Najciekawsze obiekty sakralne wielokulturowej Łodzi
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

wycieczka użytkownika Patrycja Podgarbi

Najciekawsze obiekty sakralne wielokulturowej Łodzi

7

jeden dzień

łódzkie

Pokaże odwiedzającym niesamowite bogactwo symboliki związanej z poszczególnymi wyznaniami, odzwierciedlone w sztuce sepulkralnej i sakralnej.
Wycieczka obejmuje zwiedzanie: cmentarza żydowskiego, cmentarza starego, kościoła pw. św. Józefa wraz z dzwonnicą, cerkwi pw. św. Aleksandra Newskiego, kościoła ewangelicko- augsburskiego pw. św. Mateusza oraz archikatedry pw. św. Stanisława Kostki.

 

cmentarz żydowski
Łódź

dwie godziny

Cmentarz Stary
Łódź

dwie godziny

Przykład koncepcji przestrzennej dziewiętnastowiecznej nekropolii. Trójwyznaniowy cmentarz z zachowanymi starymi kaplicami, grobami oraz starodrzewem stanowi unikalny przykład w skali ogólnopolskiej.

Historia

Z powodu szybkiego wzrostu liczby mieszkańców Łodzi oraz przepełnienia dwóch istniejących już cmentarzy postanowiono w 1854 r. wytyczyć cmentarz przy ul. Ogrodowej, na terenie znajdującym się wówczas poza granicami miasta. Decyzję tę podjął Magistrat Miasta Łodzi wspólnie z Dozorem Kościoła Katolickiego oraz Kolegium Kościoła Ewangelickiego. Pierwsze pochówki odbyły się już na przełomie 1854 i 1855 r. Oficjalne poświęcenie cmentarza nastąpiło 9 września 1855 r. Dopiero w czerwcu następnego roku Magistrat poprosił Naczelnika Powiatu Łęczyckiego o zatwierdzenie lokalizacji cmentarza, który funkcjonował już wtedy od ponad półtora roku.

Cmentarz od samego początku był podzielony na trzy, nierównej wielkości części wyznaniowe i pierwotnie miał około 8,8 ha powierzchni. Część zachodnia, ewangelicko-augsburska, należała do parafii Świętej Trójcy, a po powiększeniu cmentarza, również do nowopowstałej par. Św. Jana. Część środkowa, prawosławna, była najmniejsza powierzchniowo i należała do parafii Św. Aleksandra Newskiego. Część wschodnia i największa, rzymsko-katolicka, należała do parafii Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny na Starym Mieście, a po powiększeniu cmentarza, również do nowopowstałej par. Podwyższenia Świętego Krzyża.

Już w 1858 r. została zbudowana kaplica pogrzebowa p.w. Św. Józefa na katolickiej części cmentarza. Kaplice cmentarne na części ewangelickiej i prawosławnej wybudowano dopiero na przełomie wieków. Dla par. Św. Jana jako kaplica cmentarna służyła kaplica grobowa rodziny Scheiblerów, wybudowana w latach 1885-1888.

W latach 70 i 80 dziewiętnastego wieku powiększono poszczególne części wyznaniowe oraz rozdzielono je niskim, żelaznym płotem. Cały teren nekropolii ogrodzono ceglanym murem i wykonano trzy bramy wjazdowe.

W 1886 r. zakazano dalszego rozszerzania nekropolii o nowe grunty a dwa lata później cmentarz został urzędowo zamknięty. Dzięki staraniom pastora parafii ewangelicko-augsburskiej, w 1888 r. pozwolono na kolejne powiększenie cmentarza i nekropolia zwiększyła powierzchnię do 14,6 ha. W tym czasie wybudowano czwartą bramę, prowadzącą do kaplicy grobowej rodziny Scheiblerów na ewangelickiej części cmentarza.

W 1895 r. definitywnie zakończono rozszerzanie cmentarza, który ostatecznie osiągnął powierzchnię 21 ha.

Po założeniu nowego cmentarza na Dołach w 1896 r., zaczęto tam chować wiernych z katolickiej parafii Wniebowzięcia NMP, ewangelickiej par. Świętej Trójcy oraz prawosławnej par. Św. Olgi. Oznaczało to że cmentarz przy ul. Ogrodowej przestał być jedynym czynnym cmentarzem chrześcijańskim w Łodzi. Obecnie jest to cmentarz zamknięty, co oznacza że place pod nowe pochówki nie są sprzedawane.

Opis

Cmentarz zajmuje powierzchnię 21 ha i jest podzielony na trzy części wyznaniowe. Szerokie aleje wysadzane wysokopiennymi drzewami nadają nekropolii charakter cienistego parku. Kwatery są regularne, niezbyt zatłoczone, z różnorodnymi pomnikami nagrobnymi. Poszczególne pola grobowe obsadzone są niską roślinnością z przewagą drzew i krzewów iglastych. Na cmentarzu znajduje się wiele zabytkowych grobów, posiadających duże wartości artystyczne.

