Szlakiem gotyckich kościołów żuławskich
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

wycieczka użytkownika Jarosław

Szlakiem gotyckich kościołów żuławskich

12

dwa dni

pomorskie

Proces kształtowania się Żuław (w miejscu wielkiego rozlewiska między rozwidleniem Wisły i Nogatu) zakończył się dopiero w X wieku uformowaniem mierzei od strony morza. Od połowy XIII wieku (układ między Samborem II i Krzyżakami), należące do tej por do Pomorza, Żuławy stały się własnością Zakonu, który przystąpił do szeroko zakrojonego procesu kolonizacyjnego.
Budowa większości żuławskich kościołów miała miejsce w 2 i 3 ćwierci XIV wieku,zaś  po roku 1400 ruch budowlany wyraźnie osłabł. W murach obwodowych i na poddaszach licznych kościołów (m.in. w Gnojewie, Mątowach Wielkich, Kończewicach, Marynowach, Jezierniku i Krzyżanowie) zachowały się drewniane elementy konstrukcyjne świadczące o pierwotnej szkieletowej strukturze wielu żuławskich świątyń. W kolejnych dziesięcioleciach (zwykle w 3 ćwierci XIV w.) te proste konstrukcje omurowywano cegłą, a czasem wznoszono w ich miejsce nowe mury, niejednokrotnie w znaczący sposób rozbudowując bryłę. Podstawowy typ żuławskiego kościoła to jednonawowa budowla bez wyodrębnionego prezbiterium, najczęściej z wieżą od zachodu, małą zakrystią od północy i niewielką kruchtą od południa. Ten prosty rzut bywał niekiedy wzbogacany poprzez wydzielenie węższego prezbiterium (np. Krzyżanowo) i dodanie jednej lub dwu naw (Gnojewo, Kończewice, Mątowy Wielkie); poligonalne zakończenia prezbiterium spotyka się jedynie w kilku kościołach (np. Tuja, Cedry Wielkie). W bryle żuławskich świątyń wyróżniają się drewniane kondygnacje wież często z nadwieszoną ośmioboczną izbicą zakończoną spiczastym hełmem (Jeziernik, Kończewice, Lisewo, Mątowy Wielkie) i dekoracyjnie opracowane, najczęściej schodkowe szczyty wschodnie. Sklepione wnętrza (poza zakrystiami) należą do rzadkości (prezbiterium w Trutnowach), powszechnie stosowano płaskie stropy belkowe, niekiedy również drewniane kolebki (Miłoradz, Lubieszewo).

kościół parafialny pw. św.św. Piotra i Pawła
Trutnowy

30 minut

czas dojazdu do następnego obiektu

5 min.

ruina kościoła parafialnego
Cedry Wielkie

15 minut

czas dojazdu do następnego obiektu

17 min.

Kościół par. pw. św. Jakuba
Niedźwiedzica

30 minut

Przykład typowego dla żuław wiejskiego kościoła gotyckiego z częściowo zachowanym wyposażeniem wnętrza i odbudowaną współcześnie wieżą.

Historia

Niedźwiedzica (niem. Baerwalde), żuławska wieś ulicowo-placowa, została lokowana na prawie chełmińskim w 1342 r. przez wielkiego mistrza Ludolfa Koeniga von Wattzau; w przywileju kościołowi przydzielono cztery wolne łany. Świątynię wybudowano w XIV w., najprawdopodobniej w latach 1350-1360 (B. Schmid wydatował część prezbiterialną na 1342 r., nawę na lata 1350-1360, szczyt chóru na koniec XIV w.). Z protokołu powizytacyjnego w 1647 r. wynika, że kościół był murowany i miał drewnianą wieżę. W 1660 r. podczas II wojny szwedzkiej wieża została częściowo spalona, pozostałą część podparto belkami. W 1823 r. przeprowadzono remont ryglowej ściany zachodniego szczytu, naprawiono dach i trzy przypory; w 1854 r. zostały wykonane kolejne prace, bowiem kościół miał zawilgocone ściany, spróchniałe wiązania szczytu, nadwerężoną konstrukcję drewnianej wieży. W 1855 r. w wyniku przerwania grobli powódź zniszczyła wieżę i część wschodniego szczytu; w następnym roku władze zezwoliły na rozebranie wieży. W 1858 r. dobudowano przedsionek południowy, wzniesiono wolnostojącą drewnianą dzwonnicę. W końcu XIX w. przemurowano częściowo cokół kościoła, łuki zachodnich okien, dokonano również drobnych napraw murów. W 1995 r. zbudowano nową murowaną wieżę.

Opis

Kościół wraz z otaczającym cmentarzem położony jest w środkowej części wsi, po zachodniej stronie głównej drogi.

Gotycka świątynia (wolnostojąca, nieorientowana) oparta jest na planie wydłużonego prostokąta, powiększonego od zachodu o prostokątną zakrystię, a od południa o odbudowaną kwadratową wieżę (1995 r.). Bryła kościoła prosta, nakryta wysokim dachem dwuspadowym, schodzącym pulpitowo na zakrystię; od północy zamknięta sterczynowym szczytem, od południa masywną, trzykondygnacyjną wieżą z dwuspadowym dachem. Korpus wzniesiony z cegły w wątku gotyckim; ściana południowa dawniej ryglowa, ob. zamieniona na murowaną; dachy kryte dachówką mnich-mniszka.

