W dwa dni przez Polskę
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

wycieczka użytkownika Damian

W dwa dni przez Polskę

20

dwa dni

Moja wycieczka biegnie przez całą Polskę.
cel - zamki

pałac, tzw. Nowy Zamek
Bagno

30 minut

zamek

czas dojazdu do następnego obiektu

4 godz. 55 min.

Zamek
Baranów Sandomierski

30 minut

zamek

czas dojazdu do następnego obiektu

6 godz. 56 min.

Zamek krzyżacki
Barciany

30 minut

Przykład militarnej architektury zakonu krzyżackiego - jeden z najlepiej zachowanych zamków konwentualnych, stanowiący czytelne odzwierciedlenie zmian programu funkcjonalnego; siedziba prokuratora.

Historia

Budowę zamku murowanego na miejscu drewnianej warowni rozpoczęto w 1377 r. Zgodnie z założeniami wielkiego mistrza Winrycha von Kniprode miało tu znaleźć swoją siedzibę nowe komturstwo, dlatego pierwotnie budowla obronna w Barcianach miała być potężnym czteroskrzydłowym założeniem o reprezentacyjnych cechach architektonicznych. W pierwszej fazie budowy, która przypadła na lata 1377-1385 wzniesione zostały mury kurtynowe oraz podpiwniczone skrzydło wschodnie, z bramą wjazdową. Pochodzące z tej fazy ślady w elewacjach świadczą o dalszych planach rozbudowy. Około 1385 r. program funkcjonalny zamku został zredukowany do siedziby prokuratora. Zamiast czterech skrzydeł zrealizowano dwa: reprezentacyjne wschodnie oraz północne - niższe niż pierwotnie zakładano. Pozostałe boki warowni pozostały zamknięte murami kurtynowymi. Na początek XV w. przypada ostatni etap budowy zamku, kiedy do północno-wschodniego narożnika dobudowano niską okrągłą basteję, krytą stożkowatym dachem. Po sekularyzacji zakonu, zamek stał się siedzibą zarządcy miejscowych dóbr i w 1580 r. do zachodniego muru kurtynowego budowniczy królewiecki Blausius Berwart dobudował spichrz. W XVIII w. przy południowej kurtynie wzniesiono parterowy budynek mieszkalny, a drewniany krużganek zamieniono na konstrukcję szachulcową. Od XIX w. do 1945 r. zamek wraz z majątkiem ziemskim był dzierżawiony przez rodzinę Pachino. W 1915 r. skrzydło północne zostało zniszczone przez pożar, który strawił pierwotny wystrój wnętrz. Po wojnie stał się siedzibą państwowego gospodarstwa rolnego. Od 2000 r. właścicielem założenia jest osoba prywatna, na terenie obiektu prowadzone są prace restauratorsko-konserwatorskie.

Opis

Wykorzystując naturalne walory obronne, zamek w Barcianach zbudowano na wzniesieniu, pośród bagien, na południe od osady - późniejszego miasta. Warownia założona na planie prostokąta o wymiarach 55 x 58 m. Ściany wymurowane z cegły na kamiennym cokole, Wjazd od strony wschodniej prowadzi na dziedziniec zamkowy, na środku którego znajdowała się studnia. Na blendzie po prawej stronie sklepionego kolebkowo przejazdu bramnego zachowane fragmenty barwnych polichromii. Skrzydło wschodnie - najstarsze i najbardziej reprezentacyjne - trójkondygnacyjne, podpiwniczone, z przelotem bramnym, przekryte wysokim dwuspadowym dachem i zwieńczone dwoma różnymi ozdobnymi szczytami schodkowymi. Najważniejszym pomieszczeniem zamkowym była wysoka kaplica z pięcioma pierwotnie ostrołukowymi oknami. Przylegał do niej kapitularz, pełniący później funkcję refektarza. Najwyższe kondygnacje obu skrzydeł zajmowały jednoprzestrzenne pomieszczenia magazynowo-obronne wyposażone w szereg niewielkich okien - otworów strzelniczych. Pomieszczenia przyziemia i piwnice przekryte masywnymi, krzyżowymi sklepieniami pełniły funkcje gospodarcze i magazynowe. Od strony zewnętrznej skrzydło wschodnie wsparte potężnymi przyporami. Niższe i niepodpiwniczone skrzydło północne pełniło funkcje gospodarczo-mieszkaniowe. Jego zachodnią ścianę wieńczy ozdobny szczyt - najładniejszy w całym założeniu: rozczłonkowany sterczynami z wkomponowanymi, tynkowanymi płycinami, zdobionymi ostrołukowymi wnękami z okrągłymi prześwitami. W okresie nowożytnym, wnętrze niskiej bastei zostało przebudowane, a kopułowy sufit ozdobiono sztukateriami. Do południowej elewacji skrzydła wschodniego dobudowano drewnianą werandę, a na cokole niezrealizowanej wieży powstał taras.

 

Obiekt dostępny od zewnątrz.

Oprac. Adam Mackiewicz, 7.12.2014 r.

Bibliografia

  • Czubiel L., Zamki Warmii i Mazur, Olsztyn 1986, s. 1-4
  • Jackiewicz-Garniec M, Garniec M., Zamki państwa krzyżackiego w dawnych Prusach. Powiśle, Górne Prusy, Warmia, Mazury. Olsztyn 2006, s. 64 - 74.
  • Kajzer L., Kołodziejski S., Salm J. Leksykon zamków w Polsce, Warszawa 2001, s. 83-84.
  • Torbus T., Zamki konwentualne państwa krzyżackiego w Prusach, Gdańsk 2014, s. 264-269.