Część ewangelicko-augsburska cmentarza jest najciekawsza pod względem artystycznym. Zachowany został tam najpełniej pierwotny romantyczny i melancholijny charakter nekropolii. Główna aleja obsadzona bukami prowadzi od bramy do kaplicy cmentarnej pw. Świętej Trójcy. Druga brama, zwykle zamknięta, prowadzi aleją z żywotników do kaplicy grobowej rodziny Scheiblerów. Obie aleje łączy trzecia, węższa, obsadzona dębami. Udział roślinności w tej części cmentarza jest największy, a kwatery charakteryzują się luźno rozplanowanymi grobami. Niektóre pola grobowe są ogrodzone kutymi kratami i balustradami. Połączona z częścią ewangelicką jest część prawosławna, skromniejsza i znacznie mniejsza. Tworzy ją tylko jedna, prowadząca do bramy aleja obsadzona lipami i klonami.

Część katolicka cmentarza jest oddzielona od pozostałych części murem i jest największa powierzchniowo. Niestety, zabytkowy krajobraz jest tam najbardziej zdewastowany. Najlepiej zachowany jest najstarszy fragment obejmujący trzy równoległe do siebie aleje. Główna aleja lipowa prowadzi od bramy do kaplicy pogrzebowej p.w. Św. Józefa. Jedna z alei bocznych jest obsadzona kasztanowcami, a druga klonami. Na wszystkich trzech częściach znajdują się wartościowe, zabytkowe pomniki nagrobne i mauzolea oraz groby wielu osób ważnych dla historii miasta.

Cmentarz jest ogólnie dostępny.

Oprac. Agata Wójcik, OT NID w Łodzi, 8-04-2016 r.

Bibliografia

  • Dominikowski J., Nekropolia Łodzi Wielkoprzemysłowej, cmentarz stary przy ulicy Ogrodowej. Dzieje i Sztuka 1854-1945, Wydawnictwo Konserwatorów Dzieł Sztuki, Łódź 2004.
  • Badziak K., Chylak K., Łapa M., Łódź wielowyznaniowa. Dzieje wspólnot religijnych do 1914 roku, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2014, ss. 238-248, 272, 350-352

Kościół św. Józefa filia parafii Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny
Łódź

godzina

Kościół zachował zewnętrzne walory zabytkowe: materiał i zasadniczy kształt. We wnętrzach podziwiać można bogato zdobione neobarokowe ołtarze, polichromie ścienne oraz witraże. Na uwagę zasługuje także bogato zdobiony prospekt organowy z organami wykonanymi przez jedną z łódzkich firm w 1951 r.

Historia

Jest to jeden z najstarszych zabytków sakralnych na terenie Łodzi wzniesiony z fundacji biskupa Antoniego Ostrowskiego ordynariusza włocławskiego w latach 1765-1768 jako kościół Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny. W roku 1888 został rozebrany i przeniesiony na dawny, nie użytkowany cmentarz przy ul. Ogrodowej jako tymczasową kaplicę. Przenosiny odbyły się w oparciu o projekt warszawskiego architekta Konstantego Wojciechowskiego. 6 maja 1888 odprawiono na nowym miejscu pierwsze nabożeństwo, w tym samym miesiącu został poświęcony jako kościół filialny pod wezwaniem św. Józefa. Dnia 29 grudnia 1909 r. arcybiskup Wincenty Chościak-Popiel erygował parafię. Zasadniczo świątynia zachowała swój pierwotny kształt. Podczas przenosin rozszerzono korpus budynku, podzielono go na trzy nawy, zmieniono pokrycie dachu, ustawiono go na wysokiej podmurówce. Natomiast w latach 1911-1914 dokonano rozbudowy prezbiterium, dobudowano dużą zakrystię i boczne kaplice.

Opis

Kościół znajduje się w południowej części działki, po południowej stronie ulicy Ogrodowej. Z zewnątrz jest oszalowany, ściany wewnątrz świątyni zostały otynkowane i pokryte polichromiami. Budynek ma rzut wydłużonego prostokąta z kaplicami bocznymi od strony zachodniej i kwadratową zakrystią. Korpus, prezbiterium i zakrystia nakryte są stromym dachem dwuspadowym pokrytym dachówką. Kaplice boczne posiadają osobne zadaszenie kryte blachą.

Ołtarz główny poświęcony został patronowi kościoła. W części centralnej usytuowana jest nisza z rzeźbą przedstawiającą św. Józefa z Dzieciątkiem na ręku. W częściach bocznych umiejscowiono figury śś. Piotra i Pawła. Całość wieńczy okazała, złocona, promienista gloria z Okiem Opatrzności. Na jej tle ustawiono figury Trójcy Świętej. Na uwagę zasługuje ołtarz Matki Boskiej Bolesnej datowany na przełom XVII/XVIII w. We wnętrzach podziwiać można także witraże, liczne tablice pamiątkowe oraz polichromie.

Kościół wraz z dzwonnicą usytuowaną w południowo- wschodniej części działki znajdują się w parkowym otoczeniu w oddaleniu od ulicy.

Kościół jest dostępny dla zwiedzających po uprzednim ustaleniu terminu w kancelarii parafialnej.

Oprac. Patrycja Podgarbi, OT NID w Łodzi, 27-10-2014 r.