Elewacje ceglane (wybrane pola tynkowane), opasane wysokim cokołem z ceglanym okapem, otwory ostrołukowe. Elewacja północna (szczytowa) symetryczna, wsparta w narożach diagonalnymi szkarpami, na osi blenda; szczyt 5-schodkowy ujęty 10 skośnymi filarkami, dzielony poziomo pasami fryzów; u podstawy szczytu osiem niskich ostrołukowych blend. W elewacji wschodniej czytelny podział na nawę i prezbiterium. Na osi ściany nawy portal, powyżej widoczny ślad nieistniejącej kruchty; po jego bokach dwa wysokie okna. Ściana prezbiterium 2-osiowa, osie podkreślone szkarpami sięgającymi gzymsu podokapowego. Elewacja zachodnia nawy dzielona ponad cokołem dwoma lizenami na 3 części, wypełnione dekoracyjnymi łukami z oknami.

Wnętrze salowe, strop deskowo-belkowy, w zakrystii - deskowy; więźba dachowa drewniana, konstrukcji storczykowej ze stolcami. Wyposażenie kościoła w 1982 r. wpisano w większości do rejestru; obecnie brak dużej części zabytkowych obiektów, m.in. barokowej ambony, późnogotyckiej figury Madonny, stall, fragmentów ołtarza głównego i bocznych. W 1996 r. na ścianie prezbiterium zostały odkryte dwie odrębne kompozycje gotyckich polichromii ściennych.

Obiekt dostępny, zwiedzanie po wcześniejszym umówieniu w biurze parafialnym w Niedźwiedzicy.

Oprac. Teofila Lebiedź-Gruda, OT NID w Gdańsku, 02.10.2014 r.

Bibliografia

  • Karta ewidencyjna (tzw. biała karta): Kościół parafialny pw. św. Jakuba, Niedźwiedzica, autor W. Chruszczyńska, 1980, w zbiorach OT NID w Gdańsku.
  • Lubocka M., Kościoły gotyckie na Żuławach (dokumentacja naukowo-historyczna), Elbląg 1976-1979, t. V, w zbiorach OT NID w Gdańsku.
  • Schmid B., Bau-und Kunstdenkmäler des Kreises Marienburg (Die Städte Neuteich und Tiegenhof und die lädlichen Ortschaften), Danzig 1919, s. 24-31.
  • Dehio-Handbuch der Kunstdenkmäler West- und Ostpreuβen, bearb. von M. Antoni, München-Berlin 1993., s. 33.

czas dojazdu do następnego obiektu

23 min.

Kościół par. pw. św. Mikołaja, ob. cerkiew greckokatolicka pw. św. Mikołaja
Żelichowo

30 minut

Typowy dla Żuław przykład wiejskiego kościoła wzniesionego w okresie gotyku a następnie przebudowanego w 2 ćw. XVII w. z wykorzystaniem konstrukcji szkieletowej.

Historia

Nazwa wsi (Thuenhain, w następnych stuleciach Tiegenhagen) i wzmianka o proboszczu po raz pierwszy pojawiła się w 1349 r. w dokumencie lokacyjnym sąsiedniej wsi Tuja. W 1352 r. wydany został dokument potwierdzający lokację wsi na prawie chełmińskim (60 włók w tym 4 dla proboszcza). Budowę kościoła datuje się na poł. XIV w. i już wówczas określone zostało jego wezwanie. W latach 1574-1629 kościół był w posiadaniu protestantów. Z protokołów wizytacyjnych wynika, że między rokiem 1637 a 1647 budynek kościół ucierpiał na skutek powodzi, w związku z czym część ścian rozebrano i zastąpiono nową konstrukcją ryglową a posadzkę podniesiono na wyższy poziom. W r. 1687 wzniesiono na nowo drewniane kondygnacje wieży a jej średniowieczne przyziemie wzmocniono i oblicowano. W kolejnych stuleciach wieża była kilkakrotnie remontowana (ostatni raz w 1912 r.) a w 1945 została rozebrana ze względów strategicznych. Po wojnie kościół służył społeczności katolickiej i greckokatolickiej. Od 2002 r. jako cerkiew św. Mikołaja jest własnością parafii greckokatolickiej i stanowi ważny ośrodek dla społeczności pochodzenia ukraińskiego, przesiedlonej na Żuławy w ramach akcji „Wisła”. Etapami, od 2008 r. kościół poddawany jest remontom; po naprawie dachu, osuszeniu i zaizolowaniu fundamentów obecnie przyszedł czas na remont ścian ryglowych i wymianę okien.