 

czas dojazdu do następnego obiektu

1 godz. 11 min.

zamek biskupów warmińskich
Barczewo

30 minut

czas dojazdu do następnego obiektu

5 godz. 38 min.

zamek, ob. mleczarnia
Bełżyce

30 minut

czas dojazdu do następnego obiektu

5 godz. 43 min.

Kościół filialiny pw. św. Jana Chrzciciela, dawny zamek krzyżacki
Bezławki

30 minut

Niewielki gotycki zamek zakonny - mimo późniejszych przekształceń funkcji dobrze zachowany przykład krzyżackiego zamku komornickiego.

Historia

Bezławki zostały lokowane w 1371 r. Zamek zaczęto budować po 1377 r., na co wskazują badania dendrochronologiczne belek zachowanych w strukturze murów. Był przeznaczony na siedzibę administratora komornictwa krzyżackiego. Wzniesiono bryłę zamku nakrytą dwuspadowym dachem, ze szczytami schodkowymi oraz mury otaczające czworoboczny majdan, z basztami otwartymi do wnętrza i bramą wjazdową przy szczytowej ścianie zamku (północno-wschodniej). W 1402 r. zamek został przeznaczony na siedzibę Świdrygiełły, sprzymierzonego czasowo z krzyżakami brata Jagiełły; w związku z tym przeprowadzono na zamku niewielkie prace adaptacyjne (Świdrygiełło opuścił zamek w 1404 r.). W XVI w. zamek został przekształcony w kościół, najprawdopodobniej w 1583 r., od razu w świątynie protestancką. W związku z nową funkcją zlikwidowano podziały wnętrza, przemurowano otwory (nowe okna i portal od strony południowo-zachodniej), w części północno-wschodniej wzniesiono zakrystię i przemurowano całkowicie szczyt. Brama wjazdowa na dziedziniec została przeniesiona na linię północno-wschodnią obwarowań dziedzińca, który zaczął pełnić funkcję cmentarza przykościelnego. W l.1726-1730 przed ścianą z portalem wzniesiono wieżę przeznaczona na dzwonnicę, w znacznej części w konstrukcji ryglowej. W tym czasie powstała też nowa kruchta przed dłuższą ścianą oraz wjazd na cmentarz od strony południowo-wschodniej. W 1884 r. przesklepiono wnętrze drewnianą kolebką i otynkowano elewacje. Po II wojnie światowej kościół pozostał do l. 70 w rękach gminy ewangelickiej; po jej wygaśnięciu został opuszczony i stopniowo dewastowany, podobnie jak cmentarz. Po przekazaniu kościołowi rzymskokatolickiemu remontowany w l. 1985-1989. Obecnie jest kościołem filialnym parafii NSPJ w Wilkowie. W 2008 r. rozpoczęły się prace remontowo-konserwatorskie wieży kościelnej; stało się to również początkiem badań archeologicznych, a następnie interdyscyplinarnych, związanych z zamkiem.

 

Opis

Kościół - dawny zamek - jest położony na wyraźnym, odosobnionym wyniesieniu terenu w zachodniej części wsi (po południowej stronie szosy Święta Lipka - Wilkowo). Budowla na rzucie prostokąta na osi południowy zachód - północny wschód, z dawnym majdanem przylegającym od strony południowo-wschodniej (bryła budynku wpisana jest w obwód obwarowań). Od strony południowo-zachodniej kościoła czworoboczna wieża, przy przeciwległej ścianie zakrystia (być może z wykorzystaniem murów dawnego przedbramia), na osi dłuższej ściany od strony obecnego cmentarza kruchta poprzedzająca wejście do kościoła. Bryła zwarta, prostopadłościenna, nad bryłą główną i niskimi dobudówkami dachy dwuspadowe, nad wyższą wieżą dach ostrosłupowy. Obecna ściana prezbiterialna i kruchta zwieńczone szczytami schodkowymi ze sterczynami. Ściany zamku murowane, w niższych partiach z kamienia łamanego, powyżej - z cegły licowej, obecnie z pozostałościami tynku. Przyziemie wieży murowane z kamienia i cegły, wyższe kondygnacje w konstrukcji ryglowej, tynkowane. Więźba dachowa i wewnątrz wieży drewniana. Dachy kryte dachówką ceramiczną, jedynie wieża - blachą. Elewacje zamkowe artykułowane regularnie rozmieszczonymi otworami okiennymi w pierwszej kondygnacji i blendami w drugiej. Okna i blendy rozmieszczone naprzemiennie na osiach, zamknięte łukiem ostrym. W elewacji wejściowej w pierwszej kondygnacji dodatkowe, mniejsze blendy zamknięte łukiem koszowym, w tym podwójna nad kalenicą kruchty. Pod okapem nieduże okienka zamknięte łukiem odcinkowym. Szczyt prezbiterium siedmioosiowy, pole podzielone ostrołukowymi blendami, niskie i szerokie sterczyny zrównane z licem muru, opasane dwoma ceglanymi gzymsami z gładkim pasem tynku między nimi, zwieńczone naprzemiennie półkolistym lub trójkątnym frontonem. Na jednym z trójkątnych zwieńczeń widoczne wypracowane w gzymsie, uproszczone spływy wolutowe. Szczyt nad zakrystią o podobnym rozwiązaniu, bez blend. Wnętrze jednoprzestrzenne, tynkowane, malowane, nakryte pozornym, beczkowym sklepieniem drewnianym, o spłaszczonym profilu przekroju. Mury otaczające dawny majdan murowane z kamienia łamanego, w stanie daleko posuniętej destrukcji. Na odcinku północno-wschodnim, w pobliżu kościoła murowana z cegły brama z przelotem zamkniętym łukiem koszowym, nad przejściem szczyt schodkowy ze sterczynami. Z obu stron w szczycie blendy, od strony zewnętrznej w blendzie na osi częściowo zachowana inskrypcja.