Bibliografia

  • Bandurka M., Rosin R., Łódź 1423-1823-1973. Zarys dziejów i wybór dokumentów, Łódź 1974
  • Warszawa J., Karta Ewidencyjna Zabytków Architektury i Budownictwa, Kościół parafialny pw. św. Józefa z dzwonnicą, luty 1984.
  • Stefański K., Architektura sakralna Łodzi w okresie przemysłowego rozwoju miasta 1821-1914, Łódź 1995
  • Stefański K., Jak zbudowano przemysłową Łódź. Architektura i urbanistyka miasta w l. 1821-1914, Łódź 2001, s. 16
  • Stefański K., Atlas architektury dawnej Łodzi do 1939 r., Łódź 2008, s. 104
  • Strzałkowski J., Architekci i budowniczowie w Łodzi do r. 1944, Łódź 1997
  • Urbaniak A., Śladami starej Łodzi, t. I, Łódź 1988, t. II, Łódź 1993
  • www.ap.gov.pl zakładka Wirtualne wystawy: Łódź- miasto wielu wyznań, Kościół rzymskokatolicki pod wezwaniem św. Józefa Oblubieńca Najświętszej Maryi Panny, dawniej kościół św. Józefa filia parafii Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny - ul. Ogrodowa 22
  • www.ap.gov.pl zakładka Wirtualne wystawy: Świątynie w obiektywie Włodzimierza Pfeiffera- Łódź- parafia rzymskokatolicka pw. św. Józefa Oblubieńca NMP.

dzwonnica
Łódź

15 minut

Cerkiew pw. Św. Aleksandra Newskiego
Łódź

godzina

Przykład murowanego budownictwa cerkiewnego na terenie Łodzi. Kopułowe zwieńczenia charakterystyczne dla prawosławia zaakcentowano złoceniami i wielobarwnymi dekoracjami. Wnętrza o bogatym wystroju i wyposażeniu charakteryzuje rozmach i przepych. Ikonostas, posadzki, witraże i elementy polichromii stanowią ilustrację wpływów sztuki bizantyjskiej i rosyjskiej. Cerkiew pochodzi z lat 1880-1884.

Historia

Teren wielonarodowościowej i wielokulturowej Łodzi przełomu XIX i początku XX w. obfitował w świątynie i cmentarze różnych wyznań. Wśród zamieszkujących miasto katolików, ewangelików i żydów nieliczni prawosławni należeli do parafii w Piotrkowie Trybunalskim, istniejącej od 1788 r. Stan liczebności ludności prawosławnej zmieniło przybycie po 1862 roku do miasta 37 Jekaterinburskiego Pułku Piechoty. Ideę budowy świątyni prawosławnej przyspieszył także nieudany zamach na cara Aleksandra II. Ocalenie władcy postanowiono uczcić w 1879 r. budową cerkwi. Zaprojektowanie odpowiednio reprezentacyjnej budowli komitet budowy, w skład którego wchodzili najbardziej liczący się przemysłowcy łódzcy z Karolem Scheiblerem i Juliuszem Heinzlem na czele, powierzył wieloletniemu architektowi miasta Hilaremu Majewskiemu. W 1880 r. przedłożony projekt został zaaprobowany przez władze i przystąpiono do budowy. Lokalizacja cerkwi w pobliżu dworca kolejowego dodatkowo podkreślała symboliczne znaczenie związane z panowaniem rosyjskim. W maju 1884 r. została utworzona parafia. Nową cerkiew pw. Św. Aleksandra Newskiego, mogącą pomieścić 900 wiernych, wyświęcił arcybiskup chełmsko-warszawski Leoncjusz.

Opis

Bryłę proporcjonalnej, niewielkiej świątyni posadowiono na rzucie centralnym. Korpus nakrywa kopuła, od zachodu usytuowano kwadratową trzykondygnacyjną wieżę nakrytą cebulastym hełmem. Podziały poziome ścian zewnętrznych wyznacza rytm półokrągło zakończonych otworów drzwiowych i okiennych, uskokowe gzymsy oddzielające poszczególne kondygnacje i ozdobne fryzy. I kondygnację wieży zdobią w czterech narożnikach niewielkie sterczyny zakończone miniaturami hełmu wieńczącego wieżę. Trzy ozdobne portale mieszczące wejścia do świątyni (główne od strony zachodniej, prowadzące przez wieżę), zaakcentowane są parami delikatnych kolumienek z korynckimi kapitelami i półokrągło zakończonymi tympanonami wypełnionymi malowidłami o tematyce maryjnej. W ażurowych, złoconych dekoracjach hełmu wieży i kopuły oraz żywej kolorystyce elewacji i detalach architektonicznych widać wyraźnie przepych i bogactwo sztuki bizantyjskiej przemieszanej z wpływami rosyjskimi. Równie reprezentacyjnie przedstawiają się wnętrza cerkwi. Na szczególną uwagę zasługuje ikonostas zaprojektowany przez H. Majewskiego, wykonany w Petersburgu przez włoskiego artystę Canillego. Również z Petersburga sprowadzono autorów polichromii. Filary zdobią przedstawienia świętych metropolitów moskiewskich, na pendentywach kopuły namalowano czterech ewangelistów, a w arkadowych polach pomiędzy oknami widnieją postacie Chrystusa, Matki Boskiej i św. Jana Chrzciciela. Witraże zostały wykonane przez wrocławską firmę Adolfa Seilera. Barwna posadzka utrzymana w tonacji brązu, błękitu i żółci ułożona została w geometryczny wzór okolony bordiurą. Wewnętrzne tympanony wejściowe wypełnione są malowidłami przedstawiającymi sceny z życia Chrystusa. Od strony zachodniej widnieje Niesienie Krzyża, od południa Złożenie do grobu, a od północy scena Opłakiwania. Teren kościoła jest ogrodzony. Od strony wschodniej otoczenie cerkwi stanowi park im. St. Moniuszki (niegdyś zwany Kolejowym). Miejsce od zachodu zostało znacznie uszczuplone w związku z poszerzeniem ul. Kilińskiego. W latach 1980-1984 wymieniono konstrukcję i poszycie dachów i kopuł, wykonano także prace konserwatorskie przy polichromiach. W ostatnich latach przeprowadzono kompleksowe, szeroko zakrojone prace konserwatorskie, obejmujące wnętrza i część zewnętrzną budowli. W oparciu o oryginalne projekty H. Majewskiego zastosowano oryginalną kolorystykę poszczególnych detali i bogate złocenia dekoracji kopuły i hełmu wieży.

