Szlakiem Habsburgów po Śląsku Cieszyńskim
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

wycieczka użytkownika Agata Mucha

Szlakiem Habsburgów po Śląsku Cieszyńskim

7

dwa dni

śląskie

Początki Księstwa Cieszyńskiego datuje się na 2 poł. XIII w. O silnych, ukształtowanych na przestrzeni wieków tradycjach oraz lokalnej tożsamości tych terenów świadczy fakt, iż od pocz. XIV w. granice przedmiotowego obszaru niemal nie uległy zmianie, a zasięg Śląska Cieszyńskiego pokrywał się z Księstwem Cieszyńskim. Region górnośląski, jako lenno Korony Czeskiej, w 1526 r. na mocy postanowień sejmu w Głubczycach znalazł się pod panowaniem monarchii habsburskiej. Jedyny wyjątek stanowiło Księstwo Cieszyńskie nieprzerwanie rządzone przez śląskich Piastów, aż do 1653 r.,  tj. śmierci Elżbiety Lukrecji, ostatniej przedstawicielki rodu.

Rok 1653 rozpoczął trwający aż do 1918 r.  okres panowania Habsburgów w Księstwie Cieszyńskim. W 1654 r. rzeczony obszar przekształcono w Komorę Cieszyńską, w skład której, poza Cieszynem, weszły również pobliskie miasta Jabłonków, Strumień czy Skoczów. Widoczny rozwój Księstwa zainicjował cesarz Józef II, a jego wzmożona faza przypadła na 2 poł. XVIII w., tj. okres panowania księcia saskiego Alberta Kazimierza. W 1772 r. w pobliskim Ustroniu książę założył hutę żelaza, a kilka lat później manufakturę tekstylną (1779) w Cieszynie oraz hutę (1806) w okolicy Frydka. Wraz z jego śmiercią w 1822 r. dobra odziedziczył arcyksiążę Karol Ludwik Habsburg, który kontynuował rozwój przemysłowy tutejszych ziem zakładając m.in. hutę żelaza (1842) w Trzyńcu, browar arcyksiążęcy (1838) w Cieszynie, a także rozbudowując hutę w Ustroniu. W 1 poł. XIX w.  Karol Ludwik wzniósł nową posiadłość na Górze Zamkowej w Cieszynie, według projektu wiedeńskiego architekta Józefa Kornhäusla. W miejscu rozebranych ruin d. zamku górnego urządzono romantyczny park, w który wkomponowano zachowaną romańską rotundę oraz gotycką Wieżę Piastowską, a pozostałości zamku dolnego wykorzystano do wzniesienia klasycyzującego Pałacu Myśliwskiego, nowej siedziby dyrekcji Komory Cieszyńskiej. Kolejni przedstawiciele rodu kontynuowali politykę opartą na industrializacji podległych ziem. W 1862 r. arcyksiążę Alblecht Fryderyk nabył kopalnię Gabriela w Karwinie, hutę Karol w Kończycach, a także wybudował cukrownię w Chybiu. Spadkobierca i bratanek Albrechta, arcyksiążę Fryderyk Albrecht Habsburg w 1905 r. założył Austriacką Spółkę Górniczo-Hutniczą, stając się jednocześnie jednym z najbogatszych ludzi w całej monarchii austro-węgierskiej.  Zgodnie z umową z St. Germain, w 1918 r. utracił on swoje dobra na rzecz Polski i Czechosłowacji. 

Za czasów panowania Habsburgów miała miejsce sukcesywna rozbudowa Cieszyna, będącego wówczas istotnym ośrodkiem administracyjnym i handlowym. W rzeczonym okresie powstało wiele wspaniałych budowli publicznych oraz prywatnych, a istotną rolę odegrały liczne fundacje, przede wszystkim księcia Alberta Kazimierza. Monarcha wsparł finansowo budowę ratusza, Gimnazjum Katolickiego przy ul. Szerokiej, a także odnowę zniszczonego w trakcie pożaru kościoła podominikańskiego pw. św. Marii Magdaleny. Na mapie miasta istotne znaczenie posiada również Pałac Larischów, w którym cesarz Franciszek I gościł swoich sojuszników m.in. cara Aleksandra I. Obecnie w budynku mieści się Muzeum Śląska Cieszyńskiego, a część ekspozycji poświęcona jest właśnie dynastii Habsburgów. W pobliskiej Wiśle znajduje się dwór myśliwski (1897), wybudowany z inicjatywy arcyksięcia Fryderyka wg projektu Albina Teodora Prokopa, a także Zespół Rezydencji Prezydenta RP, tzw. Zameczek (1929-1930), wzniesiony wg projektu Adolfa Szyszko-Bohusza. Obiekt, należący do najważniejszych w skali kraju realizacji awangardowych z okresu dwudziestolecia międzywojennego, powstał w miejscu zniszczonego w pożarze zameczku myśliwskiego Habsburgów.

Odwiedzając bogaty kulturowo Śląsk Cieszyński warto pamiętać, że obszar ten przez wieki słynął z wybitnych rzemieślników, spośród których warto wymienić m.in. działających od 2 poł. XVI w. rusznikarzy. Wytwarzaną przez nich broń kupowała magnateria, bogata szlachta, a głównych nabywców stanowili Habsburgowie. W 2013 r. rusznikarstwo artystyczne i historyczne – wyroby według tradycyjnej szkoły cieszyńskiej zostało wpisane na Krajową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego, a ostatni przedstawiciel tego fachu, Pan Jerzy Wałga, prowadzi przy ul. Stary Targ 2 w Cieszynie otwartą dla zwiedzających Izbę Cieszyńskich Mistrzów. 

Zespół zamkowy
Cieszyn

godzina

Jedno z najważniejszych pod względem historycznym średniowiecznych założeń zamkowych w skali regionu, związane z dziejami piastowskiego księstwa cieszyńskiego. Zarazem przykład założenia powstałego w k. XIII w. w miejscu wczesnośredniowiecznego grodu, przekształcanego w XIV i XVI w., a następnie zniszczonego i ostatecznie rozebranego na pocz. XIX w., z zachowaniem XIV-w. Wieży Piastowskiej i XI-w. kaplicy grodowej, wkomponowanych w założony w XIX w. park angielski.

Historia

Na podstawie wyników badań archeologicznych wiadomo obecnie, że Góra Zamkowa, z uwagi na specyficzne, trudno dostępne ukształtowanie i usytuowanie w widłach rzeki Olzy i Bobrówki, zasiedlona była już w okresie halsztackim i lateńskim. Przypuszczalnie w poł. X w. na wzgórzu założony został wczesnośredniowieczny graniczny gród o charakterze obronnym, otoczony drewniano-ziemnym wałem w konstrukcji skrzyniowej, poniżej którego wykształciło się podgrodzie. Najprawdopodobniej w 2 poł. XI w. w obrębie grodu wzniesiona została kaplica grodowa pw. św. Mikołaja. Z 1155 r. pochodzi pierwsza wzmianka o grodzie jako siedzibie kasztelanii cieszyńskiej księstwa opolskiego. Wraz z założeniem w k. XIII w. księstwa cieszyńskiego, prawdopodobnie za czasów ks. Mieszka I na miejscu grodu wzniesiono drewniany zamek, a także usytuowany od pn. zach. stołp i związany z nim mur obronny. W XIV w., za czasów ks. Kazimierza I lub Przemysława Noszaka, powstał bliżej nieznany jeszcze zamek gotycki, wzmiankowany w latach 20. XV w. Wiadomo jedynie, że było to założenie otoczone murami obronnymi z czterema wieżami, zabezpieczone od wsch. tzw. zamkiem dolnym, zamkniętym dodatkowym pasem murów z basztami. Z tego etapu pochodzi ocalała do czasów współczesnych Wieża Piastowska, a właściwie jej dolne, kamienne partie. Kolejne istotne przekształcenia na wzgórzu, wymuszone pożarem zamku, zrealizowano prawdopodobnie z inicjatywy ks. Kazimierza II po 1520 r. Świadectwem tych działań jest obecnie charakterystyczne zwieńczenie Wieży Piastowskiej w formie ganku wspartego na kroksztynach, krytego d. wysokim hełmem. Całość założenia zamkowego uległa znaczącemu zniszczeniu w 1647 r., wskutek oblężenia zamku w trakcie wojny trzydziestoletniej. Zniszczony wówczas zamek nie został odbudowany. Jego ruiny, za wyjątkiem Wieży Piastowskiej, kaplicy zamkowej oraz fragmentu murów obronnych z basztą pn.-zach., uległy rozbiórce na pocz. XIX w., a teren Góry Zamkowej częściowo zniwelowano. W latach 1838-1840 od strony miasta, w miejscu d. zamku dolnego, wzniesiono pałac myśliwski dla arcyksięcia Karola Habsburga wg proj. wiedeńskiego architekta Józefa Kornhäusela. W obiekcie, przeznaczonym na letnią rezydencję książęcą, mieściła się faktycznie siedziba zarządu dóbr habsburskich, tzw. Komory Cieszyńskiej. Na miejscu d. zamku górnego w latach 40. XIX w. wytyczono park angielski z dominantą w postaci gotyckiej Wieży Piastowskiej oraz przekształconą w duchu klasycystycznym kaplicą. W 1916 r. z okazji wizyty cesarza Franciszka Józefa I w Cieszynie, w zach. części parku na pozostałościach średniowiecznego stołpu wzniesiono sztuczne ruiny wg proj. A. T. Prokopa oraz założono alpinarium. W trakcie prowadzonych w 1941 r. przez konserwatorów niemieckich prac ratowniczych na wzgórzu, odkryto romańską strukturę kaplicy zamkowej. W latach 1947-1954 w obrębie wzgórza prowadzone były badania archeologiczne oraz prace restauratorskie, związane m.in. z przywróceniem pierwotnego wyglądu rotundy i Wieży Piastowskiej. W 1992 r. w trakcie zabezpieczania sztucznej ruiny w zach. części wzgórza, natrafiono na pozostałości XIII-w. stołpu, wskutek czego ruina wraz z 1916 r. z nasypem została rozebrana, a autentyczne pozostałości baszty uczytelnione.