Kościół użytkowany, zamykany. Wejście możliwe po uzgodnieniu z gospodarzem mieszkającym w domu w pobliżu kościoła.

Oprac. Joanna Piotrowska, OT NID w Olsztynie, 15.09.2014

 

Bibliografia

  • Bezławki. Ocalić od zniszczenia. Wyniki prac interdyscyplinarnych prowadzonych w latach 2008-2011, red. A. Koperkiewicz, Gdańsk 2013 (tam wcześniejsza literatura), w tomie tym szczególnie: W. Brillowski, Analiza funkcjonalna założenia obronnego w Bezławkach, s. 119-135; S. Szczepański, Bezławki i okolice w kontekście osadniczym plemiennej Barcji oraz kętrzyńskiego okręgu prokuratorskiego w średniowieczu, s. 14-31; W. Wółkowski, Architektura zamku w Bezławkach, s. 109-117.
  • Kościół pw. św. Jana Chrzciciela w Bezławkach, hasło w: Leksykon Kultury Warmii i Mazur (publikacja online),
    www.leksykonkultury.ceik.eu, dostęp 15.09.2014

 

czas dojazdu do następnego obiektu

6 godz. 22 min.

Zamek
Będzin

30 minut

Będziński zamek nalży do tzw. Orlich Gniazd, czyli do grupy założeń obronnych wzniesionych przez Kazimierza Wielkiego w poł. XIV w. Gotycki zamek, choć kilkukrotnie przebudowywany, jest bezcennym przykładem późnośredniowiecznej architektury obronnej. Pod względem historycznym, artystycznym i naukowym będzińska warownia jest bezsprzecznie unikatowym zabytkiem w skali regionu. Trzeba również podkreślić, że metryka zabytku jest znacznie dłuższa ponieważ zamek został wybudowany na miejscu wczesnośredniowiecznego grodu z XI-XIII w., a pierwsze elementy architektury kamienno-murowanej, tj. wieża-donżon, wzniesiono już w poł. XIII w.

Historia

Badania archeologiczne dowodzą, że zamek został ulokowany na ruinie wczesnośredniowiecznego grodu datowanego na okres wczesnopiastowski, tj. na XI-XIII w. Najstarszym elementem kamienno-murowanym jest wieża-donżon, która ma pochodzić już z poł. XIII w. Gotycki zamek powstał dopiero ok. sto lat później, a jego fundatorem był król Kazimierz Wielki (ur. 1310 - zm. 1370), co wiemy dzięki kronikarzom Janowi z Czarnkowa i Janowi Długoszowi. Wiemy również, że obiekt wybudowano już przed poł. XIV w., ponieważ jego istnienie potwierdzone jest w dokumentach od 1349 r. Warownia była strategicznie ważnym ogniwem kazimierzowskiego systemu obrony granic Królestwa Polskiego. Zamek zamieszkiwali m.in. Mikołaj Siestrzeniec Kornicz, Szafrańcowie, Jaroccy, Myszkowscy i Zborowscy. W 2. poł. XVI w. siedziba na krótko opustoszała i zwolna niszczała. W sumie założenie było kilkukrotnie odbudowywane m.in. w 1616 r. (po pożarze) i w 1655 (po potopie szwedzkim). W XVIII w. zamek ponownie opuszczono i stał się ruiną, a do jego odbudowy doszło dopiero w 1834 r. (z inicjatywy Banku Polskiego), przy czym budowla odbudowana została w stylu neogotyckim i romantycznym, co wynikało z ówczesnych tendencji konserwatorskich. Od 1849 r. zamek ponownie był częściowo zrujnowany, a ostateczną formę i rekonstrukcję nadano mu podczas odbudowy w latach 1952-1956. Można dodać, że wieś Będzin pojawia się w źródłach pisanych w 1301 r., a lokacja królewskiego miasta odbyła się w 1358 r.

Opis

Zamek w Będzinie znajduje się w pn. części miasta, na wzgórzu Zamkowym będącym jednym ze wzniesień Wyżyny Śląskiej, na lewym brzegu rz. Czarnej Przemszy. Gotyckie założenie składa się z tzw. zamku właściwego i rozległego podzamcza, całość wybudowano z łamanego kamienia wapiennego (w odbudowie z 1834 r. wykorzystano również cegłę). Zamek właściwy ma plan nieregularny i posiada podwójną linię murów, które otaczają wewnętrzny dziedziniec. W pn.-wsch. narożniku dziedzińca znajduje się cylindryczna wieża-donżon, zaś w części pd. mieści się kwadratowa wieża i piętrowy budynek mieszkalny. Mury zwieńczone są rekonstruowanymi blankami, a dookoła nich znajduje się sucha fosa. Obwiedzione murem podzamcze znajdowało się od strony zach., a całe założenie łączyło się z murami miejskimi otaczającymi miasto.