Opis

Kościół orientowany, usytuowany po zachodniej stronie drogi Nowy Dwór Gdański - Stegna, w zakolu rzeki Tugi, na jej lewym brzegu; przy kościele dawny cmentarz parafialny z pojedynczymi nagrobkami w północno-wschodniej części. Kościół gotycko-barokowy; starszy w części wschodniej (dwa przęsła). Obiekt wzniesiony na rzucie wydłużonego prostokąta, od zachodu wieża na rzucie kwadratu, od południa złączone razem aneksy zakrystii i kruchty. Bryła niejednorodna, korpus nakryty wysokim dwuspadowym dachem; nad niską wieżą dach trójspadowy, nad aneksem dwuspadowy, prostopadły do dachu głównego. Wschodnie przęsło kościoła murowane z cegły, pozostałe odcinki ścian korpusu wykonane w technice szkieletowej z wypełnieniem ceglanym; wieża murowana. Więźba dachowa drewniana, storczykowa. Dach korpusu i aneksu kryty dachówką holenderką, dach wieży - papą. Strop drewniany odeskowany z fasetą. Elewacja wschodnia dwuosiowa z sześcioosiowym szczytem schodkowy. Oknom o wykroju ostrołukowym i trójschodkowym rozglifieniu towarzyszą blendy o łuku odcinkowym. Pole szczytu dekorowane wąskimi tynkowanymi blendami sklepionymi odcinkami łuku, na stopniach szczytu filarkowe sterczyny z dwuspadowymi daszkami. Elewacja południowa sześcioosiowa, dwuczłonowa, w dwóch osiach od wchodu ceglane lico i dwustopniowe przypory, w pozostałych - ściana ryglowa. Belki rygla o układzie kratownicowym, w części zachodniej wzmocnione zastrzałami; w murowanej strefie cokołowej rząd głazów kamiennych. Wykroje okien zróżnicowane, w części wschodniej okna zamknięte odcinkowo, w pozostałej - prostokątne. Wieża opięta jednostopniowymi przyporami, z wyodrębnioną częścią cokołową; od zachodu szeroki ostrołukowy portal o uskokowym glifie, od południa i północy ostrołukowe niskie blendy z niewielkim prostokątnym otworem okiennym. Wnętrze salowe nakryte barokowym polichromowanym stropem z fasetami. Wyposażenie w większości z XVIII w.: ołtarze (główny i dwa boczne), ambona, chrzcielnica, ławki dla wiernych i empora organowa z reliktami prospektu.

Dostęp do zabytku ograniczony. Możliwość zwiedzania wnętrza po wcześniejszym uzgodnieniu w biurze parafialnym.

Oprac. Krystyna Babnis, OT NID w Gdańsku, 21.09.2015 r.

Bibliografia

  • Schmid B., Bau-und Kunstdenkmäler des Kreises Marienburg (Die Städte Neuteich und Tiegenhof und die lädlichen Ortschaften), Danzig 1919.
  • Dehio-Handbuch der Kunstdenkmäler West- und Ostpreuβen, bearb. von M. Antoni, München-Berlin 1993.

czas dojazdu do następnego obiektu

14 min.

Kościół fil. pw. św. Jerzego
Jeziernik

30 minut

Kościół św. Jerzego w Jezierniku należy do grupy najwcześniejszych budowli sakralnych na Żuławach.

Historia

Przywilej lokacyjny dla Jeziernika (niem. Schönsee) został wydany przez wielkiego mistrza Luthera von Braunschweiga w 1334 r. (uposażenie dla kościoła i proboszcza). Pierwszy kościół najprawdopodobniej w konstrukcji szkieletowej został zbudowany w latach 30. XIV w. W 3 ćw. XIV w. został częściowo omurowany, z jego pierwotnej konstrukcji pozostała kratownica szczytu wschodniego i kilka wschodnich wiązarów więźby dachowej. Szczyt wschodni kościoła datowany jest na poł. XV w. a ceglana część wieży na koniec XV w. Drewniane kondygnacje wieży datowane są na 1637 r. Od 1679 parafia w Jezierniku straciła samodzielność i została włączona do sąsiedniej w Ostaszewie. W 1837 r. rozebrano zakrystię., w 1860 r. remontowano ścianę północną kościoła (zniszczenia wywołane przez powódź) a w latach 80. XIX w. remontowano wieżę i pokrycie hełmu. W okresie II wojny światowej kościół nie ucierpiał. W l. 90. XX w. przeprowadzono konserwacje ołtarza, gotyckich figur i konfesjonału, w 2009 r. remontowany był dach kościoła i siedemnastowieczna ambona.

Opis

Kościół orientowany, otoczony cmentarzem, usytuowany w centrum wsi, po wschodniej stronie głównej drogi wiejskiej. Wieża kościoła stanowi dominantę w płaskim krajobrazie Żuław. Budowla gotycka powstająca etapowo, wzniesiona na rzucie wydłużonego prostokąta z kwadratową wieżą od zachodu i niewielką prostokątną kruchtą od południa. Korpus opięty przyporami z dachem dwuspadowym i sterczynowym szczytem od wschodu, drewniana kondygnacja wieży na wysokości kalenicy przechodzi w ośmioboczną nadwieszoną izbicę, którą wieńczy wysoki ostrosłupowy hełm. Ściany murowane z cegły, górna kondygnacja wieży i izbica wraz z hełmem mają konstrukcję drewnianą. We wnętrzach stropy belkowe odeskowane, więźba dachowa drewniana, dachy kryte dachówką, hełm wieży - gontem. W elewacji zachodniej (wieżowej) portal sklepiony półkoliście i flankujące go wąskie okienka. Elewacja południowa korpusu pięcioosiowa z kruchtą w pierwszej osi od zachodu, okna wysoko osadzone zamknięte łukami koszowymi. Elewacja kruchty jednoosiowa z prostym schodkowym szczytem, dekorowana trzema kolistymi płycinami i pasem płaskiego, tynkowanego fryzu (w miejscu pierwotnego otworu drzwiowego okno o łuku półkolistym). Elewacja wschodnia jednoosiowa, partia szczytu wyodrębniona pasem fryzu o plastycznej rombowej dekoracji. Szczyt o bogatym podziale wertykalnym, sześcioosiowy; na osiach bogato profilowanych lizen sterczynki z zwieńczone czterema szczycikami i kwiatonem. Wnętrze salowe otwarte szeroką ostrołuczną arkadą na kruchtę podwieżową; w obu pomieszczeniach deskowe stropy, ale w kruchcie zachowana osiemnastowieczna polichromia z Apoteozą św. Jerzego. Wyposażenie w większości z XVII i XVIII w.: ołtarz główny, ambona, konfesjonał, empora z prospektem organowym. Z gotyckiego wyposażenia zachowana granitowa chrzcielnica, ścienne tabernakulum, figura Matki Boskiej z Dzieciątkiem i figura św. Anny. Na cmentarzu dość liczne przykłady dziewiętnastowiecznych nagrobków m.in. kamienne stele i żeliwne krzyże.