Opis

Zespół zamkowy rozlokowany jest w zach. części Cieszyna, na szczycie Góry Zamkowej położonej na prawym brzegu Olzy, na pn. od historycznego zespołu staromiejskiego, od którego oddzielony jest ul. Zamkową. Założenie zamyka od strony miasta XIX-w. pałac myśliwski Habsburgów, poprzedzony niewielkim dziedzińcem, zamkniętym od pn. współczesnym gmachem mieszczącym Zamek Cieszyn, powstałym w miejscu d. oranżerii pałacowej. Pałac myśliwski Habsburgów, ob. siedziba szkoły muzycznej, powstały w k. lat 30. XIX w. na miejscu rozebranych ruin zamku dolnego, to niewielki, murowany, klasycystyczny obiekt na planie litery T, zwrócony frontem ku miastu. Bryła pałacu składa się z dwupiętrowego, krytego dachami dwuspadowymi korpusu środkowego z wewnętrznym dziedzińcem, oraz dwóch jednopiętrowych, krytych dachami siodłowymi skrzydeł bocznych, mieszczących pierwotnie w przyziemiach dwie sienie z przejazdami bramnymi. Poszczególne elewacje pałacu urozmaicone są oszczędnym, klasycystycznym wystrojem architektonicznym z charakterystycznym motywem serliany. Elewacja frontowa zaakcentowana jest płytkim ryzalitem środkowym, zwieńczonym trójkątnym przyczółkiem oraz wyodrębnionym, boniowanym cokołem, zwieńczonym balkonem z żeliwną balustradą. Układ wnętrz korpusu pałacowego składa się z trzech traktów pomieszczeń, krytych sklepieniami kolebkowymi z lunetami, sklepieniami żaglastymi oraz stropami zdobionymi fasetami. Do pałacu od pd. i pn. przylegają skrzydła boczne, wtórnie dobudowane w XIX w. Wzniesione na rzucie L, jednopiętrowe, kryte dachem dwuspadowym skrzydło pd., usytuowane prostopadle do pałacu, zamknięte jest od pd. wysuniętą nad skarpą Olzy loggią, rodzajem belwederu w formie doryckiego portyku, powstałą w miejscu średniowiecznej baszty. Skrzydło pn., usytuowane na przedłużeniu pałacu w kierunku pn., składa się z ciągu jednopiętrowych, prostokątnych budynków, krytych osobnymi dachami siodłowymi, w które wkomponowano pozostałości średniowiecznej baszty obronnej. Założony w latach 30. XIX w., w miejscu rozebranych pozostałości średniowiecznego zamku, park o charakterze angielskim obejmuje teren Góry Zamkowej położony na zach. od pałacu myśliwskiego Habsburgów. Nieregularna kompozycja parku dostosowana została do zachowanych elementów średniowiecznego zamku, tj. Wieży Piastowskiej, kaplicy grodowej oraz XIII-w. stołpu, na którym na pocz. XX w. wzniesiono sztuczną ruinę oraz założono alpinarium, tworzących romantyczną oprawę dla pałacu myśliwskiego. Ulokowana w pd. części wzgórza, w obrębie d. zamku górnego, romańska kaplica grodowa, tzw. rotunda pw. św. Mikołaja i Wacława, stanowi najcenniejszy i najstarszy murowany element zabudowy Góry Zamkowej. Zabytek scharakteryzowano indywidualnie w osobnej nocie. Usytuowana na kulminacji wzgórza Wieża Piastowska jest jedyną, obok XI-w. rotundy oraz XIII-w. baszty pn.-zach., ocalałą budowlą wchodzącą w skład zamku górnego. Jest to obiekt murowany z kamienia łamanego i ciosów kamiennych (partie dolne z XIV w.) oraz cegły w wątku polskim (zwieńczenie z 1 poł. XVI w., częściowo zrekonstruowane), na planie zbliżonym do kwadratu, podpiwniczony, siedmiokondygnacyjny, częściowo przekształcony wewnątrz w 1860 r. w związku z wprowadzeniem nowych pomostów widokowych i nowego ciągu komunikacyjnego. W przyziemiu elewacji zach. mieści się XIX-w. otwór wejściowy ujęty kamiennym portalem. Budowla zwieńczona jest konstrukcją XVI-w. ganku wspartego na kamiennych kroksztynach, z machikułami i blankowaniem. W narożnikach umieszczone są kopie kamiennych tarcz herbowych z XIV-w. (?) reliefowymi przedstawieniami piastowskich orłów. Nie zachował się historyczny dach namiotowy wieży. Położona w pn.-zach. części wzgórza, wchodząca w skład zamku górnego i systemu zewnętrznego murów obronnych baszta, określana również jako stołp, to obiekt wybudowany pierwotnie w formie cylindrycznej z kamienia wapiennego. Do czasów współczesnych ocalała jedynie dolna partia obiektu, częściowo zrekonstruowana w ostatnich latach. W pd. części wzniesienia, na wsch. od apsydy kaplicy, znajdują się wyeksponowane pozostałości pd.-wsch. baszty oraz relikty d. bramy wjazdowej, wchodzące w skład umocnień zamku górnego. Czwarta baszta zamku górnego przypuszczalnie znajdowała się w rejonie ob. tarasu widokowego od strony pd.

Obiekt dostępny dla zwiedzających.

Oprac. Agnieszka Olczyk, OT NID w Katowicach, 07-12-2015 r.

Bibliografia

  • Czechowicz B., W cieniu pradziada. Mecenat artystyczny księcia Kazimierza II w księstwie cieszyńskim, [w:] Cieszyńskie Studia Muzealne, T. II, Cieszyn 2005, s. 51-86.
  • Guerquin B., Zamki w Polsce, Warszawa 1994, s. 129.
  • Katalog zabytków sztuki w Polsce, T. VI, woj. katowickie, z. 3: Miasto Cieszyn i powiat cieszyński, red. I. Rejduch-Samkowa, J. Samek, Warszawa 1974, s. 25-29.
  • Kietlińska A., Gród wczesnośredniowieczny na Górze Zamkowej w Cieszynie w świetle badań w latach 1949-1954, [w:] Materiały Wczesnośredniowieczne, T. 5, Warszawa 1960.
  • Kuś W., Odkrywanie tajemnic Góry Zamkowej, [w:] Kalendarz Cieszyński, 1987, s. 78-83.
  • Kajzer L., Kołodziejski S., Salm J., Leksykon zamków w Polsce, Warszawa 2007, s. 135-136.
  • Drabina J., Historia miast śląskich w średniowieczu, Kraków 2000, s. 186-191.
  • Spyra J., Najstarsze plany Cieszyna, [w:] Cieszyńskie Studia Muzealne T. 2, red. J. Spyra, K. Mueller, Cieszyn 2005, s. 189-207.
  • Zabytki Sztuki w Polsce. Śląsk, red. S. Brzezicki, C. Nielsen, Warszawa 2006, s. 214-215.

czas dojazdu do następnego obiektu

7 min.

