1868
  • Karta ewidencyjna zabytku architektury i budownictwa, opr. M. Słominski, 1998, mps. w WUOZ Szczecin

Kościół parafialny pw. św. Klary
Dobra

Typowy dla Pomorza Zachodniego kościół wczesnogotycki z ciosów granitowych, o wnętrzu nakrytym unikatowym późnobarokowym stropem z fasetą, zdobionym bogatą polichromią figuralną.

Historia

W okresie średniowiecza Dobra Nowogardzka była miastem prywatnym - należała początkowo do rodziny von Fürstenberg, a później - aż do 1808 r. - von Dewitz. Do właścicieli miasta należało również prawo patronatu nad kościołem. Jego prezbiterium wraz z zakrystią wybudowano w 1. poł. XV w. Na przełomie XV i XVI w. powstał korpus nawowy, a w XVI w. kaplica przy prezbiterium wraz z emporą kolatorską. Od czasów Reformacji, tj. od lat 30. XVI w. kościół służył protestantom. W 1596 r. powstała późnorenesansowa ambona i chrzcielnica. W 1614 r. Zofia von Dewitz ufundowała późnorenesansowy ołtarz. W 1742 r. zbudowano ryglowe zwieńczenie wieży. W latach 1819, 1840, 1842 przeprowadzono kolejne remonty kościoła. W 1897 r. na miejsce starej, będącej w złym stanie wieży wybudowano nową, neogotycką. W latach 1897-1898 przeprowadzono gruntowna restauracje świątyni według projektu kościelnego mistrza budowlanego Prüfera. Ściany wnętrza ozdobiono wówczas polichromią o motywach geometrycznych i roślinnych. W 1945 r. kościół został przejęty i poświęcony przez katolików. W 1959 r. przeprowadzono remont połączony z adaptacją do katolickiej liturgii.

Opis

Kościół usytuowany w północno-zachodniej części miasta. Orientowany, późnogotycki z neogotycką wieżą. Trójnawowa, czteroprzęsłowa hala z dwuprzęsłowym, trójboczne zamkniętym prezbiterium, kaplicą od południa i zakrystią od północy, dużą prostokątna kaplicą po południowej stronie korpusu nawowego i kwadratową w rzucie wieżą od zachodu. Wieża wysoka, wysmukła, o prostopadłościennym trzonie zwieńczonym w dwóch najwyższych kondygnacjach narożnymi wieżyczkami-pinaklami. Zwieńczenie wieży ośmioboczne ze spiczastym, ostrosłupowym hełmem i krzyżem. Korpus nawowy oraz kaplica po jego południowej stronie nakryte wysokimi dwuspadowymi dachami, prezbiterium oraz przylegająca do niego kaplica i zakrystia - wspólnym dachem dwuspadowym o trzech dodatkowych połaciach nad apsydą ołtarzową. Kościół murowany, z cegły gotyckiej w wątku gotyckim, wieża z cegły fabrycznej w mniejszym formacie. Dach pokryty dachówką-karpiówką, hełm wieży - blachą. Zamknięcie prezbiterium oraz ściany wieży i naw bocznych - oszkarpowane, przeprute oknami ostrołukowymi z ceglanym laskowaniem. Korpus nawowy i kaplica południowa zwieńczone szczytami o ostrołukowych blendach. Elewacje trzonu wieży z wydzielonym cokołem i dolną kondygnacją, na wysokości dwóch wyższych kondygnacji podzielone wysokimi, ostrołukowymi blendami, zwieńczone fryzem ceglanym o motywie czwórliścia. Górna kondygnacja trzonu wyodrębniona uskokiem i galeryjką z narożnymi wieżyczkami, przepruta otworami dzwonnymi o uskokowych ościeżach, zwieńczona tarczami zegarowymi i narożnymi pinaklami. W ośmiobocznym zwieńczeniu rozmieszczone cztery wąskie otwory dzwonne. Główny portal wejściowy neogotycki o uskokowych ościeżach. Wnętrze korpusu nawowego podzielone ośmiobocznymi filarami. Nawa środkowa nakryta sklepieniem kolebkowym z lunetami, nawy boczne - sklepieniami krzyżowymi. Przy ścianie zachodniej drewniany neogotycki chór muzyczny. Prezbiterium oddzielone szerokim łukiem tęczowym, profilowanym ceglanymi kształtkami, nakryte sklepieniem gwiaździstym. Nad wnętrzem dużej kaplicy przy nawie południowej dwa przęsła sklepienia kryształowego, zakrystia nakryta sklepieniem gwiaździstym. Kaplica przy prezbiterium dwukondygnacyjna, z emporą kolatorską na górnej kondygnacji, nakryta sklepieniem krzyżowym. W kościele zachowane bardzo bogate późnorenesansowe wyposażenie - snycerski, polichromowany i złocony ołtarz ze sceną Ukrzyżowania z 1614 r., wykonana w tej samej technice ambona z 1596 r., chrzcielnica, przedpiersie empory kolatorskiej, organy o neogotyckim prospekcie oraz rozmieszczone na ścianach prezbiterium dwie renesansowe płyty nagrobne - kanclerza Jobsta von Dewitz zm. w 1542 r. i jego żony Otilie von Arnim zm. w 1576 r. oraz Wolfa von Borcki jego żony Jutty von Putbus zm. w 1576 r.

Obiekt dostępny po uprzednim zgłoszeniu do ks., proboszcza.