Dostęp do zabytku ograniczony. Możliwość zwiedzania wnętrza po wcześniejszym uzgodnieniu w biurze parafialnym w Ostaszewie.

Oprac. Krystyna Babnis, OT NID w Gdańsku, 23.09.2015 r.

Bibliografia

  • Schmid B., Bau-und Kunstdenkmäler des Kreises Marienburg (Die Städte Neuteich und Tiegenhof und die lädlichen Ortschaften), Danzig 1919.
  • Dehio-Handbuch der Kunstdenkmäler West- und Ostpreuβen, bearb. von M. Antoni, München-Berlin 1993.

czas dojazdu do następnego obiektu

5 min.

kościół parafialny pw. św. Elżbiety
Lubieszewo

30 minut

czas dojazdu do następnego obiektu

3 min.

kościół filialny pw. św. Jakuba
Tuja

30 minut

czas dojazdu do następnego obiektu

22 min.

Kościół cmentarny pw. Św. Apostołów Szymona i Judy
Gnojewo

30 minut

Historia

Pierwotny kościół w Gnojewie powstał jako budowla ryglowa ok. 1340 r. W 2 poł. XIV w. wzniesiono kościół ceglany omurowując wcześniejszą konstrukcję. Po 1466 r. obiekt rozbudowano o niewielką nawę boczną, a w pocz. XVII w. wzniesiono drewnianą wieżę. W 1819 r. przy elewacji wschodniej zbudowano zakrystię, w latach 50. XIX w. drewniana wieżę zastąpiono murowaną. Kościół do 1945 r. pełnił nieprzerwanie funkcję sakralną (od 1818 r. jako świątynia gminy ewangelickiej), po wojnie, jako własność państwowa pełnił rolę magazynu, został ogołocony z zabytków ruchomych i popadł w ruinę. W 1973 r. obiekt przekazano parafii w Szymankowie, która nie miała środków na remont kościoła. W 2009 został przejęty na 10 lat przez oddział gdański TOnZ, które stara się pozyskać fundusze na odrestaurowanie kościoła. Kościół gotycki z dziewiętnastowieczną wieżą i zakrystią oraz z barokowym polichromowanym stropem.

Opis

Obiekt wzniesiony z cegły (wątek gotycki) na planie prostokąta bez wydzielonego prezbiterium, od zachodu osiowo usytuowana wieża, od strony wschodniej niewielka zakrystia. Po wewnętrznej stronie ściany południowej i wschodniej zachowana czternastowieczna konstrukcja ryglowa z 11 słupami, dwoma rzędami rygli i zastrzałami krzyżowymi. Wnętrze dwunawowe (nawa boczna szer. 2 m) rozdzielone pięcioosiową ostrołukową arkadą wspartą na filarach, przekryte w nawie głównej drewnianym stropem z fasetą, a w bocznej 5 przęsłami sklepień (krzyżowe, sieciowe i gwiaździste). Bryła kościoła zamknięta jest dwuspadowym dachem krytym dachówką ceramiczną (tymczasowo papą), od wschodu asymetrycznie rozwiązany szczyt z późnogotyckim motywem oślego grzbietu, od zachodu czterokondygnacyjna wieża z ośmiobocznym stożkowym hełmem. Drewniany strop pokrywa cenna barokowa polichromia o tematyce apokaliptycznej wykonana w 1717 r. przez Christofa Manowskiego, wg koncepcji teologicznej proboszcza gnojewskiego Jacoba Kreffta.

czas dojazdu do następnego obiektu

24 min.

Zespół kościoła par. pw. św. Barbary
Krzyżanowo

30 minut

Wyjątkowo wartościowy przykład typowego dla żuławskich wsi gotyckiego założenia sakralnego. Dobrze zachowany średniowieczny zespół kościoła z cmentarzem o pierwotnych granicach utrwalonych gotyckim murem należał do gęstej sieci parafii zakładanych na Żuławach w XIV i XV w.

Historia

Pierwsza wzmianka o parafii we wsi Krzyżanowo (niem. Notzendorf) pochodzi z 1319 roku. Kolejny zapis z 1330 r. w przywileju lokacyjnym dla pobliskiego Starego Pola świadczy o istniejącym kościele w Krzyżanowie.