5 min.

Kościół podominikański pw. św. Marii Magdaleny
Cieszyn

30 minut

Jeden z trzech zachowanych w skali regionu historycznych kościołów zakonu dominikanów, będących zarazem jedynymi materialnymi pozostałościami funkcjonowania konwentu na Górnym Śląsku na przestrzeni od XIII do XIX w. Pomimo nowożytnych przekształceń związanych z odbudową po pożarze, stanowi dość dobrze zachowany i czytelny przykład typowej pod względem układu, bryły i gabarytów średniowiecznej świątyni dominikańskiej.

Historia

Założony z inicjatywy książąt piastowskich w 1289 r. konwent cieszyński należał do gęstej sieci śląskich klasztorów dominikańskich, których liczba dwukrotnie przewyższała ilość wzniesionych w XIII i XIV w.  tego typu założeń konwentu na pozostałych ziemiach polskich. Założenie klasztorne, którego integralną część stanowił obecny kościół pw. Marii Magdaleny, zgodnie z regułą konwentu wzniesiono w obrębie murów miejskich, w pobliżu ówczesnego rynku. Zachowany do czasów obecnych kościół zbudowany został ok. 1300 r. jako obiekt na planie krzyża, złożony z jednej nawy z transeptem i wydłużonego, trójbocznie zamkniętego prezbiterium, pierwotnie bezwieżowy, wzorowany na wrocławskim kościele św. Krzyża. Przeznaczony na cele konwentualne kościół pełnił ponadto rolę nekropolii piastowskich książąt cieszyńskich. Niewiele wiadomo natomiast o klasztorze. Podobnie, jak pozostałe nieistniejące śląskie klasztory dominikańskie, był typowym czworobokiem z wewnętrznym wirydarzem i krużgankami, usytuowanym po południowej stronie kościoła. Na przestrzeni kolejnych wieków kościół poddawany był przypuszczalnie pewnym przekształceniom, o czym świadczą nielicznie zachowane portale z XVI w. czy ufundowana w 1660 r. przez Jana Fryderyka Larischa kaplica św. Krzyża. Przełomowym dla wyglądu kościoła wydarzeniem był wielki pożar miasta w 1789 r., wskutek którego zniszczeniu uległa znaczna część świątyni. Rok później konwent cieszyński uległ kasacie, co wpłynęło na rozebranie większej części klasztoru i przekształcenie jedynego ocalałego skrzydła na probostwo. Z inicjatywy księcia Alberta Sasko-Cieszyńskiego i Marii Krystyny odbudowano natomiast kościół wg projektu Józefa Drachnego z przeznaczeniem na świątynię parafialną. Przy odbudowie wykorzystano całość ocalałych murów kościoła średniowiecznego, przekształcając obiekt w duchu barokowo-klasycystycznym. Wnętrze kościoła przekryte zostało nowymi sklepieniami żaglastymi na gurtach, wprowadzono również nowy podział ścian za pomocą pilastrów. Bryła kościoła zyskała dominantę w postaci masywu zachodniej wieży, której filary znacząco skróciły wnętrze nawy, ponadto od strony południowej dobudowano do kościoła kaplicę św. Melchiora Grodzieckiego oraz Matki Boskiej Nieustającej Pomocy. Około poł. XIX w. do prezbiterium od strony południowej dostawiono tzw. nową zakrystię, a w obrębie wnętrza kościoła wymieniono posadzkę na marmurową, dwubarwną, zachowaną do chwili obecnej. W latach 1928-1934 i 1962-1967 kościół poddawany był pracom konserwatorskim i restauratorskim. W ramach tych ostatnich działań m.in. odsłonięte zostały gotyckie wątki murów oraz pozostałości maswerków.

Opis

Kościół zlokalizowany został w obrębie południowej części historycznego Cieszyna, w obrębie murów miejskich, w rejonie dzisiejszego placu Św. Krzyża oraz placu Dominikańskiego, powstałego po rozbiórce dawnych zabudowań klasztornych.  Orientowany, zasadniczo murowany z cegły kościół jest obiektem wzniesionym na planie krzyża łacińskiego, złożonego z krótkiej, prostokątnej nawy z mocno wysuniętym, trójbocznie zamkniętym transeptem oraz wydłużonego, trójprzęsłowego, zamkniętego trójbocznie prezbiterium. Zwarta, wertykalna bryła kościoła przekryta została dachami siodłowymi o ujednoliconej wysokości kalenicy. Do prezbiterium od strony południowej przylega rząd zróżnicowanych, prostokątnych, jedno- i dwukondygnacyjnych przybudówek krytych dachami pulpitowymi, w tym dwie kruchty z oratorium na piętrze oraz dwuprzęsłowa zakrystia. Korpus nawowy obudowany jest z kolei od strony południowej i północnej rzędami kaplic i krucht. Od północy usytuowana jest kwadratowa kaplica św. Krzyża zwieńczona ośmiopolową kopułą z latarnią oraz dwuprzęsłowa, przekryta dachem pulpitowym kaplica św. Melchiora Grodzieckiego. Po południowej stronie korpusu nawowego mieści się dwuprzęsłowa, kryta dachem pulpitowym kaplica Matki Boskiej Nieustającej Pomocy oraz dwukondygnacyjna kruchta połączona z klatką schodową. Dominantę w bryle kościoła stanowi usytuowana od strony zachodniej wieża z kruchtą na planie kwadratu, zwieńczona piramidalnym, załamanym hełmem. Poszczególne, tynkowane elewacje, poza fasadą, mają charakter gotycki i urozmaicone są symetrycznie rozmieszczonymi ostrołukowymi otworami okiennymi i uskokowymi szkarpami oraz profilowanym gzymsem wieńczącym. Klasycystyczna elewacja frontowa składa się z trzech kondygnacji. Strefa przyziemia, zaakcentowana boniowaniem, mieści portal główny podkreślony prostokątnym obramowaniem zwieńczonym belkowaniem. W głębi wnęki wejściowej znajduje się drugi, ostrołukowy, kamienny, profilowany portal datowany na XIII/XIV w. Kondygnacja wyższa, przechodząca w partiach górnych w mur parawanowy, charakteryzuje się trójosiowym podziałem wyznaczonym za pomocą pilastrów toskańskich dźwigających belkowanie, z osiowo zlokalizowanym balkonem ujętym jońskimi  kolumnami. Ponad nim usytuowana jest kondygnacja górna, ujęta narożnymi pilastrami jońskimi zwieńczonymi belkowaniem z wydatnym gzymsem. Elewacje poszczególnych kaplic i krucht urozmaicone są jedynie otworami okiennymi zamkniętymi półkoliście oraz portalami zwieńczonymi trójkątnymi tympanonami. Elewacje XVII-wiecznej kaplicy św. Krzyża zaakcentowano podziałami ramowymi oraz profilowanym gzymsem wieńczącym. Wnętrze kościoła charakteryzuje się ukształtowaną w średniowieczu dyspozycją poszczególnych części oraz wprowadzonym w końcu XVIII w. spójnym, klasycystycznym wystrojem. Przestrzeń prezbiterium i nawy wydzielono za pomocą łuku tęczowego zamkniętego półkoliście. Prezbiterium przekryte zostało w części apsydy sklepieniem konchowym z lunetami, a w części dwuprzęsłowej sklepieniem żaglastym na gurtach, przechodzących w partii ścian w pilastry toskańskie. W analogiczny sposób przesklepiono transept, przy czym obie apsydy ramion przekryte zostały sklepieniami trójpolowymi. W ramionach transeptu zachowały się fragmentarycznie granitowe, gotyckie służki sklepienne w formie wałka. Sklepiona krzyżowo nawa urozmaicona została symetrycznym podziałem ścian za pomocą pilastrów kompozytowych dźwigających odcinki belkowania, na których oparto gurty sklepienne. W zachodniej części nawy mieści się dwukondygnacyjna, trójprzęsłowa empora muzyczna wsparta na filarach. Wnętrza kaplicy Matki Boskiej Nieustającej Pomocy i kruchty południowej przekryto sklepieniami żaglastymi na gurtach, kaplicy św. Melchiora sklepieniem kolebkowym z lunetami, kaplicy św. Krzyża oktogonalną kopułą, natomiast pozostałe pomieszczenia sufitami. W kościele zachowały się ponadto pozostałości gotyckiego detalu architektonicznego, w tym kamienny, wczesnogotycki, ostrołukowy portal z przełomu XIII i XIV w. łączący kaplicę św. Melchiora z nawą (widoczny od strony kaplicy), późnogotycki z końca XV w. zamknięty łukiem trójlistnym z prezbiterium do zakrystii, renesansowy z XVI w. z profilowanym gzymsem, łączący prezbiterium z zakrystią. Dwubarwna, marmurowa posadzka w kościele pochodzi najprawdopodobniej z etapu prac zrealizowanych w połowie XIX w. Znajdujące się w kościele wyposażenie o charakterze późnobarokowym i klasycystycznym pochodzi przede wszystkim z okresu przebudowy kościoła w końca XVIII oraz XIX w. Zachowany jest m.in. późnobarokowy, kolumnowy ołtarz główny z 1794 r. wykonany przez K. Schweigla z figurami św. Piotra i Pawła oraz obrazem Umycie rąk przez św. Marię Magdalenę, a także późnoklasycystyczne tabernakulum z 1. połowy XIX w. W rejonie łuku tęczowego znajduje się późnobarokowo-klasycystyczna ambona z figurami Mojżesza i Anioła na baldachimie oraz usytuowana naprzeciw, odpowiadająca jej chrzcielnica z rzeźbioną sceną chrztu Chrystusa w Jordanie w architektonicznym obramieniu, obie stiukowe, wykonane w 1792 r. przez F. Schuberta. Najcenniejszym elementem wyposażenia pozostaje jedyny ocalały nagrobek gotycki, wiązany z oddziaływaniem rzeźby parlerowskiej, datowany na ok. 1380 r. i uznawany za nagrobek Kazimierza II, Przemysława Noszaka lub jego syna Przemka.