Zabytek jest dostępny przez cały rok, w jego wnętrzach mieści się Muzeum Zagłębia w Będzinie.

Oprac. Michał Bugaj, OT NID w Katowicach, 14.11.2014 r.

Bibliografia

  • Antoniewicz M., Zamki na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej, Kielce 1998.
  • Guerquin B., Zamki w Polsce, Warszawa 1984.
  • Rejduch-Samkowa I., Samek J. (red.), Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. VI: Województwo katowickie, z. 9: Powiat myszkowski, Warszawa 1962.
  • Kajzer L., Kołodziejski S., Salm J., Leksykon zamków w Polsce, Warszawa 2007.

czas dojazdu do następnego obiektu

1 godz. 35 min.

Zamek Prószkowskich
Biała

30 minut

Zamek należał do zasłużonego śląskiego rodu Prószkowskich, właścicieli Prószkowa, Chrzelic i Białej. Dawna siedziba szlachecka w dużej mierze zachowała renesansowo-barokowy charakter.

Historia

Informacje o kasztelanii w Białej sięgają XIII wieku. Miastem władali kolejno Piastowie linii opolsko-raciborskiej i Habsburgowie (od 1532). Jeszcze w XVI w. ród Prószkowskich otrzymał jako zastaw dobra w Białej, a na początku XVII stał się ich prawnym właścicielem - aż do 1810 roku. Jedną z ich pierwszych inwestycji była budowa wodociągu służącego rezydencji i mieszkańcom miasta. Zamek wzniesiono w XVI w. na skarpie w pn.-wsch. części miasta, tuż przy obwarowaniach miejskich złożonych z muru i fosy. W XVII w. (ok. 1640) Prószkowscy rozbudowali siedzibę w zach. stronę. Następne przekształcenia wprowadzono w XVIII (1717?) i XIX wieku. W 1856 r. miasto przejęło zamek i przeznaczyło go na siedzibę seminarium nauczycielskiego i gimnazjum. Po II wojnie światowej również mieściła się tu szkoła, a w latach 80. XX w. magazyny. Obecnie budynek stanowi własność prywatną i nie jest użytkowany.

Opis

Zamek położony jest w pn.-wsch. części miasta, od zach. zachowany jest fragment dawnego muru miejskiego. Dwukondygnacyjna, nakryta wysokim dwuspadowym dachem budowla założona jest na planie litery T. Starsza, wsch. część od strony niewielkiego dziedzińca ma elewacje ze ślepymi arkadami. Dostawione później skrzydło zach. jest dłuższe od wsch. i zakończone wieżą z baniastym hełmem z latarnią. Główne wejście prowadzi przez kolumnowy portyk w skrzydle zachodnim. Elewacje o regularnych podziałach częściowo zachowały dawny wystrój architektoniczny: wolutowe szczyty od pd., obramienia okienne. Wnętrza w układzie jednotraktowym są przesklepione w przyziemiu i nakryte stropami na piętrze. Przy szczytowej ścianie pd. skrzydła zamku znajduje się kamienny krzyż pokutny.

Obiekt stanowi własność prywatną, nie jest udostępniany.

Oprac. Joanna Szot, OT NID w Opolu, 01.01.2015 r.  

Bibliografia

  • Geschichte der Stadt Zülz in Oberschlesien, red. J. Chrząszcz, Zülz 1926
  • Lutsch H., Verzeichnis der Kunstdenkmäler der Provinz Schlesien, Bd. 4: Die Kunstdenkmäler des Reg.-Bezirks Oppeln, Tl. 2, Breslau 1894.
  • Pilch J., Leksykon zabytków architektury Górnego Śląska, Warszawa 2008.
  • Zabytki sztuki w Polsce. Śląsk, oprac. zbior., Warszawa 2006.

czas dojazdu do następnego obiektu

3 godz. 10 min.

zamek, ob. spichlerz
Białowice

30 minut

czas dojazdu do następnego obiektu

4 godz. 25 min.

zamek, ob. klasztor Zgromadzenia Córek Bożej Miłości
Bielsko-Biała

30 minut

czas dojazdu do następnego obiektu

2 godz. 56 min.

zamek, ob. dom
Bierutów

30 minut

czas dojazdu do następnego obiektu

1 godz. 24 min.

zamek
Bobolice

30 minut

czas dojazdu do następnego obiektu

3 godz. 1 min.

zamek
Bobolice

30 minut

czas dojazdu do następnego obiektu

3 godz. 3 min.

zamek
Bobowa

30 minut

czas dojazdu do następnego obiektu

1 godz. 12 min.

Zamek Żupny
Bochnia

30 minut

czas dojazdu do następnego obiektu

2 godz. 10 min.

Zamek i stare miasto
Bodzentyn

30 minut

Bodzentyn położony jest w Górach Świętokrzyskich, u stóp Pasma Klonowskiego, nad rzeką Psarką. Założony przez biskupa Bodzantę z Jankowa w 1355 r. na gruntach wsi Tarczek, stanowił, obok Kielc i Iłży, ośrodek administracyjny rozległych dóbr biskupów krakowskich, znajdujących się wówczas na Kielecczyźnie. Następca biskupa Bodzanty, biskup Florian Mokrski herbu Jelita, wzniósł tu w II poł. XIV w. zamek. Jemu też przypisuje się otoczenie miasta murami obronnymi.