Cerkiew jest dostępna po wcześniejszym umówieniu zwiedzania z proboszczem parafii.

Oprac. Patrycja Podgarbi OT NID w Łodzi, 22.08.2014.

Bibliografia

  • Bandurka M., Rosin R., Łódź 1423-1823-1973. Zarys dziejów i wybór dokumentów, Łódź 1974.
  • Ginsbert A., Łódź. Studium monograficzne, Łódź 1962.
  • Sokoł K., Sosna A., Cerkwie w centralnej Polsce 1815-1915, Białystok 2011.
  • Stefański K., Architekt Józef Kaban, Kwartalnik Architektury i Urbanistyki, t. XXXV, 1990, z. 3-4.
  • Stefański K., Architektura sakralna Łodzi w okresie przemysłowego rozwoju miasta 1821-1914, Łódź 1995.
  • Stefański K., Jak zbudowano przemysłową Łódź. Architektura i urbanistyka miasta 1821-1914, Łódź 2001.
  • Stefański K., Atlas architektury dawnej Łodzi do 1939 r., Łódź 2008, s. 104.
  • Strzałkowski J., Architekci i budowniczowie w Łodzi do r. 1944, Łódź 1997.
  • Szram A. (tekst), Wach A. (zdjęcia), Architektura przemysłowej Łodzi, Łódź 1974.
  • Urbaniak A., Śladami starej Łodzi, t. I, Łódź 1988, t. II, Łódź 1993.
  • www.ap.gov.pl zakładka Wirtualne wystawy: Łódź- miasto wielu wyznań, Bazylika archikatedralna św. Stanisława Kostki "katedra"- ul. Ks. Skorupki 9.
  • www.ap.gov.pl zakładka Wirtualne wystawy: Świątynie w obiektywie Włodzimierza Pfeiffera.

Kościół ewangelicko-augsburski pw. św. Mateusza
Łódź

godzina

Forma budowli nawiązuje do architektury romańskiej Nadrenii. Charakteryzuje ją jednolitość stylistyczna podyktowana powstaniem całości w jednakowym przedziale czasowym, według jednego projektu poddanego jednej korekcie. Połączenie cech stylistycznych architektury romańskiej z rozmachem i wielkością świątyni czyni z niej przykład jednego z najpiękniejszych kościołów protestanckich w Polsce. Surowość i powaga dekoracji i wyposażenia wnętrz także podkreśla jego rangę. We wnętrzach na uwagę zasługują polichromie, kamienny ołtarz, ławki dla wiernych, czarno- jasnoszara posadzka ułożona z kafli w układzie geometrycznym, prospekt organowy, kinkiety oraz ogromy, wielopoziomowy żyrandol wiszący w centralnej części.

Historia

Wstępne działania zmierzające do budowy trzeciego ewangelicko-augsburskiego kościoła w Łodzi rozpoczęto w 1900 r., kiedy podzielono parafię św. Jana tak, aby w nowej parafii zlokalizowanej w południowej części miasta mógł powstać nowy kościół pod wezwaniem św. Mateusza. Na przełomie XIX i XX w. miasto zamieszkiwało około 80 tysięcy ewangelików i dwie istniejące parafie nie były w stanie zaspokoić odpowiedniej posługi duszpasterskiej. Rosnąca liczba ludności protestanckiej zmusiła władze kościelne do działania w sprawie zakupu odpowiedniego terenu i zamówienia projektu świątyni. W 1901 r. powołano komitet budowy kościoła, w skład którego wchodzili m.in. E. Herbst, J. Kindreman i E. Geyer. Początkowo chciano zakupić plac w pobliżu Górnego Rynku, ostatecznie jednak, w 1904 roku zakupiono działkę przy ul. Piotrkowskiej 279/281. Sporządzenie projektu powierzono Johannesowi Wende. W 1908 r. zadecydowano o budowie większej, niż wcześniej planowano, świątyni i projekt przesłano do oceny berlińskiemu architektowi F. Schwechtenowi. Przekształcono go zgodnie z jego sugestiami i w 1910 r. rozpoczęto budowę od postawienia kaplicy konfirmacyjnej usytuowanej od strony zachodniej. Prace przerwał wybuch I wojny światowej. Ukończono je w wolnej Polsce, w 1928 r., a w listopadzie tego samego roku budowlę poświęcono. Kościół św. Mateusza to jedyna świątynia ewangelicko-augsburska, która nie została po drugiej wojnie światowej przekazana kościołowi katolickiemu przez państwo.