Kościół dostępny dla zwiedzających poza godzinami mszy świętej.

Oprac. Agnieszka Olczyk, OT NID w Katowicach, 17.09.2014 r.

Bibliografia

  • Karta ewidencyjna zabytku architektury. Kościół parafialny p.w. św. Marii Magdaleny (w Cieszynie), oprac. T. Śledzikowski, 1998, Archiwum NID.
  • Katalog zabytków sztuki w Polsce, T. VI, woj. katowickie, z. 3: Miasto Cieszyn i powiat cieszyński, I. Rejduch-Samkowa, J. Samek (red.).
  • Małachowicz E., Architektura zakonu dominikanów na Śląsku, (w:) Z dziejów sztuki śląskiej, Z. Świechowski (red.), Warszawa 1978, s. 93-148.
  • Spyra J., Via sacra. Kościoły i klasztory w Cieszynie i Czeskim Cieszynie, Cieszyn 2008.
  • Zabytki Sztuki w Polsce. Śląsk, S. Brzezicki, C. Nielsen (red.), Warszawa 2006.

czas dojazdu do następnego obiektu

1 min.

3 min.

Pałac Larischa, ob. Muzeum Śląska Cieszyńskiego
Cieszyn

dwie godziny

Rzadki w skali regionu przykład klasycystycznego pałacu miejskiego, charakteryzujący się dość typową, powstałą dwuetapowo i dostosowaną do zastanej sytuacji terenowej formą architektoniczną, z unikatowym rozwiązaniem przestrzennym dawnej stajni projektu Józefa Kornhaeusla oraz wysokiej klasy wystrojem malarskim pomieszczeń reprezentacyjnych. Zarazem obiekt charakteryzujący się istotnymi wartościami historycznymi, związanymi z dziejami miasta i Śląska cieszyńskiego.  

Historia

W miejscu pałacu do czasu wielkiego pożaru miasta w 1789 r. istniały dwa obiekty, tj. murowany, jednopiętrowy dom Larischów oraz drewniany dom Smolańskich. Zniszczenie obu budynków w trakcie pożaru miasta w 1789 r. zbiegło się z awansem hrabiego Johanna Larisch von Moennich na stanowisko marszałka krajowego i prezydenta Sejmu Ziemskiego i koniecznością stworzenia rezydencji godnej wysokiego rangą urzędnika dworu wiedeńskiego. W latach 1790-1795 w miejscu domów wybudowany został dwupiętrowy pałac otoczony ogrodem, rozbudowany w latach 30. XIX w. z inicjatywy hrabiego Philipa Ludwiga St. Genois d’Anneaucourt o tylne, południowe skrzydło, mieszczące m.in. unikatową stajnię wg proj. znanego wiedeńskiego architekta J. Kornhaeusla. W 1840 r. w posiadanie rezydencji weszła rodzina burmistrza Demla. W 1918 r. pałac został wykupiony przez miasto, które w 1931 r. przeznaczyło go na siedzibę miejskiego muzeum, w skład którego weszła kolekcja muzealna księdza Leopolda Szersznika, zbiory etnograficzne Muzeum Śląskiego, Muzeum Miejskiego oraz kolekcje prywatne. W 1942 r. budynek uległ częściowemu zniszczeniu w trakcie pożaru. Prace związane z jego odnową realizowano w latach 60., 70. i 90. XX w. W 2000 r. przeprowadzono prace konserwatorskie przy elewacjach pałacu.

Opis

Pałac usytuowany jest we wschodniej części historycznego Cieszyna, w rejonie dawnych murów miejskich, w zwartej zabudowie, w sąsiedztwie obecnego Parku Pokoju w miejscu dawnej fosy, frontem zwrócony w kierunku ulicy Regera. Jest to obiekt murowany z cegły i kamienia, barokowo-klasycystyczny, wzniesiony na planie czworokąta złożonego z trzech skrzydeł zgrupowanych wokół nieregularnego, czworokątnego dziedzińca, zamkniętego od strony wschodniej ślepą ścianą. Trójkondygnacyjne, kryte dachami mansardowymi skrzydła tworzą zwartą i zamkniętą w widoku z zewnątrz bryłę. Poszczególne elewacje mają charakter klasycystyczny. Reprezentacyjna fasada od strony ulicy Regera składa się z wyodrębnionej, boniowanej strefy cokołowej z otworem bramnym ujętym portalem z trójkątnym naczółkiem, części wyższej podzielonej parami płycin i artykulacją otworów okiennych oraz zwieńczenia w formie attyki. Dolna część elewacji wschodniej, wzmocniona oskarpowaniem (pozostałość dawnych murów miejskich), artykułowana jest gzymsami kordonowymi i uszatymi obramieniami otworów okiennych, analogicznie jak elewacje od strony dziedzińca. Od frontu oraz w południowej części skrzydła bocznego znajdują się dwa szerokie przejazdy bramne na dziedziniec, sklepione kolebkami z lunetami. Układ wnętrz w poszczególnych skrzydłach zasadniczo składa się z dwóch traktów pomieszczeń o zróżnicowanej wielkości, krytych przeważnie sklepieniami kolebkowymi i żaglastymi, rzadziej klasztornymi z lunetami (na parterze), krzyżowymi oraz sufitami (na wyższych piętrach). W skrzydle frontowym, w sąsiedztwie przejazdu bramnego mieści się główna dwubiegowa klatka schodowa. W skrzydle południowym ulokowana jest unikatowa dawna stajnia (obecnie kawiarnia) na planie kolistym, przechodząca przez dwie kondygnacje, rozczłonkowana wydłużonymi, hemisferycznie zamkniętymi wnękami, kryta sklepieniem kopulastym z lunetami wspartym na centralnie usytuowanej kolumnie toskańskiej. Na drugim piętrze północnego i południowego skrzydła znajdują się najcenniejsze pod względem artystycznym pomieszczenia, zdobione klasycystycznymi polichromiami ściennymi datowanymi na 1796 r. oraz 2. ćwierć XIX w. W skrzydle frontowym mieści się dawna sala balowa, tzw. egipska, której dekoracja, wiązana z malarzem cieszyńsko-opawskim Janem Józefem Mayerem, składa się z przedstawień znaków zodiaku na sklepieniu zwierciadlanym, motywów ignudi, putt i sfinksów na ścianach tarczowych oraz iluzjonistycznych krajobrazów ujętych podziałami architektonicznymi. Orientalna dekoracja sąsiedniego gabinetu chińskiego podporządkowana jest podziałom naśladującym boazerie i pilastry, ujmującym pola i supraporty ze scenkami rodzajowymi i fantastyczną architekturą oraz wyobrażeniem ptaka rajskiego na suficie. W skrzydle południowym znajduje się tzw. sala rzymska, balowa, częściowo zniszczona w trakcie II wojny światowej. W pomieszczeniu zachowały się romantyczne polichromie ścienne z lat 30. XIX w. z przedstawieniami pejzażu włoskiego, przesłoniętymi podziałami architektonicznymi. Na dziedzińcu pałacowym oraz w południowej części Parku Pokoju znajduje się lapidarium, w którym zgromadzono pozostałości m.in. portali domów cieszyńskich patrycjuszy oraz gotyckiego detalu architektonicznego z kościoła pw. Michała Archanioła, a także m.in. barokową figurę Św. Antoniego z początku XVIII w., przypisywaną Antoniemu Stanettiemu.