Zamek, połączony z fortyfikacjami miejskimi, zbudowany został na wysokiej skarpie, nad rzeką, na miejscu drewnianego dworu.

Historia

W 1410 r. gościł na zamku król Władysław Jagiełło, który odbywał wówczas pielgrzymkę na Święty Krzyż w intencji zwycięstwa nad Krzyżakami. Król przybył do Bodzentyna 19 czerwca i przez dwa dni przyjmował posłów od książąt pomorskich. Niedługo potem, w 1413 r. miasto zostało strawione przez pożar. Odbudowane rozwijało się bardzo prężnie, m.in. dzięki korzystnemu położeniu na szlakach handlowych i opiece biskupów krakowskich. Biskup Wojciech Jastrzębiec wyjednał przywilej, w którym król potwierdził prawo magdeburskie. Ponadto ustanowione zostały dwa jarmarki i targi tygodniowe. Biskup Piotr Wysz nadał Bodzentynowi prawo wyrębu drzewa i wypasu bydła, wyłączność na handel solą i mięsem, a także monopol na wyrób trunków w promieniu jednej mili. W 1450 r. biskup Zbigniew Oleśnicki ufundował bazylikę; podjął się też rozbudowy zamku.

W czasach reformacji Bodzentyn zasłynął z sądów biskupich. Miasto przeżywało wówczas okres rozkwitu, czerpiąc korzyści z handlu oraz dobrze rozwijającego się rzemiosła. O zamożności mieszkańców świadczą podejmowane inwestycje - Bodzentyn wzbogacony został o drugi rynek, wodociąg i łaźnię. W 1586 r. włoski architekt Jan Balcer podjął się odrestaurowania zamku, nadając mu renesansowy kształt.

W XVII w. prowadzono kolejne prace remontowo-budowlane na zamku. Został on rozbudowany o skrzydło południowe, a całość zyskała formę barokową, na planie zbliżonym do podkowy. W 1670 r. biskup Andrzej Trzebnicki wybudował ratusz w stylu gotyckim.

Ostatnie lata świetności Bodzentyn przeżywał za czasów biskupa Kajetana Sołtyka. W 1789 r. Sejm Czteroletni zadecydował o upaństwowieniu dóbr biskupich i od tej pory miasto zaczęło podupadać. W 1797 r. zamek został przejęty przez władze austriackie. W latach 1795-1809 użytkowany był jako spichlerz, zaś od roku 1814 jako lazaret wojskowy. Opuszczony w 1815 r. popadł w ruinę i stał się źródłem materiału budowlanego dla mieszkańców. W 1911 r. ruiny przekazane zostały do dyspozycji Komisji Archeologicznej w Petersburgu, a w 1921 r. opiekę nad nimi przejął rząd polski.

Ruiny zamku przypominają dziś o świetności dawnego Bodzentyna, podobnie jak zachowane we fragmentach mury obronne oraz gotycka bazylika, pełniąca funkcję kościoła parafialnego Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny i Św. Stanisława Biskupa Męczennika. Ratusz rozebrany został już w 1832 r. Historia nie oszczędziła również kościoła Św. Ducha, wzniesionego w XVII w. w miejscu drewnianej świątyni z XV w. Został on spalony w 1917 r. i do 2010 r., do momentu odbudowy, pozostawał ruiną.

Zapis dziejów miasta i jego mieszkańców skrywany jest w dużej mierze pod powierzchnią ziemi, w nawarstwieniach kulturowych, których ochrona ma kolosalne znaczenie dla ich odczytania.

Ochrona konserwatorska

Teren starego miasta wraz z zamkiem biskupim w granicach gotyckiej linii murów miejskich wraz z przyległymi elementami gotyckiej zabudowy miasta, częściowo zachowanymi pod ziemią, wpisany został do rejestru zabytków decyzją z dn. 30.06.1988 r. pod nr 270Aa jako jeden z najcenniejszych zespołów architektoniczno-urbanistycznych, rozwijających się od XIV do XVIII w. Wpisem objęty został również teren kościoła Św. Ducha.

Stan i wyniki badań archeologicznych

Wyniki wszystkich prac archeologicznych, podejmowanych na terenie Bodzentyna, dowodzą, że nawarstwienia kulturowe w wielu miejscach są dobrze zachowane i bezcenne dla poznania jego historii.

Pierwsze badania archeologiczno-architektoniczne prowadzone były na terenie zamku przez Janusza Kuczyńskiego i Marię Brykowską w latach 1962-65. Dzięki analizom architektonicznym połączonym z rozpoznaniem kontekstu archeologicznego pozyskano informacje dotyczące licznych prac budowlanych, prowadzonych od XV do XVIII w., związanych z rozbudową i przebudową zamku. Liczono także na odsłonięcie reliktów pierwszego założenia, prawdopodobnie zostały one jednak zniszczone przez późniejszą zabudowę. Wśród wydobytych zabytków ruchomych najliczniej reprezentowane były kafle oraz fragmenty naczyń ceramicznych. Pozyskano ponadto fragmenty naczyń szklanych, kości zwierzęce, 2 ostrogi z kolcem, 3 szelągi Jana Kazimierza.

Kolejne badania, podjęte w 1969 r., obejmowały nawarstwienia zalegające na północnym stoku wzgórza zamkowego. Prowadzili je Janusz Kuczyński i Anna Wentkowska. Potwierdzono wówczas dotychczasowe ustalenia stratygraficzne. Pozyskany materiał zabytkowy obfitował w kafle piecowe o wysokich walorach artystycznych. Wiele z nich zdobione było ornamentyką figuralną, m.in. postaciami ludzi oraz zwierząt fantastycznych. Uzupełniły one kolekcję kafli Muzeum Świętokrzyskiego.