Opis

Regularna bryła posadowiona na rzucie krzyża greckiego stanowi wyraźną dominantę wysokościową u zbiegu ulic Piotrkowskiej i Czerwonej. Na osi elewacji frontowej usytuowano strzelistą, dwukondygnacyjną wieżę na planie kwadratu w partii przyziemia, który wyżej przechodzi w ośmiobok przekryty smukłym hełmem iglicowym pokrytym arkuszami blachy ułożonymi romboidalnie. Całość wieńczy stalowy krzyż umieszczony na kuli. Niższą kondygnację zdobią w narożach ośmioboczne wieżyczki z hełmami stożkowymi. Korpus i transept przykrywają wysokie dwuspadowe dachy pokryte dachówką, podobnie jak wieżyczki narożne. Wszystkie elewacje zaakcentowano płytkim boniowaniem. W partii przyziemia zastosowano masywny cokół. Prostokątne otwory drzwiowe, poza drzwiami frontowymi, zaopatrzono w półkoliste nadświetla. Trójkątnie zwieńczony portal wejściowy został wysunięty przed lico muru. Wypełniony został tympanonem z okulusem i płaskorzeźbionymi figurami adorujących aniołów, w górnej części okolonej głęboką, uskokową archiwoltą, której poszczególne profile zdobią misterne plecionki. Drzwi wejściowe flankują po cztery delikatne kolumienki z ozdobnymi kapitelami. Układ kolumn odpowiada głębokości portalu: trzy ustawione są jedna za drugą w głębi, a frontowa oddzielona została pionowym zygzakowym ornamentem. Ponad kapitelami kolumienek biegnie kamienny fryz o ornamentyce esowato wygiętych form roślinnych. Po bokach znajdują się dwa mniejsze wejścia. Portale boczne są proste, zakończone płaską archiwoltą wspartą na podwójnych kolumienkach. Podziały poziome elewacji, poza wymienionym cokołem, wyznacza gzyms kordonowy dzielący je na dwie kondygnacje. W dolne zastosowano bliźniacze otwory okienne- biforia, w centralnej części transeptu triforium podzielone niewielkimi kolumienkami o kapitelach kostkowych i zamknięte od góry wąską opaską z ornamentem ząbkowym. Wyższa kondygnacja podzielona została za pomocą wąskich lizen na prostokątne, smukłe pola od góry wykończone fryzem arkadkowym i przeprute wysokimi oknami zakończonymi w górnej części opaskami i ujętymi po bokach kolumienkami ustawionymi w ościeżach. W elewacji głównej, nad wejściem do kościoła znajduje się duża arkadowa nisza wypełniona rozetą. Trójkątne zamknięcie szczytu wykończono od góry fryzem arkadowym. Dwie ogromne rozety w archiwoltach znajdują się w trójkątnie zwieńczonych ścianach szczytowych transeptu, które podobnie do frontowego także wieńczą fryzy arkadowe. Wieża w kondygnacji nad kruchtą posiada trzy tarcze zegarowe (poza stroną zachodnią). W górnej kondygnacji ponad narożnymi wieżyczkami elewacje zaakcentowano arkadowymi przepruciami z biforiami podzielonymi kolumienkami. Pola pod łukami arkad zajmują okulusy. Od strony wschodniej, zachodniej, północnej i południowej arkady poprzedzają płytkie balkony z masywnymi balustradami. Narożniki ośmioboku akcentują delikatne, smukłe półkolumny z ozdobnymi kapitelami. Kondygnację tę wieńczy fryz arkadowy i uskokowy gzyms ozdobiony konsolą w każdym załamaniu ośmioboku. Ponad gzymsem znajdują się trójkątne szczyty z triforiami. W hełmie wieży znajdują się niewielkie trójkątne okna. Mieszcząca się od strony zachodniej kaplica konfirmacyjna posiada analogiczne do pozostałych elewacji dekoracje w postaci trójkątnego szczytu z fryzem arkadowym i dużą rozetą. W najniższej części znajdują się szerokie półkoliste okna. Okna klatki schodowej są prostokątne. Otwór drzwiowy okala opaska. Układ wnętrz podyktowany został zaprojektowanym rzutem krzyża greckiego, z wyraźnie wyodrębnioną częścią centralną, prezbiterialną i wnętrzami ramion transeptu mieszącymi charakterystyczne dla kościołów protestanckich empory, wsparte na masywnych kolumnach o przekroju czwórliści, które ozdobiono polichromią imitującą powierzchnię marmurową. W narożnikach i na ścianach transeptu zastosowano boniowanie układające się we wzór pasowy. Posadzki w części centralnej i pod emporami, wyłożono jasnoszaro-czarnymi płytami w układzie szachownicowym. Posadzkę prezbiterium wyłożono białymi płytkami, w kaplicy konfirmacyjnej lastriko, zaś podłogi empor wykończono deskami. Schody o konstrukcji betonowej z lastrikowymi stopniami mieszczą się w klatkach schodowych przy prezbiterium i kruchcie. Na wieżę prowadzą drewniane stopnie, zaś na empory schody murowane, kręte. Sklepienia kościoła są zróżnicowane. Nad częścią centralną wznosi się kopuła przekryta sklepieniem gwiaździstym, w kaplicy konfirmacyjnej, nad nawami bocznymi, kruchtami i pod emporami zastosowano sklepienia krzyżowe i krzyżowo- żebrowe. Naroża części centralnej ozdobione zostały polichromiami roślinno- geometrycznymi ze złoceniami. Wyżej widnieją popiersia czterech ewangelistów w medalionach. Podobne roślinno- geometryczne polichromie zastosowano na łuku tęczowym. Ściany wyraźnie wyodrębnionego kilkoma stopniami podwyższenia prezbiterium, w niższej partii pokrywa malowane boniowanie, powyżej w części absydialnej namalowano sceny Ukrzyżowania i Zdjęcia z Krzyża. Polichromie wykonał Julius Hornung według projektu Roberta Lamba. Ponad przedstawieniami znajdują się okrągłe otwory okienne wypełnione witrażami. Wnętrze prezbiterium zajmuje kamienny ołtarz, którego frontową część zajmuje płaskorzeźbione przedstawienie Chrystusa w Ogrójcu, w otoczeniu klęczących aniołów. Po bokach prezbiterium usytuowane są nisze oddzielone kamiennymi balustradami, a nad nimi znajdują się niewielkie, półkoliste balkony z balustradami podobnymi do tych na emporach: pokryte ornamentami roślinnymi zamkniętymi w prostokątnych polach oddzielonych od siebie niewielkimi kolumienkami. Na uwagę zasługuje także ambona z reliefowymi przedstawieniami na balustradzie i elementami marmurowymi. Obydwie prace wykonała firma Jaeger und Minikel według projektu architekta P. Senssa. Marmurowa chrzcielnica pochodzi z pracowni znanego łódzkiego kamieniarza Antoniego Urbanowskiego. Wiszący w części centralnej ogromny żyrandol, wykonany z wielu poziomów mosiężnych obręczy podtrzymujących liczne okrągłe klosze, nadaje wnętrzu uroczysty i reprezentacyjny charakter. Wśród elementów wyposażenia wnętrz uwagę zwracają ogromne witraże rozetowe i okulusy w prezbiterium. Wykonała je w 1923 r. firma Adolpha Seilera z Wrocławia. Na każdym z nich widnieją informacje o fundatorach. Witraże z kruchty pochodzą z pracowni Mocznay ze Zbąszyna. Kościół św. Mateusza ze względu na ukształtowanie, zastosowane detale architektoniczne i wystrój wnętrz, znajduje się w ścisłej czołówce najbardziej reprezentacyjnych świątyń w Polsce. Jest obecnie jedynym kościołem ewangelicko- augsburskim na terenie miasta. W ostatnich latach prowadzone są prace renowacyjne w obrębie części zewnętrznej i wewnątrz kościoła.