Zabytek dostępny. Możliwość zwiedzania w godzinach otwarcia muzeum.

Oprac. Agnieszka Olczyk, OT NID w Katowicach, 10.10.2014 r.

Bibliografia

  • Chojecka E., Gorzelik J., Kozina I., Szczypka-Gwiazda B., Sztuka Górnego Śląska od średniowiecza do końca XX wieku, Katowice 2009.
  • Iwanek W., Świecka architektura Cieszyna, (w:) Rocznik Cieszyński III, Cieszyn 1976, s. 107-123.
  • Karta ewidencyjna zabytku architektury. Dawny Pałac Larischów (obecnie Muzeum Śląska Cieszyńskiego) (w Cieszynie), oprac. M. Cempla, 2001, Archiwum NID.
  • Katalog zabytków sztuki w Polsce, T. VI, woj. katowickie, z. 3: Miasto Cieszyn i powiat cieszyński, I. Rejduch-Samkowa, J. Samek (red.).
  • Zabytki Sztuki w Polsce. Śląsk, S. Brzezicki, C. Nielsen (red.), Warszawa 2006.

czas dojazdu do następnego obiektu

3 min.

2 min.

Kościół ewangelicko-augsburski Łaski, tzw. Kościół Jezusowy
Cieszyn

30 minut

Kościół, należący do wąskiej grupy historycznych śląskich świątyń ewangelicko-augsburskich, tzw. kościołów Łaski wzniesionych po 1709 r. na mocy ugody z Altranstädt, stanowi symbol XVIII-wiecznego odrodzenia protestantyzmu na Górnym Śląsku i w monarchii habsburskiej. Jest to zarazem jedyny spośród czterech ocalałych kościołów Łaski, który do chwili obecnej funkcjonuje nieustannie jako świątynia ewangelicka, w związku z czym stanowi materialne świadectwo ciągłości tożsamości kulturowej i historycznej Cieszyna oraz skomplikowanej sytuacji religijnej na terenie całego Śląska Cieszyńskiego. Kościół odznacza się ponadto wartościami artystycznymi, związanymi z nieprzekształconą, autentyczną i odmienną od zastosowanych w innych kościołach Łaski formą, opartą na wzorcach barokowo-monumentalnych świątyń misyjnych, dostosowanych do ewangelickich wymogów liturgicznych.

Historia

Obecny na obszarze Śląska Cieszyńskiego od XVI w. protestantyzm przerwany został niekorzystnymi dla społeczności ewangelickiej postanowieniami traktatu westfalskiego w 1648 r., skutkującego wprowadzeniem przez Habsburgów restrykcji kontrreformacyjnych. Prawo do publicznego kultu ewangelicy uzyskali dopiero w 1707 r. na mocy ugody altranstadzkiej, w ramach której król szwedzki Karol XII wymógł na cesarzu Józefie I zwrot śląskim ewangelikom ok. 120 kościołów i wydanie zgody na budowę kilku nowych świątyń. W efekcie podlegli cesarzowi ewangelicy otrzymali prawo budowy sześciu tzw. kościołów Łaski („z łaski darowanych” przez cesarza), ulokowanych w Żaganiu, Kożuchowie, Jeleniej Górze, Kamiennej Górze, Miliczu oraz Cieszynie. Zgodnie z cesarskim zarządzeniem kościół cieszyński mógł zostać wybudowany z trwałych materiałów, ale jego lokalizacja miała znajdować się poza obrębem murów miejskich, przypuszczalnie w celu zredukowania prestiżu innowierczego obiektu. W 1709 r. w rejonie obecnego placu Kościelnego wzniesiono prowizoryczną, drewnianą świątynię, natomiast w kolejnym roku przystąpiono do budowy obiektu murowanego. Zrealizowana w latach 1710-1730 wg projektu Jana Jerzego Hausrückera z Opawy budowla stanowić miała jedyną w tym czasie świątynię ewangelicką na obszarze całego Górnego Śląska, co znalazło wyraz nie tylko w charakterze, ale i skali obiektu. Forma przewidzianego na pomieszczenie ok. 8 tysięcy wiernych kościoła, łącząca kształt budowli katolickich z terenu Czech, Moraw i Austrii propagowanych przez jezuitów z akcentami ewangelickimi w postaci spiętrzonych kondygnacji emporowych, stanowiła novum w stosunku do XVI-wiecznej, rodzimej tradycji ewangelickiego budownictwa kościelnego. W 1750 r., po częściowym uznaniu kościoła ewangelickiego w monarchii habsburskiej przez cesarzową Marię Teresę, wzniesiona została wieża kościelna. W 1767 r. ufundowano nowy ołtarz z symbolem Opatrzności Bożej, figurami ewangelistów oraz przedstawieniem Ostatniej Wieczerzy, a w 1785 r. późnobarokową ambonę, chrzcielnicę i organy. Po zagarnięciu większości Śląska przez Prusy do momentu wydania w 1781 r. przez Józefa II tzw. patentu tolerancyjnego, cieszyński Kościół Jezusowy wraz z funkcjonującą przy nim szkołą ewangelicką stanowił jedyny legalnie działający ośrodek ewangelicki na terenie Śląska austriackiego, określany mianem świątyni-matki, oddziałującej nie tylko na protestantyzm na obszarze monarchii habsburskiej (Węgry, Bałkany, Istrię i Małopolskę), ale i na odradzające się ruchy ewangelickie na pruskim Górnym Śląsku.

Opis

Kościół Jezusowy ulokowany został poza obrębem ówczesnych murów miejskich, na wzgórzu położonym na wschód od historycznego miasta, w rejonie obecnego placu Kościelnego. W najbliższym otoczeniu kościoła znajdują się obiekty związane funkcjonalnie ze zborem ewangelickim, w tym m.in. budynek dawnej szkoły ewangelickiej, gimnazjum ewangelickiego, seminarium oraz domy pastorów. Kościół jest obiektem murowanym, barokowym, nieorientowanym, wzniesionym w formie trójnawowej, czteroprzęsłowej bazyliki z dwiema dodatkowymi nawami zewnętrznymi o charakterze komunikacyjnym oraz prezbiterium zamkniętym od południowego-wschodu półkolistą apsydą, flankowanym kaplicą chrzcielną i pogrzebową. Spiętrzona bryła kościoła przekryta jest dachem siodłowym oraz osobnymi dachami pulpitowymi nad nawami bocznymi. Nad całością dominuje ulokowana od strony frontowej wieża na planie kwadratu, zwieńczona baniastym, barokowym hełmem z latarnią. Trójosiowa fasada o charakterze kurtynowym, rozczłonkowana za pomocą pilastrów i belkowania, zwieńczona jest wolutowym szczytem oraz wieżą ujętą narożnymi pilastrami. Na jej osi znajduje się poprzedzony wielostopniowym podestem portal główny o charakterze barokowym, zamknięty półkoliście, ujęty toskańskimi pilastrami wspierającymi trójkątny przyczółek. Elewacje boczne i apsyda urozmaicone są podziałami ramowymi oraz półkoliście zamkniętymi otworami okiennymi, rozmieszczonymi w trzech i czterech strefach. Wnętrza nawy głównej i prezbiterium są niewyodrębnione, przekryte sklepieniem kolebkowym z lunetami i gurtami. Na nawę główną otwierają się oddzielone filarami niskie nawy boczne, nad którymi wznoszą się trzy kondygnacje empor zamkniętym arkadowo. Wystrój wnętrza kościoła ma charakter oszczędny, linearny, utrzymany w duchu zredukowanego baroku. Ściany nawy i prezbiterium rozczłonkowane są zdwojonymi pilastrami kompozytowymi przełamującymi gzyms koronujący i przechodzącymi w gurty sklepienne. W zachodniej części nawy znajduje się dwukondygnacyjny chór muzyczny wsparty na kolumnach. Jedyne wyposażenie kościoła stanowi umieszczony w prezbiterium barokowy ołtarz z 1766 r., złożony z kolumn w wielkim porządku, figur ewangelistów oraz przedstawienia Ostatniej Wieczerzy, a także późnobarokowa ambona i barokowo-klasycystyczna chrzcielnica z 1785 r.