W 1973 r. prowadzono nadzór archeologiczny na terenie ruin kościoła Św. Ducha. Wśród zabytków ruchomych wyróżniały się fragmenty tablic epitafijnych z I poł. XVII w.

Na zamek archeolodzy powrócili w 1982 r. Pracami wykopaliskowymi na terenie południowego skrzydła kierowała Eligia Gąssowska, która w latach 1981-83 odpowiadała także za nadzory i sondaże archeologiczne prowadzone wokół rynku w związku z pracami wodociągowymi. Ich celem było zebranie materiału zabytkowego oraz zadokumentowanie nawarstwień związanych z architekturą. Określono wówczas chronologię względną, odnoszącą się do budowy i użytkowania poszczególnych pomieszczeń piwnicznych. Stratygrafia rozpoznana została w zespole piwnic na rogu ulicy Langiewicza i Górnego Rynku, we wschodnim narożu Górnego Rynku oraz kompleksie piwnic w środkowej części zachodniej pierzei Rynku.

W 1984 r. Waldemar Gliński prowadził prace archeologiczno-architektoniczne przy murach miejskich. Ich celem było określenie faz chronologicznych północnego odcinka fortyfikacji. Trzy odsłonięte przypory wydatowano na okres nowożytny. Z wykopów badawczych pozyskano liczny zbiór kafli (XVI-XVIII w.), także z przedstawieniami figuralnymi. W latach 1984-87 miały także miejsce badania teledetekcyjne przebiegu murów miejskich (H. Ginter i inni).

Oprac. Agnieszka Makowska, NID

Bibliografia:

  • Brykowska M., Ruiny zamku biskupów krakowskich w Bodzentynie. Sprawozdanie z badań architektonicznych przeprowadzonych w 1962 i 1963 r., „Rocznik Muzeum Świętokrzyskiego” 1966, t.3, s. 183-196
  • Gąssowska E., Bodzentyn, woj. kieleckie, „Informator Archeologiczny” 1983, Badania rok 1982, s. 296-297
  • Gliński W., Bodzentyn, woj. kieleckie. Miejskie mury obronne, odcinek północny, „Informator Archeologiczny” 1985, Badania rok 1984, s. 159
  • Kuczyński J., Bodzentyn - zamek. Sprawozdanie z badań archeologicznych przeprowadzonych w 1963 r., „Rocznik Muzeum Świętokrzyskiego” 1966, t.3, s. 165-182
  • Kuczyński J., Kafle z XIV-XVI w. w zbiorach Muzeum Świętokrzyskiego, Kielce 1968, s. 7-16
  • Kuczyński J., Badania wykopaliskowe przeprowadzone w 1969 r. na terenie zamku w Bodzentynie, „Rocznik Muzeum Świętokrzyskiego” 1971, t.7, s. 133-149
  • Kuczyński J., Wentkowska A., Bodzentyn, pow. Kielce, „Informator Archeologiczny” 1970, Badania 1969 r., s. 349
  • Sulimierski F., Chlebowski B., Walewski W. (red.), Bodzentyn [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. 1, Warszawa 1880, s. 274-276.

czas dojazdu do następnego obiektu

4 godz. 56 min.

Zamek
Bolków

30 minut

Budowę książęcego zamku, położonego na wyniosłym wzgórzu rozpoczął Bolko I ok. 1270 roku. Zamek przebudowywany w wieku XIV, ok. 1540 wprowadzono wystrój renesansowy i rozbudowano fortyfikacje. Utracił znaczenie w drugiej połowie XVII w. Zamek sprzężony z murami miejskimi Bolkowa.

czas dojazdu do następnego obiektu

3 godz. 19 min.

Zamek
Bielsko-Biała

30 minut

Reprezentatywny dla regionu przykład założenia militarnego i reprezentacyjnego, łączący wpływy artystyczne krajów Cesarstwa Austriackiego z lokalnymi tradycjami budowlanymi. Zarazem obiekt charakteryzujący się istotnymi wartościami historycznymi, związanymi z dziejami miasta i Śląska cieszyńskiego.