Obiekt dostępny po wcześniejszym umówieniu zwiedzania w kancelarii parafialnej. W kościele organizowane są bezpłatne koncerty muzyczne.

Oprac. Patrycja Podgarbi OT NID w Łodzi, 27.10.2014 r.

Bibliografia

  • Bandurka M., Rosin R., Łódź 1423-1823-1973. Zarys dziejów i wybór dokumentów, Łódź 197.
  • Krajewska H., Protestanci w Łodzi 1815-1914. Między edukacją a ewangelizacją, Warszawa 2014.
  • Rynkowska A., Ulica Piotrkowska, Łódź 1970.
  • Stefański K., Karta Ewidencyjna Zabytków Architektury i Budownictwa, Kościół św. Mateusza, październik 1989.
  • Stefański K., Architektura sakralna Łodzi w okresie przemysłowego rozwoju miasta 1821-1914, Łódź 1995.
  • Stefański K., Jak zbudowano przemysłową Łódź. Architektura i urbanistyka miasta w latach 1821-1914, Łódź 2001.
  • Stefański K., Atlas architektury dawnej Łodzi do 1939 r., Łódź 2008, s. 104.
  • Strzałkowski J., Architekci i budowniczowie w Łodzi do r. 1944, Łódź 1997.
  • Urbaniak A., Śladami starej Łodzi, t. I, Łódź 1988, t. II, Łódź 1993.
  • www.ap.gov.pl zakładka Wirtualne wystawy: Łódź- miasto wielu wyznań, Kościół ewangelicko-augsburski pod wezwaniem św. Mateusza, ul. Piotrkowska 279.
  • www.ap.gov.pl zakładka Wirtualne wystawy: Świątynie w obiektywie Włodzimierza Pfeiffera.

Kościół katedralny pw. św. Stanisława Kostki
Łódź

godzina

Świątynia jest świadectwem prężnego rozwoju miasta na przełomie XIX i XX w. Powstała dzięki konsekwentnym działaniom komitetu budowy, którego celem było pozyskanie korzystnej lokalizacji i ogłoszenie konkursu na projekt budowli. Zarówno część zewnętrzna kościoła, jak i jego wnętrza powstały w jednolitym stylu neogotyckim. Zewnętrzna część licowana została jasną cegłą klinkierową i elementami z piaskowca. Szczyt strzelistej wieży i sklepienia mają unikalną, jak na owe czasy, konstrukcję żelbetową. We wnętrzach na uwagę zasługują bogato zdobione ołtarze, ambona, witraże, ławki dla wiernych i liczne tablice okolicznościowe projektowane przez znanych rzeźbiarzy.