Kościół dostępny dla zwiedzających bezpośrednio przed i po nabożeństwach. Istnieje również możliwość zwiedzania Muzeum Protestantyzmu, ulokowanego na emporze północnej kościoła.

Oprac. Agnieszka Olczyk, OT NID w Katowicach, 22.09.2014 r.

Bibliografia

  • Chojecka E., Sztuka protestancka na Górnym Śląsku, w: Oblicza sztuki protestanckiej na Górnym Śląsku, E. Chojecka (red.), Katowice 1993, s. 7-11.
  • Harasimowicz J., Słowo widzialne. Luteranizm górnośląski w zwierciadle sztuki, w: Oblicza sztuki protestanckiej na Górnym Śląsku, E. Chojecka (red.), Katowice 1993, s. 12-22.
  • Karta ewidencyjna zabytku architektury. Ewangelicki kościół Jezusowy pw. Łaski Bożej (w Cieszynie), oprac. M. Godek, 1997, Archiwum NID.
  • Katalog zabytków sztuki w Polsce, T. VI, woj. katowickie, z. 3: Miasto Cieszyn i powiat cieszyński, I. Rejduch-Samkowa, J. Samek (red.).
  • Sosna W., Szlakiem pamiątek ewangelików cieszyńskich, Cieszyn 2009.
  • Spyra J., Via sacra. Kościoły i klasztory w Cieszynie i Czeskim Cieszynie, Cieszyn 2008.
  • Zabytki Sztuki w Polsce. Śląsk, S. Brzezicki, C. Nielsen (red.), Warszawa 2006.

czas dojazdu do następnego obiektu

59 min.

21 min.

Budynek administracyjny huty ,,Klemens’’ oraz urządzenia hydrotechniczne
Ustroń

godzina

Obiekt posiada wysokie wartości w skali regionu, stanowi pozostałość przemysłu hutniczego działającego na terenie Ustronia przez ponad 200 lat. Miejscowy zakład stanowił niegdyś największe skupisko kowali fabrycznych w Polsce, a o ich umiejętnościach świadczy fakt iż jako drudzy w Europie (po Anglikach - wynalazcach) produkowali lokomobilę parową.

Historia

Za początek hutnictwa na terenie ustronia przyjmuje się 1772 r., zgodnie z materiałami historycznymi za założyciela huty w Ustroniu przyjmuje się księcia Albrechta Kazimierza. Istotnym atutem miejscowości ze względów produkcyjnym był obfity drzewostan niezbędny do opalania piecy oraz położenie nad Wisłą, która umożliwiała transport drewna oraz napędzała młoty. Pierwszy piec wytopowy uruchomiono na przełomie 1771-1772 r., rozpoczęto także budowę jazu i kanału który swój bieg zaczynał w Obłaźcu, a kończył w Skoczowie skąd wpadał bezpośrednio do Wisły. Rozbudowa zakładu miała miejsce w 1780 roku powstał wówczas pierwsza kuźnia ,,Adam’’, już w połowie XIX w. w obrębie zakładu działała walcownia ,,Hildegarda’’, zakład obróbki plastycznej cyny, zakład przetwórstwa miedzi, kuźnia ,,Albrecht’’, odlewnia ,,Elżbieta’’, dwie młotownie ,,Krystyna’’ i ,,Teresa’’, a także gwoździarnia. Budynek dyrekcji huty powstał na początku XIX w. w 1844 r. został podwyższony o piętro. W  1813 r. w Ustroniu Górnym powstała walcownia przy której na przełomie lat 20-30. XIX w. powstała kuźnia ,,Krystyna’’. W 1837 roku w celu modernizacji zakładu i polepszenia wyników finansowy uruchomiono młotownię wodną do wykuwania osi. Pierwszą maszynę parową na terenie zakładu zainstalowano w latach 50. XIX w. w obrębie huty ,,Hildegarda’’, d. ,,Krystyna’’, rozbudowanej w 1854-1856 r. o walcownię średnią. W 1862 r. zmieniono nazwę huty ,,Klemens’’ na ,,Krystyna’’, w latach 70. cały zakład zmienił nazwę na ,,Elżbieta’’, a nazwę ,,Krystyna’’ z powrotem przejął ośrodek w Ustroniu Górnym. Proces likwidacji zakładu prowadzony był stopniowo od lat 70. XIX w., w 1877 r. przeniesiono walcownię do Trzyńca, w 1885 r. zlikwidowano zakład budowy mostów, oraz kuźnię ,,Krystyna’’. W 1897 r. wygaszono wielki piec, mimo to przemysł metalurgiczny ciągle działał w Ustroniu, jednak na mniejszą skalę w postaci kuźni ,,Klemens’’ która przetwarzała żelazo. W latach 1906-1907 unieruchomiono odlewnię żeliwa, a w 1908 r. zdemontowano wytwórnię kotłów. W 1912 r. zakłady w Ustroniu nabywa firma Breviller-Urban, która uruchamia ,,Fabrykę Śrub i Wyrobów Kutych’’. W latach 40. XX. w. obiekt kilkukrotnie zmieniał właścicieli, 15 września 1948 r. zyskał status państwowego i zmienił nazwę na ,,Kuźnia Ustroń’’. W latach 1946-1950 obiekt przeszedł gruntowną modernizacje, największą inwestycje stanowiła gazyfikacja obiektu. W latach 70. część młotów wymieniono na prasy, w 1976 r. ukończono budowę hali wydziału pras i kuźniarek, rozpoczęto także budowę hali obróbki cieplnej. W latach 90. rozpoczęto proces prywatyzacji, stopniowo obejmujący poszczególne działy zakończony w  maju 2003 roku, pięć lat później 31 sierpnia 2008 r. zakład  w Ustroniu zlikwidowano. Dawny budynek dyrekcji huty ,,Klemens’’, wybudowany w 1. połowie XIX w. stanowi od 1986 r. siedzibę Muzeum Hutnictwa i Kuźnictwa im. Jana Jarockiego akcentując przemysłowy charakter miasta oraz pielęgnując jego ponad 200 letnie dziedzictwo.

Opis

Budynek administracyjny huty ,,Klemens’’ położony jest wzdłuż ulicy Hutniczej, frontem do drogi, w południowej części miasta. Obiekt stanowi najstarszy zachowany budynek byłych zakładów kuźniczych, wybudowany w stylu eklektycznym z elementami neogotyckimi i neoklasycystycznymi. Jest  to wolnostojący, jednokondygnacyjny, murowany i otynkowany budynek wzniesiony na rzucie zbliżonym do prostokąta o zwartej bryle nakrytej dachem dwuspadowym w układzie kalenicowym. Budynek urozmaicony w obrębie elewacji tylnej dwuosiowym ryzalitem w części centralnej, elewacja frontowa posiada natomiast współczesną drewnianą werandę z ażurowymi ściankami bocznymi poprzedzającą wejście główne. Układ pomieszczeń jest dwutraktowy, trzyosiowy. W obrębie elewacji znajdują się prostokątne otwory okienne, elewacja tylna oraz boczne pozbawione dekoracji. Elewacja frontowa jedenastoosiowa z centralnie umieszczonym wejściem, charakteryzuje się prostą dekoracją w postaci gładkich lizen w narożach budynku oraz profilowanego gzymsu pod okapem dachu z prostymi ustawionymi rytmicznie kroksztynami. W obrębie osi 5-7 obiekt podwyższono o jedną kondygnację z prostą elewacją podkreśloną przez płyciny uzyskane przy pomocy prostych lizen oraz gzymsu o analogicznym układzie do części parterowej, dodatkowo na szóstej osi znajduje się reliefowy herb z labrami i koroną książęcą. Wewnątrz na uwagę zasługują piwnice ze sklepieniem kolebkowym oraz sień ze sklepieniem kolebkowym wzbogaconym o lunety oraz gurty. We wnętrzach brak oryginalnego wyposażenia, obecnie obiekt pełni funkcje muzeum a w poszczególnych salach znajdują się zbiory etnograficzne, zbiory związane z historią miejscowości, a także skansen przemysłowo-rolniczy. Jedną z pierwszych inwestycji na terenie Ustronia była budowa ,,Młynówki’’- kanału wodnego, służącego do spławiania drewna jak i cennego źródła energii napędzającej młoty. Przy budynku administracyjnym zachował się pogłębiony w XIX wieku staw o powierzchni 6200 m kwadratowych służący do gromadzenia i spiętrzania wody, który wraz z pozostałymi urządzeniami hydrotechnicznymi stanowi istotny element kompleksu dawnej huty ,,Klemens”.