Historia

W XIII w. w miejscu obecnego zamku istniała drewniana strażnica otoczona wałem ziemnym i fosą. Powstałe w rejonie osady targowej, położonej na skrzyżowaniu dwóch szlaków handlowych, założenie miało za zadanie strzec przeprawy przez rzekę Białą. Wraz z szybkim rozwojem miasta w 1. ćwierci XIV w. Bielsko oraz strażnicę otoczono murami obronnymi. W rejonie warowni umieszczono furtę wjazdową na teren miasta, zastąpioną w 2. ćwierci XIV w. basztą bramną. W 2. połowie XIV w. rozpoczął się proces przekształcania strażnicy w zamek, związany z wyznaczeniem warowni na jedno z miejsc stałego pobytu księcia cieszyńsko-oświęcimskiego Przemysła I. Początkowo wybudowano kamienną basztę południowo-wschodnią oraz reprezentacyjny budynek w typie tzw. wielkich domów wznoszonych w ważniejszych śląskich zamkach od XIII w., ponadto obszar warowni odseparowano od miasta dodatkowym murem obronnym. Wraz z wyznaczeniem Bielska na stałą siedzibę dworu książęcego, po 1442 r. miasto zyskało drugi, zewnętrzny pas murów obronnych, a zamek poddany został rozbudowie i adaptacji na cele reprezentacyjne. Włączono wówczas XIV-wieczną basztę bramną w strukturę zamku oraz wybudowano wieżę w południowo-zachodnim narożniku dziedzińca. W XVI w. kontynuowano rozbudowę założenia i przekształcenie go na cele reprezentacyjne kosztem walorów obronnych. Wzniesiono m.in. dwa wolno stojące, piętrowe skrzydła zamkowe od wschodu i zachodu, skomunikowane z pozostałymi budynkami za pomocą ganków bądź loggii, a także jednopiętrowy obiekt przylegający do muru południowego, bramę dolną i basteję. W międzymurzu urządzono niewielki ogród. W końcu XVI w. w wyniku zadłużenia dominium Piastów cieszyńskich miasto wraz z zamkiem stało się częścią bielskiego państwa stanowego, które w 1592 r. przejęli na następne 150 lat hrabiowie Sunnegh. Rozpoczęto wówczas gruntowną modernizację zamku, polegającą m.in. na stopniowym łączeniu poszczególnych, wolno stojących partii założenia za pomocą tarasów, loggii, a także nowych, symetrycznych podziałów elewacji i iluzjonistycznej polichromii ściennej. Proces kontynuowano w XVII w. W ramach prowadzonej w 3. ćwierci XVII w. odbudowy zamku po zniszczeniach szwedzkich, wykształcony został ostateczny rzut zamku, złożony z czterech pełnych skrzydeł spiętych wewnętrznym, arkadowym krużgankiem. W połowie XVIII w. założenie przeszło w ręce Sułkowskich, w których posiadaniu znajdowało się do 1945 r. W 1787 r. rozpoczęto kolejną przebudowę zamku, kontynuowaną na pocz. XIX w. Nadbudowano poszczególne skrzydła do wysokości 2 piętra, wzniesiono wewnętrzne korytarze od strony dziedzińca, a także założono barokowy, jednoosiowy ogród rozciągający się aż do rzeki Białej. Od 1855 r. trwały ostatnie prace polegające na unifikacji całości zabudowy, zmianie wystroju zewnętrznego zamku, budowie wczesnohistoryzującej kaplicy św. Anny, nadbudowie wieży oraz przystosowaniu formy zewnętrznej zamku do zmienionego otoczenia, w niewielkim stopniu natomiast dotyczące dyspozycji wnętrz, w tym budowy reprezentacyjnej klatki schodowej w skrzydle zachodnim. W 2. połowie XIX w. prowadzono również prace porządkowe w najbliższym otoczeniu zamku, w ramach których m.in. urządzono plac od strony południowej, wyburzono część murów obronnych, wzniesiono pawilony handlowe od strony placu Chrobrego i ogrodów. W 1934 r. w związku z parcelacją miasta wg XIX-wiecznego planu Maxa Fabianiego zlikwidowano ogrody zamkowe. W latach 70. wraz z budową nowej arterii po wschodniej stronie zamku rozebrano XIX-wieczne pawilony handlowe i wykonano nowe mury oporowe z tarasami.

Opis

Zamek usytuowany jest na północno-wschodnim skraju wzgórza, na którym rozlokowany jest zespół zabudowy historycznego Bielska. Główny wjazd do zamku, poprzedzony niezagospodarowanym placem, prowadzi od południa, a najokazalszą częścią obiekt zwrócony jest w kierunku reprezentacyjnego placu Chrobrego od północy. Od zachodu założenie ogranicza ul. Wzgórze, a od wschodu mury oporowe, górujące nad ulicą Partyzantów. Zamek jest obiektem murowanym z kamienia i cegły, wzniesionym na planie czworokąta złożonego z czterech skrzydeł zgrupowanych wokół nieregularnego, trapezoidalnego dziedzińca. Trójkondygnacyjne, przekryte dachami czterospadowymi skrzydła tworzą zwartą i zamkniętą w widoku z zewnątrz bryłę urozmaiconą ryzalitami, narożną basztą północno-wschodnią oraz dominantą w formie prostokątnej wieży północno-zachodniej. Od południowego-wschodu do zamku przylega XIX-wieczna niewielka prostokątna kaplica zwieńczona czworoboczną wieżą z hełmem. Neorenesansowe, wieloosiowe elewacje zamku charakteryzują się wyraźnie wyodrębnioną strefą cokołową, zwieńczeniem w formie gzymsu koronującego na konsolach oraz podziałami wertykalnymi w postaci rustykowanych, zdwojonych lizen. Fasada północna, ujęta oktogonalną basztą oraz wieżą zwieńczoną ozdobnym krenelażem, na wysokości piano nobile podzielona jest oknami w typie porte-fenetre otwartymi na wąski taras wsparty na rustykowanym arkadowaniu. Układ wnętrz we wszystkim skrzydłach ma charakter amfiladowy, z korytarzem od strony dziedzińca, sklepionym kolebkowo. W skrzydle południowym i północnym znajdują się dwa przejazdy bramne sklepione kolebkowo, w tym południowy urozmaicony półkoliście zamkniętymi niszami. W skrzydle zachodnim mieści się reprezentacyjna klatka schodowa na rzucie prostokąta zamkniętego półkoliście, zdobiona pilastrami i roślinnym fryzem, kryta sufitem z fasetą, z dwubiegowymi schodami. W skrzydle pn. na pierwszym piętrze zachowana jest niewielka sala kryta późnogotyckim sklepieniem krzyżowo-żebrowym z XVII w. z cienkimi stiukowymi żebrami, a w korytarzu wyeksponowana trójdzielna kamieniarka okienna z XV w. Na tym samym piętrze w skrzydle południowym mieści się tzw. sala muzyczna zdobiona rokokowo-klasycystyczną dekoracją ścian i sufitu. W skrzydle pn. i zach. znajdują się ponadto pozostałości XVII-wiecznych iluzjonistycznych malowideł ściennych ocalałych z dawnej fasady północnej i skrzydła południowego, wykonanych w technice en grisaille, przedstawiających podziały architektoniczne z elementami figuratywnymi, a także malarskie zdobienia wnętrz w formie obramień drzwiowych i fryzów. W piwnicach skrzydła północnego, krytych kolebkowo, zachował się gotycki ostrołukowy portal z XV w.