Oprac. Maciej Słomiński OT NID Szczecin, 20.09.2015 r.

Bibliografia

  • Lemcke, Die Bau- und Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Stettin, H. IX, Der Kreis Naugard, Stettin 1910, s. 156-167
  • Pilch J., Kowalski S. Leksykon zabytków architektury Pomorza Zachodniego i ziemi lubuskiej, Warszawa 2012, s. 50-51
  • Karta ewidencyjna zabytku architektury, opr. A. Szerniewicz, 1994 (mps w WUOZ Szczecin)

Dom mieszkalny
Dobra

Jeden z najstarszych (kon. XVII w.) ryglowych domów mieszkalnych na Pomorzu Zachodnim. Budynek wąskofrontowy z przejazdem bramnym, o oryginalnej formie architektonicznej oraz ryglowej konstrukcji ścian z elementami snycerki.

Historia

Dom został wybudowany w 1695 r., o czym świadczy inskrypcja na belce ściany frontowej [… ANNO 1695 DEN 20 MAY]. Datowanie potwierdza wąskofrontowa forma architektoniczna z asymetrycznym dachem oraz elementy drewnianego szkieletu konstrukcyjnego. Obiekt wzniesiono w okresie odbudowy miasta po zniszczeniach wojny 30-letniej. Brak informacji o pierwotnych właścicielach czy budowniczych. Typ budynku i skala działki wskazuje, że była to nieruchomość o charakterze rzemieślniczym lub rolniczo-rzemieślniczym. W kon. XIX w. przemurowano ścianę tylną oraz wymieniono stolarkę okienną i drzwiową. Po 1945 r. budynek został przejęty przez Skarbu Państwa, zaadaptowany na cztery mieszkalnia komunalne. W latach 1978-1979 remontowany i rewaloryzowany przez Pracownie Konserwacji Zabytków, z przeznaczeniem na Urząd Stanu Cywilnego. Od 1995 r. stanowi własność prywatną i pełni funkcję mieszkalno-restauracyjną (pensjonat „Taber”).

Opis

Dom jest zlokalizowany pośrodku starego miasta, w bezpośrednim sąsiedztwie rynku, w zwartej zabudowie południowej pierzei ul. Kościuszki. Budynek o jednorodnej formie architektonicznej (w typie niewielkiej kamieniczki) i pierwotnym wystroju elewacji, opartym na ryglowej konstrukcji ścian. Dom wzniesiony został na planie prostokąta o wymiarach 12 x 13,2 m, frontem zwrócony na płn.-wschód, z dwoma wejściami w ścianach szczytowych. Jest to budynek dwubryłowy, złożony z dwukondygnacyjnego korpusu i parterowego przejazdu bramnego; całość nakryta asymetrycznym dachem dwuspadowym. Ściany obwodowe wykonane są w konstrukcji ryglowej, z ceglanym (wtórnym) wypełnieniem pól międzyryglowych; ściana południowa (tylna) zrekonstruowana. Drewniany szkielet składa się z rytmicznie rozmieszczonych słupów, osadzonych dołem w podwalinach, spiętych od góry oczepami, połączonych dwoma (na paterze) i jednym (na piętrze) poziomem rygli; przy narożnikach wzmocniony ukośnymi zastrzałami. Ściany wewnętrzne częściowo zachowały oryginalną konstrukcję ryglową. Stropy drewniane, belkowe nagie z deskową powałą oraz przyściennymi mieczami. Więźba dachowa drewniana, o konstrukcji krokwiowo-jętkowej, z dwoma poziomami jętek i pojedynczą podporą stolcową. Dach kryty ceramiczną dachówką karpiówką, ułożoną „w koronkę”. Elewacje o pierwotnej kompozycji i arytmicznych podziałach osiowych, podzielone rysunkiem czarno-białej kratownicy ścian ryglowych. Fasada w przyziemiu pięcioosiowa (z przyszczytowym przejazdem bramnym), czteroosiowa na II kondygnacji, akcentowana stylizowanymi formami stolarki okiennej (z okiennicami) i drzwiowej oraz profilowaną belką z inskrypcją: SOLI DEO GLORIA. MENSCH SIEG BEY GOTT IN GNADEN, SOLDEN HAT KEIN MENSCH IHRE SCHADEN. ANNO 1695 DEN 20 MAY. Elewacja tylna trzyosiowa, rytmiczna, bezstylowa. Wnętrze w układzie dwutraktowym z przyszczytowym przejazdem bramnym oraz wtórnymi podziałami dostosowanymi do nowej funkcji obiektu.

Własność prywatna. Obiekt dostępny z zewnątrz. Wnętrze dostępne w godzinach działalności restauracji.

Oprac. Waldemar Witek, OT NID Szczecin, 13.07.2015 r.

Bibliografia

  • Miler Z., Dobra Nowogardzka i okolice - szkice z dziejów miasta i gminy. Gorzów Wlkp. 1998.
  • Wójcik K., Zabytkowe drzwi w Dobrej k. Nowogardu. [w:] VII Polsko-Niemiecka Konferencja Architektura Ryglowa - wspólne dziedzictwo, Szczecin 2007, s. 311-319.

dom
Dobra

Wydrukuj stronę wycieczki

To jest wycieczka użytkownika. Zgłoś naruszenie zasad.

Obiekty z trasy wycieczki

zgłoś naruszenie