Obiekt stanowi siedzibę Muzeum Ustrońskiego im. Jana Jarockiego, muzeum czynne przez cały tydzień. Szczegółowe godziny otwarcia oraz cennik biletów dostępne na stronie internetowej muzeum.

Oprac. Agata Mucha, OT NID w Katowicach, 30.09.2014 r.

Bibliografia

  • Karta Ewidencyjna Zabytków Architektury i Budownictwa, Budynek dawnej dyrekcji huty ,,Klemens’’, oprac. L. Nosal, 1981, Archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Katowicach.
  • Karta Ewidencyjna Zabytków Architektury i Budownictwa, Budynek Zespołu Szkół Technicznych PSM, dawniej huta ,,Klemens’’, odlewnia ,,Elżbieta’’ tzw. smalcownia, oprac. L. Nosal, 1981, Archiwum Urzędu Ochrony Zabytków w Katowicach.
  • Karta Ewidencyjna Zabytków Architektury i Budownictwa, Relikty Huty Stali ,,Klemens’’, późn. ,,Krystyna’’, późn. ,,Elżbieta’’. Budynek biurowy ob. muzeum, oprac. Z. M. Łabęcki, 1994, Archiwum Urzędu Ochrony Zabytków w Katowicach.
  • Karta Ewidencyjna Zabytków Architektury i Budownictwa, Relikty Huty Stali ,,Klemens’’, późn. ,,Krystyna’’, późn. ,,Elżbieta’’. Karta zespołu, oprac. Z. M. Łabęcki, 1994, Archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Katowicach.
  • Chlebowski J., Dwa wieki kuźni Ustroń, Katowice 1972.
  • Pałka-Bywalec K., Kulturowe dziedzictwo industrialne Ustronia na przykładzie wybranych nieruchomych zabytków techniki, (w:) Wiadomości Konserwatorskie Województwa Śląskiego t. 5, Zabytki Przemysłu i Techniki, M. Lachowska (red.), Katowice 2013, s. 117-136.
  • Szkaradnik L., Kuźnia Ustroń 1772-2008. Dzieje zakładu, ludzi i miasta, Ustroń 2011.
  • Szlak Zabytków Techniki Województwa Śląskiego, G. Bożek (red.), Katowice 2006, s. 77-78..

czas dojazdu do następnego obiektu

29 min.

13 min.

Pałacyk myśliwski Habsburgów w Wiśle, ob. schronisko PTTK
Wisła

30 minut

Obiekt stanowi cenny przykład myśliwskiego budownictwa rezydencjonalnego, charakterystycznego dla XIX-wiecznych terenów Wisły będących miejscem polowań lokalnej arystokracji. Pałacyk myśliwski, jako część dóbr Komory Cieszyńskiej powstał z inicjatywy arcyksięcia Fryderyka Habsburga, a w jego progach gościło wiele znamienitych postaci z cesarzem Niemiec Wilhelmem II na czele. Obecnie obiekt stanowi atrakcję turystyczną miejscowości, jako część Szlaku Architektury Drewnianej województwa śląskiego oraz Szlaku Habsburgów.

Historia

Położona w malowniczym krajobrazie Beskidu Śląskiego polana Przysłup od pocz. XIX w. stanowiła miejsce licznych wypraw łowieckich. Teren Wisły, jako część Komory Cieszyńskiej, stanowił od 1653 r. dobra rodu Habsburgów. Znany ze swojego zamiłowania do polowań arcyksiążę Albrecht Habsburg w latach 50. XIX w. podejmuje decyzję o założeniu na polanie bazy myśliwskiej, czego bezpośrednią konsekwencją jest budowa niewielkiej leśniczówki stanowiącej obecnie Izbę Leśną. Wybór omawianej lokalizacji nie był przypadkowy, w 1853 r. na jednej z wypraw hrabia Braid z Wiednia ustrzelił dwa głuszce o hodowlę, których oparto tutejszą gospodarkę leśną. Ze względu na częstotliwość oraz coraz liczniejsze wyprawy arystokracji budynek rzeczowej leśniczówki nie mieści przybyłych gości. Arcyksiążę Fryderyk, ówczesny właściciel podejmuje w 1897 r. decyzję o rozpoczęciu budowy nowej leśniczówki zwanej dalej pałacykiem myśliwskim. Projekt obiektu wykonał zapewne Albin Teodor Prokop, główny architekt Urzędu Budowlanego przy Komorze Cieszyńskiej. Nowy obiekt utrzymany w stylu alpejskim zostaje oddany do użytku w 1898 r. Na pocz. XX w. stanowi miejsce odwiedzin licznych przedstawicieli władz państwowych w postaci m.in. cesarza Austrii Karol oraz cesarz Niemiec Wilhelm II. Po raz ostatni Franciszek poluje w tutejszych lasach w 1916 r., niespełna dwa lata później po upadku monarchii austro-węgierskiej w nocy z 12 na 13 listopada obiekt zostaje uszkodzony podczas plądrowania góralskich zbójników. W 1918 r. dobra Habsburgów przechodzą na własność skarbu państwa, na Śląsku Cieszyńskim władzę sprawuje Cieszyńska Rada Narodowa. Od 1923 r. pałacyk dzierżawi Górnośląski Oddział Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego, który po przeprowadzeniu niezbędnych prac remontowych, przekształca obiekt na schronisko turystyczne otwarte oficjalnie w 1925 r. II wojna światowa nie przyniosła większych zniszczeń, obiekt stanowił wówczas siedzibę wojsk niemieckich. W latach 50. XX w. po przywróceniu funkcji turystycznych pałacykiem zarządza Cieszyński Oddział Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego. W latach 70. XX w. tutejszy Oddział PTTK podejmuje decyzję o budowie większego, murowanego obiektu. Prace budowlane prowadzono w latach 1973-1979 r., pałacyk pełnił wówczas funkcję hotelu robotniczego. Pozostawiony bez opieki ulegał stopniowej degradacji, czego konsekwencją była decyzja o jego rozbiórce i przeznaczeniu na opał w 1984 r. W związku ze sprzeciwem lokalnej społeczności oraz działaniom utworzonego 5 marca 1984 r. Społecznego Komitetu Przeniesienia Schroniska z Baraniej Góry, obiekt rozebrano i zrekonstruowano w 1986 r. na terenie Wisły oddając pod zarząd tutejszemu Oddziałowi PTTK.

Opis

Położony pierwotnie w obrębie malowniczej polany Beskidu Śląskiego obiekt po przeniesieniu i rekonstrukcji usytuowano na niewielkiej działce w północnej części Wisły przy ul. Lipowej 4a, pomiędzy stacją PKP a przepływającą przez miasto rzeką.

Utrzymany w stylu alpejskim pałacyk myśliwski wzniesiono w konstrukcji zrębowej. Posadowiony na wydatnej kamiennej podmurówce z oknami piwnicznymi obiekt charakteryzuje się zwartą bryła nakrytą dachem półszczytowym z naczółkami. Jest to jednopiętrowy budynek z użytkowym poddaszem z charakterystycznym elementem w postaci wspartej na kroksztynach otwartej galerii widokowej na wysokości piętra, przebiegającej wzdłuż wszystkich elewacji. Obiekt posiada bogaty detal snycerski widoczny w profilowanych kroksztynach, szczegółowo opracowanych opaskach okiennych oraz detalu balustrady. Główne wejście usytuowane w 3-ciej osi elewacji południowo-zachodniej poprzedzone jest schodami zewnętrznymi z kamiennymi stopniami i drewnianą balustradą powtarzającą motywy zastosowane w obrębie galerii. We wnętrzu zachowany jest pierwotny układ pomieszczeń, na uwagę zasługują drewniane stropy.

Obiekt dostępny dla zwiedzających, więcej informacji na stronie http://www.pttk.wisla.pl/index.html

Oprac. Agata Mucha, OT NID w Katowicach, 08-12-2015 r.

Bibliografia

  • Godek M., Zabytki architektury i budownictwa drewnianego terenów górskich Beskidu Żywieckiego, Śląskiego i Małego, [w:] Wiadomości konserwatorskie województwa śląskiego, t.3 Architektura Drewniana, red. G. Bożek, Katowice 2011, s. 135-154.
  • Iwanek W., Zadni Groń przed powstaniem Zameczku Myśliwskiego Prezydenta RP w Wiśle-Kubalonce, Ziemia Śląska, Katowice 1997, s.197-205.
  • Klimek A., Ścieżka dydaktyczno-przyrodnicza na Baranią Górę, Wisła 2003, s. 32-34.
  • Matuszczak J., Z dziejów architektury drewnianej na Śląsku, Bytom 1971.
  • Szewczyk W., Wokół Beskidu Śląskiego - przewodnik turystyczny, Kraków 2012, s. 54.

czas dojazdu do następnego obiektu

49 min.