Historia

II połowa i koniec XIX w. były czasem szybkiego rozwoju miasta, które liczyło wówczas ponad 200 tys. mieszkańców, z czego około połowę stanowiła ludność katolicka. Dwie istniejące parafie nie zapewniały dostatecznej opieki duszpasterskiej dla tak dużej ilości wiernych. Południowa część miasta, silnie uprzemysłowiona i licznie zamieszkała przez katolicką ludność pracującą w zakładach Scheiblera i Grohmana była właściwie tej opieki pozbawiona. W związku z zaistniałą sytuacją proboszcz parafii Podwyższenia Świętego Krzyża ksiądz prałat Ludwik Dąbrowski, rozpoczął starania o budowę nowej świątyni katolickiej. W 1895 r. zawiązał się komitet budowy kościoła. Pod zaplanowaną inwestycję miasto wskazało plac przy ul. Piotrkowskiej, u zbiegu z ulicą Ks. Ignacego Skorupki (dawniej ul. Placową). W połowie 1898 r. w krajowej prasie ukazało się ogłoszenie konkursu otwartego i powszechnego na projekt przyszłego kościoła. Informacje o nim przedrukowały liczne gazety zagraniczne. Szczegółowy program konkursu zawierał szereg punktów dokładnie określających wymagania związane między innymi z kosztami budowy, usytuowaniem wejścia głównego do kościoła, lokalizacją plebanii, czy ilością miejsc siedzących i stojących dla wiernych. Określono także rodzaj oświetlenia (gazowe) i wentylacji. Wynikiem tak szeroko rozpowszechnionego w prasie ogłoszenia konkursu, było ogromne zainteresowanie firm projektowych zarówno polskich jak i zagranicznych. Łącznie nadesłano 38 projektów (m. in. z Holandii, Niemiec, Francji, Szwecji, Wiednia i Pragi), spośród których jury konkursowe zaproszone specjalnie dla rozstrzygnięcia tak ważnego konkursu miało wyłonić zwycięski projekt. W jury zasiadł m. in. Metropolita Warszawski abp Wincenty Chościak Popiel, przedstawiciele komitetu budowy, dwaj wybitni architekci warszawscy: Konstanty Wojciechowski i Stefan Szyller i znany łódzki twórca Juliusz Jung. W 1901 roku przystąpiono do budowy według projektu łódzkiej spółki "Wende i Zarske", do którego poprawki naniósł J. Wende według wskazówek Józefa Dziekońskiego- jednego z architektów zaproszonego z Warszawy, który miał się wypowiedzieć na temat zwycięskiego projektu. Przerwę w budowie okazałej świątyni wyznaczyła I wojna światowa i wcześniejsze wyczerpanie się funduszy. Nie wybudowano wieży kościoła. 10 grudnia 1920 Papież Benedykt XV utworzył diecezję łódzką, a kościół św. Stanisława Kostki podniósł do rangi katedry. Dnia 15 października 1922 została ona konsekrowana przez bpa Wincentego Tymienieckiego, dotychczasowego jej proboszcza. W połowie lat 20. XX w. ukończono budowę wieży i świątynia została poświęcona. 11 maja 1971 w wyniku pożaru, który wybuchł w katedrze, uszkodzone zostały sklepienia, główny ołtarz i organy. Remont zniszczonych części konstrukcyjnych i wyposażenia zakończono w 1977 roku. W 1989 r. Papież Jan Paweł II nadał katedrze tytuł bazyliki mniejszej. W 1992 roku diecezja łódzka stała się archidiecezją, a świątynia bazyliką archikatedralną.