Kościół został wybudowany prawdopodobnie dwuetapowo: w latach 1325-1330 powstały prezbiterium i zakrystia, w drugim etapie w k. XIV w. lub na pocz. XV w. - nawa (rozwarstwienie chronologiczne nie jest jednoznaczne i wymaga badań architektonicznych). Wraz z budową kościoła został założony cmentarz, którego granice wyznaczył ceglany mur z tego samego czasu. W protokole z lustracji w 1637 r. kościół został opisany jako murowany z oddzielną drewnianą wieżą i sygnaturką. W 1654 r. sygnaturka groziła zawaleniem, w 1669 r. jej stan nadal był zły. Wolno stojąca wieża spaliła się w 1688 r., nową zbudowano w 1735 r. blisko zach. elewacji kościoła. 17 stycznia 1818 r. wieża zawaliła się, niszcząc częściowo szczyt zachodni świątyni. Jeszcze w 1 poł. XIX w. po zewnętrznej stronie zach. granicy cmentarza stanęła drewniana dzwonnica. W 1857 r. wybudowano nową kruchtę południową (zarys dachu wcześniejszej nadal czytelny na licu nawy).

Świątynia w Krzyżanowie zawsze była kościołem katolickim, ostatnim proboszczem w okresie międzywojennym był ks. August Walaschewski. W latach II wojny światowej kościół nie został zniszczony i do dzisiaj ma zachowane cenne wyposażenie z XVII i XVIII wieku.

Opis

Zespół kościelny znajduje się w północno-wschodniej części historycznej wsi Krzyżanowo, na płaskim, nieznacznie wyniesionym terenie. Cmentarz, otoczony ceglanym murem, założony jest na planie nieregularnego wielokąta, jego część centralną zajmuje kościół. Gotycki zespół (kosciół, cmentarz i mur) jest uzupełniony drewnianą dzwonnicą z 1 poł. XIX w., która znajduje się poza cmentarnym murem, po pd. stronie głównej bramy. Teren chronionego zespołu nie jest geodezyjnie wydzielony, wg przybliżonego pomiaru powierzchnia cmentarza wynosi ok. 0,27 ha.

Kształt terenu cmentarza nie zmienił się od średniowiecza; jego najdłuższy bok przylega do wiejskiej drogi biegnącej z północnego-wschodu na południowy-zachód. Kierunek ten wyznacza ogólną kompozycję zespołu - zgodne z nim są dłuższa oś kościoła z ulokowaną na jej przedłużeniu bramą oraz dłuższa oś dzwonnicy. Dawne rozplanowanie cmentarza i układ kwater są niemożliwe do odtworzenia. Zachowały się nieliczne mogiły i nagrobki wzdłuż zachodniego odcinka muru i w północnej części cmentarza, m.in.: klasycystyczna stela z 1796 r., profilowany słupek z 1740 r., neogotyckie żeliwne krzyże (1825-1889). Częściowo zachował się również starodrzew (klony wzdłuż zachodniej granicy, jesiony przy granicy południowej i kasztanowce w północnej części).

Gotycki kościół jest wolno stojący, murowany z cegły, ściana zach. po wewnętrznej stronie konstrukcji szkieletowej. Wzniesiony na planie prostokąta, powiększonego o węższe prostokątne prezbiterium; od północy do prezbiterium przylega prostokątna zakrystia. Bryła świątyni zwarta - nawa, prezbiterium i zakrystia nakryte wspólnym dwuspadowym dachem, od południa i zachodu ustawione szczytowo dwie późniejsze niewielkie kruchty. Elewacje ceglane, opięte przyporami; okna, blendy i portale w większości ostrołukowe; szczyt wschodni symetryczny, uskokowy, zwieńczony sterczynami i dzielony wąskimi blendami; szczyt zachodni trójkątny, z cegły rozbiórkowej. Wnętrze salowe, nawa o obniżonym stropie wspartym środkiem na drewnianych słupach; pomiędzy nawą a prezbiterium ostrołukowy łuk tęczowy; po pd. stronie ołtarza gotycka szafka ścienna. Zachowane bogate wyposażenie, m.in. na ścianie południowej malowidło ścienne „Scena Ukrzyżowania Chrystusa” z XV w., późnobarokowy ołtarz główny, dwa rokokowe ołtarze boczne oraz zespoły figur z XVII i XVIII wieku.

Dzwonnica drewniana w konstrukcji słupowo-ramowej, przykryta niskim dwuspadowym daszkiem; na drewnianej konstrukcji zawieszone są trzy dzwony: barokowy z 1735 r., bezstylowy z 1855 r. oraz z 2 poł. XIX wieku.

Obiekt dostępny, zwiedzanie po wcześniejszym umówieniu w biurze parafialnym.

Oprac. Teofila Lebiedź-Gruda, OT NID w Gdańsku, 26.09.2014 r.

Bibliografia

  • Karta ewidencyjna (tzw. biała karta): Krzyżanowo. Kościół parafialny pw. św. Barbary, autor D. Styp-Rekowska, 2008, w zbiorach OT NID w Gdańsku.
  • Schmid B., Bau-und Kunstdenkmäler des Kreises Marienburg (Die Städte Neuteich und Tiegenhof und die lädlichen Ortschaften), Danzig 1919, s. 233-240.
  • Dehio-Handbuch der Kunstdenkmäler West- und Ostpreuβen, bearb. von M. Antoni, München-Berlin 1993., s. 445-446

czas dojazdu do następnego obiektu

26 min.