19 min.

Zespół rezydencji Prezydenta RP Zameczek
Wisła

godzina

Zespół rezydencji Prezydenta RP w Wiśle należy do grupy najważniejszych w skali kraju realizacji awangardowych z okresu dwudziestolecia międzywojennego, zaprojektowanej przez Adolfa Szyszko-Bohusza, jednego z najbardziej uznanych polskich architektów i konserwatorów 1. połowy XX w. Wchodzący w skład założenia gmach „zameczku”, łączący awangardową, modernistyczną formę z nawiązaniem do rozwiązań tradycyjnej architektury reprezentacyjnej i obronnej, stanowi typ nowoczesnej, prestiżowej rezydencji głowy państwa, manifestującej przynależność do odrodzonej i prężnej II RP. Z racji zachowania części modernistycznego, nowatorskiego w skali kraju wyposażenia i wystroju wnętrz, jest również cennym przykładem popularnej w latach 20. XX w. idei Gesamtkunstwerk, postulującej traktowanie architektury i wyposażenia jako zbiorczego dzieła.

Historia

Inicjatywa stworzenia w Wiśle rezydencji głowy państwa, określana jako „dar Śląska dla Prezydenta RP”, związana była z koncepcją symbolicznego zintegrowania z Polską nowo przyłączonych wschodnich części Górnego Śląska w 1922 r. oraz części Śląska Cieszyńskiego (Austriackiego) w 1920 r. Decyzją Śląskiej Rady Wojewódzkiej w Katowicach w listopadzie 1927 r. siedziba miała zostać urządzona w zaadaptowanym i odnowionym drewnianym „zameczku” myśliwskim arcyksięcia Ferdynanda Habsburga, ostatniego właściciela dóbr Komory Cieszyńskiej przed I wojną światową, usytuowanym na Zadnim Groniu u podnóża Baraniej Góry i źródeł Wisły. Krótko po rozpoczęciu prac remontowych, w grudniu 1927 r. obiekt uległ zniszczeniu wskutek pożaru. Na pocz. 1928 r. władze województwa na czele z wojewodą Michałem Grażyńskim podjęły decyzję o budowie nowej rezydencji w niewielkim oddaleniu od miejsca po spalonym dworze, finansowanej ze środków Skarbu Śląskiego. Prace przy budowie założenia, realizowane według projektu Adolfa Szyszko-Bohusza, rozpoczęto w poł. 1929 r. Jednocześnie trwały prace nad przygotowaniem wystroju i wyposażenia rezydencji według projektu Szyszko-Bohusza i Andrzeja Pronaszki. W 1930 r. przystąpiono równolegle do budowy ulokowanego poniżej pałacyku prezydenckiego, w miejscu dawnego dworu, obiektu gospodarczego, zwanego zamkiem dolnym, z garażami, warsztatami, kuchnią i mieszkaniami służby. Jednocześnie trwały prace związane z tworzeniem parku, murów oporowych i kortów tenisowych. Oficjalne przekazanie gotowego założenia Kancelarii Cywilnej Prezydenta nastąpiło na przełomie 1930 i 1931 r., a Prezydent Ignacy Mościcki przybył do „zameczku” na wypoczynek w styczniu 1931 r. Wskutek pojawiających się w kolejnych latach problemów technicznych, związanych z zawilgoceniem gmachu i przeciekaniem pokrycia dachowego, w 1939 r. pierwotne dachy pulpitowe przebudowano na strome dachy wielospadowe.  

Opis

Zespół rezydencji Prezydenta RP usytuowany jest w Wiśle Czarne, na południowym stoku Zadniego Gronia położonego u podnóża Baraniej Góry i źródeł Wisły, na terenie górzystym, zalesionym, w otoczeniu szesnastohektarowego parku krajobrazowego, na przecięciu z wijącą się ulicą Zameczek, łączącą przysiółek Czarne z Kubalonką.  W centralnej części założenia, w najwyższym punkcie wzniesienia ulokowany jest reprezentacyjny gmach prezydencki, poprzedzony od frontu (zachód) podjazdem z klombem, skomunikowanym z ulicą Zameczek od południa. W niewielkim oddaleniu na północ znajduje się drewniana kaplica Habsburgów z 1909 r. Znacznie poniżej „zameczku” w kierunku wschodnim mieści się obecnie duży, współczesny, murowany budynek administracyjny, wzniesiony w miejscu dawnych, drewnianych oficyn z początku XX w., połączonych z rezydencją nieistniejącym ciągiem kamiennych schodów. Na północny wschód od rezydencji i na północ od dawnych oficyn, w zakolu ulicy Zameczek, znajduje się tak zwany zamek dolny, to jest budynek dawnej kordegardy z garażami. Rezydencja prezydencka jest obiektem modernistycznym, wzniesionym z kamienia, cegły i żelbetu. Charakteryzuje się wydłużoną, harmonijnie skomponowaną bryłą na planie łuku segmentowego, złożoną ze zróżnicowanych pod względem wysokości asymetrycznych członów krytych wysokimi, wielospadowymi dachami, w tym jednopiętrowego korpusu środkowego z tarasem widokowym od wschodu (na Baranią Górę), ujętego od północy dwukondygnacyjnym ryzalitem przypominającym basztę oraz dominującym, trójkondygnacyjnym blokiem południowym z wypiętrzoną od wschodu wieżą oraz parterowym tarasem. Poszczególne elewacje obiektu, rozwiązane w sposób funkcjonalistyczny w formie horyzontalnych pasów okien, odznaczają się licowaniem z kamiennej okładziny ułożonej nieregularnie i w wątku opus spicatum, zapożyczonym z tradycyjnej architektury zamkowej. Układ wnętrz parteru, pełniące rolę piano nobile, składa się z długiego holu i oddzielonej od niego przeszkloną ścianą reprezentacyjnej werandy otwartej na zewnętrzny taras od wschodu, zdobionych m.in. neoplastycznymi polichromiami A. Pronaszki, oraz jadalni, salonu i palarni w skrzydle południowym. Wnętrza na piętrze, mieszczące apartamenty prezydenckie, dostępne są przez dwubiegową klatkę schodową usytuowaną w południowym bloku. Dopełnienie nowoczesnych wnętrz stanowi zachowane w części do czasów współczesnych awangardowe, luksusowe wyposażenie inspirowane projektami Bauhausu, w tym m.in.: funkcjonalistyczne, metalowe meble projektu A. Szyszko-Bohusza i A. Pronaszki, wykonane przez firmę Konrada Jarnuszkiewicza i żyrandole projektu Edmunda Bartłomiejczyka.

Zabytek dostępny. Możliwość zwiedzania z obowiązkową rezerwacją.  

Oprac. Agnieszka Olczyk, OT NID w Katowicach, 24.10.2014 r.

Bibliografia

  • Chojecka E., Pomiędzy historią i nowoczesnością. Treści ideowe Zamku Prezydenta RP w Wiśle, Ziemia Śląska, nr 4, Katowice 1999, s. 231-245.
  • Długajczyk E., Nowy Zamek w Wiśle - jego budowa i użytkownicy (do 1945 roku), Ziemia Śląska, nr 4, Katowice 1999, s. 215-229.
  • Mrozek J. M., Zameczek Prezydenta RP w Wiśle na tle twórczości Adolfa Szyszko-Bohusza, Ziemia Śląska, nr 4, Katowice 1999, s. 311-322.
  • Świechowski Z., Awangarda na usługach elity władzy. Wystrój i mobiliaż Zameczku Prezydenta RP w Wiśle, Ziemia Śląska, nr 4, Katowice 1999, s. 275-285.
  • Świechowski Z., Zameczek prezydenta Ignacego Mościckiego w Wiśle i jego wyposażenie, (w:) O sztuce Górnego Śląska i przyległych ziem małopolskich, E. Chojecka (red.), Katowice 1993, s. 279-290.
  • Zabytki Sztuki w Polsce. Śląsk, S. Brzezicki, C. Nielsen (red.) , Warszawa 2006, s. 934-935.

Wydrukuj stronę wycieczki

To jest wycieczka użytkownika. Zgłoś naruszenie zasad.

Obiekty z trasy wycieczki

zgłoś naruszenie