Opis

Okazała świątynia jaką można dzisiaj podziwiać, powstała na planie krzyża łacińskiego, z prezbiterium od strony zachodniej i dwuprzęsłowym transeptem przecinającym pięcioprzęsłowy korpus. Przejrzysty podział wnętrz odzwierciedlony został także w części zewnętrznej. Rytm przęseł na zewnątrz akcentują wąskie, ostrołukowo zakończone okna i przypory pomiędzy nimi. Nad przyporami usytuowano łuki oporowe stanowiące o lekkości konstrukcji i określające jednoznacznie jej styl. Jasnożółta cegła licowa stanowiąca wykończenie ścian i fryzów biegnących w pod gzymsami wieńczących poszczególne kondygnacje, nadaje całości szczególnego charakteru. Ceglane są także obramienia otworów drzwiowych i okiennych. Kolorystykę elewacji wzbogacają kamienne elementy w postaci ukośnych daszków przekrywających uskoki cokołu, gzymsów i przypór. Kamienne są także pinakle nad przyporami i smukłe laskowania maswerków okiennych. Ostrołukowe zwieńczenie portalu wejściowego wypełnia mozaika z przedstawieniem patrona kościoła, którą wykonano w latach 60. XX w. Strzelisty dach na styku korpusu i transeptu wieńczy sygnatura w postaci wieżyczki nakrytej ośmioboczną iglicą. Strzelista wieża górująca nad całością usytuowana została na osi fasady i jest lekko wysunięta przed lico muru. W jej centralnej części umieszczono wejście główne do katedry. Wieża razem z wieńczącym ją krzyżem mierzy 104 m i posadowiona jest na planie kwadratu. Lekka, ażurowa konstrukcja mieszcząca dzwony kościelne wraz ze strzelistym hełmem i trójkątnymi daszkami zwieńczonymi kulami u jego podstawy, stanowią wyraźną dominantę wysokościową. Całości dopełniają małe wieżyczki umieszczone w narożach ośmioboku centralnego. Wnętrza archikatedry prezentują się równie reprezentacyjnie i jednolicie stylistycznie jak część zewnętrzna. Ciężkie kamienne filary dzielące przestrzeń na trzy nawy, podtrzymują ostrołukowe arkady. Nad nimi ściany nawy głównej nad nawami bocznymi podzielone są pasem ślepych triforiów i wysokimi ostrołukowymi oknami usytuowanymi ponad nimi. Krzyżowo- żebrowe sklepienia przykrywające nawy mają lekki i delikatny rysunek współgrający z dekoracjami w postaci smukłych służek podtrzymujących. Wnętrza wzbogacają bogate ołtarze usytuowane w prezbiterium i na ścianach bocznych transeptu. Neogotycki styl bogato rzeźbionych, barwnych i złoconych przedstawień religijnych znakomicie dopełniają całości i przesądzają o jednolitości stylowej całości. Na szczególną uwagę zasługuje ołtarz główny pod wezwaniem Przemienienia Pańskiego z tytułową sceną w części centralnej, ołtarz Matki Boskiej Różańcowej z prawego ramienia transeptu, ołtarz patrona archikatedry i ambona. Misterne wykonanie poszczególnych detali, dbałość o kształt i barwę każdego szczegółu, plasuje wyposażenie świątyni wśród czołówki najpiękniejszych kościołów z początku XX w. w Polsce. Ogromne otwory okienne wypełniają barwne witraże. W prezbiterium i nawie poprzecznej znajdują się pierwotne, pochodzące z 1911 r. Witraże w nawie głównej, reprezentujące styl Art Deco, wykonała pracownia krakowskiego witrażownika S. G. Żeleńskiego według projektu Jerzego Winiarza. Wykonano je w 1927 r. Kolorowe witraże naw bocznych i obejścia wykonała Helena Bożyk na początku lat 60. XX w. Nad wejściem głównym znajduje się chór muzyczny z prospektem organowym, wsparty na dwóch delikatnych kolumnach. Na konsolach wieńczących kolumny ustawiono figury śś. Piotra i Pawła w otoczeniu motywów roślinnych. Ażurowa balustrada wraz z prospektem zajmują całą szerokość nawy głównej. Od kilkunastu lat na terenie archikatedry prowadzone są prace konserwatorskie. Dawną świetność odzyskały elewacje, ściany wewnętrzne i kamienne filary. Przeprowadzono renowację prezbiterium, konserwacji poddano zabytkowe witraże. W nawach bocznych i w obejściu prezbiterium zawisły nowo zaprojektowane żyrandole. Spójność stylistyczna części architektonicznej i wyposażenia wnętrz bazyliki archikatedralnej określane jest przez badaczy i pasjonatów łódzkiej architektury sakralnej jako konsekwentna realizacja neogotyckiego ideału Domu Bożego. Jej cechy stylistyczne, plastyczna ekspresja i kompozycja pozwalają uznać ją za jedno z najwybitniejszych dzieł architektury reprezentującej cechy gotyku francuskiego w Polsce.

Obiekt dostępny jest przez cały rok poza godzinami odprawiania mszy świętych.

Oprac. Patrycja Podgarbi OT NID w Łodzi, 25.09.2014 r.

Bibliografia

  • Bandurka M., Rosin R., Łódź 1423-1823-1973. Zarys dziejów i wybór dokumentów, Łódź 1974.
  • Bazylika archikatedralna w Łodzi pw. św. Stanisława Kostki, tekst: K. Stefański, Bydgoszcz 2001.
  • Rynkowska A., Ulica Piotrkowska, Łódź 1970.
  • Stefański K., Atlas architektury dawnej Łodzi do 1939 r., Łódź 2008, s. 104.
  • Stefański K., Architekt Józef Kaban, Kwartalnik Architektury i Urbanistyki, t. XXXV, 1990, z. 3-4.
  • Stefański K., Architektura sakralna Łodzi w okresie przemysłowego rozwoju miasta 1821-1914, Łódź 1995.
  • Strzałkowski J., Architekci i budowniczowie w Łodzi do r. 1944, Łódź 1997.
  • Urbaniak A., Śladami starej Łodzi, t. I, Łódź 1988, t. II, Łódź 1993.
  • www.ap.gov.pl zakładka Wirtualne wystawy: Łódź- miasto wielu wyznań, Bazylika archikatedralna św. Stanisława Kostki "katedra"- ul. Ks. Skorupki 9.
  • www.ap.gov.pl zakładka Wirtualne wystawy: Świątynie w obiektywie Włodzimierza Pfeiffera.

Wydrukuj stronę wycieczki

To jest wycieczka użytkownika. Zgłoś naruszenie zasad.

Obiekty z trasy wycieczki

zgłoś naruszenie