Kościół par. pw. Matki Bożej Wniebowzięcia
Kończewice

30 minut

Typowy dla Żuław przykład wiejskiego kościoła gotyckiego z barokowym wyposażeniem.

Historia

Najstarsza pisana wzmianka o Kończewicach pochodzi z dokumentu wydanego przez Wielkiego Mistrza Dietricha von Altenburga z 1338 roku. Pierwszy niewielki kościół w konstrukcji szkieletowej wzniesiono zapewne w 2. ćw. XIV w. (jego wymiary odzwierciedlają ob. prezbiterium i nawa środkowa). W 2. poł. XIV w. pierwotną konstrukcję zastąpiono murem ceglanym, całość zaś rozbudowano o nawy boczne i wieżę (szczyt wschodni z ok. 1380 r., szczyt południowy nieco późniejszy). Wieża i zachodnie fragmenty naw bocznych pochodzą z XV stulecia. W 1742 r. przeprowadzono gruntowny remont drewnianej konstrukcji wieży, w 1888 r. - gontowego pokrycia. Odnowa wnętrza nastąpiła w latach 1903-1904, wówczas przebudowano również organy (organmistrz Bruno Goebel z Królewca), zachowując barokowy prospekt. W okresie II wojny światowej kościół nie został zniszczony. W latach 1981-1984 remontowano strop, dachy i osuszano ściany, w 2002 r. naprawiano dach, przeprowadzono także konserwację organów z prospektem i tabernakulum, w latach 2009-2012 konserwowano obiekty ruchome (m.in. ołtarz główny, ambonę, stalle i epitafium).

Opis

Kościół wolno stojący, orientowany, usytuowany w centrum wsi, po północnej stronie historycznej drogi z Tczewa do Malborka, otoczony cmentarzem przykościelnym ze starodrzewem. Plan gotyckiej świątyni odzwierciedla jej etapowe powstawanie: trójnawowy, z wyodrębnionym węższym, prosto zamkniętym prezbiterium i kwadratową wieżą wtopioną w korpus nawowy. Po północnej stronie prezbiterium prostokątna zakrystia, przy nawie północnej niewielka kruchta. Nawy boczne przedłużone do zachodniej ściany wieży. Bryła urozmaicona: od wschodu i południa dekoracyjnie opracowane szczyty, od zachodu masywny ceglany trzon wieży wtopiony w korpus. Dominantę stanowi wysoka wieża z nadwieszoną ośmioboczną izbicą i ostrosłupowym hełmem. Prezbiterium, zakrystia, nawa północna i środkowa nakryte wspólnym dachem dwuspadowym, nawa południowa nakryta osobnym dachem dwuspadowym, ustawionym prostopadle do kalenicy dachu głównego, aneksy przywieżowe kryte dachami pulpitowymi. Budowla ceglana, w partiach gotyckich wątek naprzemienny. Ściany szczytowe nawy północnej w konstrukcji szkieletowej, górne kondygnacje wieży drewniane, więźby dachowe drewniane - na wieży gont dębowy, nad prezbiterium i korpusem dachówka ceramiczna. Stropy drewniane, belkowe, odeskowane, nad zakrystią ceramiczne sklepienie kolebkowe. Elewacje ceglane, opięte przyporami. Prezbiterium zdobione fryzem arkadkowym. Okna i portale w większości ostrołukowe, szczyty wschodni i południowy dekorowane blendami. Na ścianie zachodniej kościoła wtórnie umieszczone płyty nagrobne z 1404 i 1651 roku. Wnętrze trójnawowe - nawy wydzielone ostrołukowymi arkadami wspartymi na ośmiobocznych filarach, prezbiterium mocno zintegrowane z nawą (brak łuku tęczowego). Wyposażenie ruchome pochodzi w większości z XVIII w. (m.in. ołtarz główny, dwa ołtarze boczne, ambona, epitafium, prospekt organowy). Ponadto gotycka granitowa chrzcielnica i kropielnica, dwa dzwony z XVI w. i dwie stalle z XVII wieku.

Dostęp do zabytku ograniczony. Możliwość zwiedzania wnętrza po wcześniejszym uzgodnieniu.

Oprac. Krystyna Babnis, OT NID w Gdańsku, 24.06.2014 r.

Bibliografia

  • Antoni M. von (oprac.), Dehio-Handbuch der Kunstdenkmäler West- und Ostpreuβen, München-Berlin 1993.
  • Schmid B., Bau-und Kunstdenkmäler des Kreises Marienburg (Die Städte Neuteich und Tiegenhof und die lädlichen Ortschaften), Danzig 1919.

czas dojazdu do następnego obiektu

7 min.

Kościół par. pw. Świętych Apostołów Piotra i Pawła
Mątowy Wielkie

30 minut

Kościół wyrasta z lokalnej tradycji budowlanej, w której stylistyczna konwencja doby gotyku przefiltrowana została przez kunszt miejscowych budowniczych. Kościół zachował w swej ceglanej strukturze - jak swoistą inkluzję - elementy pierwotnej konstrukcji szkieletowej (ściana wschodnia wraz ze szczytem i dwa wschodnie przęsła ściany południowej). Forma nadana kościołowi w średniowieczu nie uległa zmianie i stanowi obecnie najbardziej wzorcowy przykład żuławskiego budownictwa sakralnego z zachowanymi wszystkimi elementami bryły. Najbardziej znaną mieszkanką wsi pozostaje do dziś błogosławiona Dorota z Mątów (1347-1394), rekluza i stygmatyczka, patronka Pomorza i diecezji elbląskiej, ochrzczona w miejscowym kościele 6 lutego 1347 r.