Zabytek dostępny. Możliwość zwiedzania w godzinach otwarcia muzeum.

Oprac. Agnieszka Olczyk, OT NID w Katowicach, 09.10.2014 r.

Bibliografia

  • Bicz-Suknarowska M., Komorowski W., Zamek w Bielsku, (w:) O sztuce Górnego Śląska i przyległych ziem małopolskich, red. E. Chojecka, Katowice 1993, s. 91-136.
  • Chojecka E., Architektura i urbanistyka Bielska-Białek 1855-1939, Katowice 1987.
  • Chorąży B., Zamek w Bielsku: rys historyczny, Bielsko-Biała 2012.
  • Katalog zabytków sztuki w Polsce, T. VI: Województwo katowickie, z. 2: Powiat bielsko-bialski, I. Rejduch-Samkowa, J. Samek (red.).
  • Zabytki Sztuki w Polsce. Śląsk, S. Brzezicki, C. Nielsen (red.), Warszawa 2006.

czas dojazdu do następnego obiektu

3 godz. 55 min.

Zamek
Borysławice Zamkowe

30 minut

Ruiny jednego z wielkopolskich zamków, fundowanych w XV w. przez arcybiskupów gnieźnieńskich. Zachowane relikty uwidaczniają kolejne etapy sukcesywnej rozbudowy militarnego budynku wykorzystującego, sprzyjające obronności specyficzne warunki ukształtowania podmokłego terenu.

Historia

Zamek w Borysławicach Zamkowych wzniesiony został na pocz. XV w. (prawdopodobnie ok. 1423) z fundacji abpa gnieźnieńskiego Wojciecha Jastrzębca. W ciągu następnych dwustu lat kolejni właściciele zamku (rody Russockich, Gembickich i Szczawińskich) sukcesywnie rozbudowywali budynek, uwypuklając jego militarny charakter. Pierwsza rozbudowa zamku miała miejsce w 2. Poł. XV w., druga na pocz. XVI w., a ostatnia - na pocz. XVII wieku. Zamek został spalony w czasie potopu szwedzkiego w 1656 r. przez wojska szwedzkie, które go zdobyły, a następnie porzucony. W XVIII w. znajdował się już w stanie całkowitej ruiny.

Opis

Zamek położony jest nad rzeczką Rgilówką w odległości 10 km na wsch. od Koła i otoczony podmokłym terenem zwiększającym jego funkcje obronne. Do czasów obecnych zachowały się ruiny budynku mieszkalnego, wieży bramnej z przedbramiem oraz fragmenty murów obwodowych. Pierwotny zamek wzniesiony został z cegły w wątku gotyckim na planie nieco wydłużonego na osi pn. zach.-pd wsch. czworokąta z przylegającymi do jego krótszych boków trzykondygnacyjnymi budynkami mieszkalnymi, z dłuższymi bokami zamkniętymi murami kurtynowymi. W pd. części umiejscowiona została wieloboczna wieżyczka oraz brama wjazdowa na dziedziniec wewnętrzny. W 2. poł. XV w. struktura ta otoczona została w odległości 7 m wzniesionym z cegły, również w wątku gotyckim, niższym murem z blankami. Z wcześniejszą konstrukcją łączyła go szyja oraz blankowane przedbramie. Na pocz. XVII w. przedbramie to zostało nadbudowane trójkondygnacyjną wieżą, do której dobudowano jej własne, nowe, wzmocnione szkarpami przedbramie. Na pocz. XVII w. połączono dwa istniejące skrzydła mieszkalne nowo wzniesionym, oddzielnym budynkiem.

Zabytek dostępny dla zwiedzających.

oprac. Tomasz Łuczak, OT NID w Poznaniu, 14-11-2014 r.

Bibliografia

  • Guerquin B., Zamki w Polsce, Warszawa 1974, s. 99-100.
  • Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. 5: Województwo wielkopolskie, z. 8: Powiat kolski, Warszawa 1968.
  • Olejnik K., Grody i zamki w Wielkopolsce, Poznań 1993, s. 234-236.
  • Łęcki W. (red.), Wielkopolska. Słownik krajoznawczy, Poznań 2002, s. 27-28.

czas dojazdu do następnego obiektu

2 godz. 36 min.

fragmenty murów zamku zakonnego
Bratian

30 minut

Wydrukuj stronę wycieczki

To jest wycieczka użytkownika. Zgłoś naruszenie zasad.

Obiekty z trasy wycieczki

zgłoś naruszenie