Historia

Pierwsza pisana wzmianka o Mątowach pochodzi z roku 1321 (Montow), dokument lokacyjny dla wsi został wydany w latach 40. XIV w. przez wielkiego mistrza Ludolfa Königa. Wobec zaginięcia tego aktu, w 1383 r. dokument został wznowiony i w nim po raz pierwszy pojawiła się informacja o mątowskim kościele. Pierwszy kościół w Mątowach został zbudowany w 1 poł. XIV wieku jako orientowana, niewielka budowla szkieletowa. W niedługim czasie pierwotną strukturę częściowo obudowano od zewnątrz murem ceglanym, a w części rozebrano i całkowicie zastąpiono murem. Dolne partie drewnianej wieży zastąpiono dwiema kondygnacjami murowanymi. W kolejnym etapie wzniesiono nawę boczną, arkady międzynawowe i zakrystię. Cały proces budowy świątyni niewiele wykroczył poza ramy XIV w. W czasie wojen 1626-29 r. i w 1740 kościół został uszkodzony i był naprawiany. Wyposażenie uzyskane w 1 poł. XVIII w. przetrwało do dziś. W okresie II wojny światowej obiekt nie odniósł większych strat. W latach 2012-13 kościół był gruntownie remontowany korzystając z dofinansowania w ramach Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego (elewacje, dachy, stropy).

Opis

Kościół orientowany, usytuowany w południowej części wsi, w bliskim sąsiedztwie wału wiślanego. Obiekt otoczony czynnym cmentarzem ze starodrzewem, po północnej stronie zabudowania plebańskie. Kościół gotycki wzniesiony na planie prostokąta, dwunawowy bez wyodrębnionego prezbiterium, od zachodu masywna wieża na planie kwadratu, całość dopełnia kwadratowa kruchta od południa i niewielka prostokątna zakrystia od północy. W bryle opiętej uskokowymi przyporami dominuje masywna, trójkondygnacyjna wieża z ośmioboczną, drewnianą najwyższą kondygnacją i wysokim ostrosłupowym hełmem. Korpus kościoła nakryty wysokim dachem dwuspadowym o niejednakowym kącie nachylenia połaci; dachy kruchty i zakrystii dwuspadowe. Od wschodu nawa główna i zakrystia zakończone ścianami szczytowymi, nawa boczna ujęta dodatkowym półszczytem; szczytowe zwieńczenie posiada również kruchta południowa. Korpus z obydwoma aneksami ceglany z zachowaną częściowo drewnianą konstrukcją szkieletową (ściana wschodnia i wschodni fragment ściany południowej), strop drewniany (w nawie głównej drewniana kolebka), w zakrystii sklepienie kolebkowe, więźba dachowa drewniana (w części zachodniej storczykowa); dachy korpusu kryte dachówką mnich-mniszka. Wieża w dwu dolnych kondygnacjach murowana z cegły, izbica konstrukcji drewnianej, szalowana deskami; ośmioboczny hełm kryty gontem. Ceglane elewacje korpusu dekorowane dość skromnie (niski cokół zwieńczony gzymsem i płaski, tynkowany fryz podokapowy), rozczłonkowane ostrołukowymi otworami okiennymi i uskokowymi przyporami. W elewacji wschodniej cztery ostrołukowe blendy, górne partie środkowych blend wypełniają okna; szczyt schodkowy, sześcioosiowy, bez podziałów poprzecznych, podziały pionowe wyznaczają lizeny, zwieńczone ośmiobocznymi sterczynami. Elewacje wieży dekorowane z trzech stron ostrołukowymi blendami, w ścianie południowej dodatkowo sześcioarkadowa blenda. Główne wejście od zachodu ujęte ostrołukowym, dwuuskokowym portalem, wejście północne - prostokątne, wejście południowe (kruchta) zamknięte łukiem obniżonym. W dwunawowym wnętrzu - rozdzielonym trzema łukami arkad wspartych na dwóch ośmiobocznych filarach - dominuje nawa południowa dwukrotnie szersza i nieco wyższa od północnej; obie nakryte drewnianymi, polichromowanymi stropami, w zakrystii - sklepienie kolebkowe, w kruchcie pod wieżą - strop płaski. Wewnętrzna ściana wschodnia i część ściany południowej zachowały widoczną konstrukcję ryglową z wypełnieniem ceglanym. Wystrój i wyposażenie zasadniczo z 1 połowy XVIII w.: polichromowany strop i polichromia sklepienia zakrystii, ołtarz główny, dwa ołtarze boczne, ambona, baptysterium, konfesjonały, zespół ławek. Z pierwotnego wyposażenia zachowały się trzy gotyckie, drewniane, polichromowane rzeźby: Madonna z Dzieciątkiem, Pieta, Chrystus Frasobliwy, oraz kamienna chrzcielnica i dębowe sakramentarium.

Dostęp do zabytku ograniczony. Możliwość zwiedzania wnętrza po wcześniejszym uzgodnieniu.

Oprac. Krystyna Babnis, OT NID w Gdańsku, 28.08.2015 r.

Bibliografia

  • Schmid B., Bau-und Kunstdenkmäler des Kreises Marienburg (Die Städte Neuteich und Tiegenhof und die lädlichen Ortschaften), Danzig 1919.
  • Dehio-Handbuch der Kunstdenkmäler West- und Ostpreuβen, bearb. von M. Antoni, München-Berlin 1993.

czas dojazdu do następnego obiektu

13 min.

Kościół par. pw. św. Mikołaja
Lisewo Malborskie

30 minut

Cenny przykład średniowiecznego wiejskiego kościoła żuławskiego o niespotykanym rozwiązaniu szczytu wschodniego i wyjątkowej formie ceglano-drewnianej wieży z zachowanym wyposażenie z XVII i XVIII w.

Historia

Kościół w Lisewie (niem. Liessau) powstał ok. 1350 roku, prawdopodobnie stanowił rozbudowę kaplicy wymienionej w 1316 r. w akcie nadania wsi. Ceglaną podmurówkę wieży wykonano w końcu XIV w. Podobnie należy datować zachowaną formą szczytu wschodniego. W XVII w. kościół był silnie zniszczony, w dokumentach z 1647 r. wymieniany był jako ruina, a w 1669 r. nadal nie odprawiano w nim nabożeństw. W czasie prac remontowych zachodnią ścianę kościoła przebudowano od wnętrza w ryglu. 18 stycznia 1818 r. silna wichura zniszczyła hełm wieży, w tym samym roku został naprawiony i obniżony (data „1818” na chorągiewce wieńczącej hełm). Kolejne prace budowlane miały miejsce w 1836 r. (remont zakrystii, dachu, wieży i portalu głównego), w 1853 r. (remont wschodniego szczytu i pokrycia dachu); w 1883 r. wymieniono częściowo więźbę dachową wg projektu inspektora budowlanego Loebell'a z Malborka.

Po wojnie, w 1974 r. oczyszczono z farby olejnej strop i zdjęto tynki z wewnętrznych glifów okiennych, w 2010 r. wykonano remont dachu i konstrukcji drewnianej wieży.

Parafia erygowana na pocz. XIV w. (ok. 1310?), reerygowana 16.06.1979 r.

Opis

Kościół wraz z przykościelnym cmentarzem położony w północnej części wsi, po wschodniej stronie głównej wiejskiej drogi Tczew-Lichnowy. Kościół wolno stojący, orientowany.

Gotycka świątynia została wzniesiona na planie prostokąta, bez wydzielonego prezbiterium; do wschodniej części północnej ściany przylega prostokątna zakrystia, przy zachodniej ścianie kwadratowa wieża. Bryła kościoła zwarta, nakryta wysokim dachem dwuspadowym, schodzącym pulpitowo na zakrystię; wieża o charakterystycznej i urozmaiconej formie wtopiona w korpus.

Kościół murowany z cegły w wątku gotyckim, na kamiennym cokole; pn. i wsch. ściana zakrystii z cegły maszynowej w wątku krzyżowym, górne kondygnacje wieży drewniane, zachodnia ściana nawy jest postawiona w konstrukcji ryglowej od zewnątrz obmurowanej. Dach kryty dachówką holenderką, hełm wieży blachą; więźba dachowa drewniana (nad korpusem głównym odeskowana półotwarta więźba dachowa).

Elewacje ceglane (wieży w górnej partii drewniane), mury zwieńczone fryzem, opięte schodkowymi przyporami; okna, blendy i portale ostrołukowe w większości z glifami. Elewacja wschodnia (szczytowa) opracowana symetrycznie: szczyt wysoki, dwustopniowy, z trzema osiami podwójnych blend, w osiach skrajnych blendy wypełnione tylko do linii dachu, powyżej ażurowe. Elewację zachodnią prawie w całości zajmuje kwadratowa wieża, w przyziemiu murowana, na osi rozglifiony, ostrołukowy portal; wyższe kondygnacje drewniane, zwężające się ku górze i zwieńczone ośmioboczną izbicą z hełmem zakończonym iglicą,

Wnętrze jednoprzestrzenne, salowe. W narożach kruchty podwieżowej widoczne drewniane słupy konstrukcyjne oparte na kamiennej podstawie.

Zachowane bogate wyposażenie kościoła m.in. gotycka rzeźba Madonny z Dzieciątkiem z końca XV w., późnogotycki witraż, rzeźby barokowe z ołtarza głównego z 1 poł. XVIII wieku.

Obiekt dostępny, zwiedzanie po wcześniejszym umówieniu w biurze parafialnym w Lisewie Malborskim.

Oprac. Teofila Lebiedź-Gruda, OT NID w Gdańsku, 09.10.2014 r.

Bibliografia

  • Karta ewidencyjna (tzw. biała karta): Kościół parafialny pw. św. Mikołaja. Lisewo, autor J. Gzowski, 1984, w zbiorach OT NID w Gdańsku.
  • Lubocka M., Żuławy. Kościoły gotyckie na Żuławach, PKZ 1976-1979, w zbiorach OT NID w Gdańsku, t. IV s. 9-16.
  • Schmid B., Bau-und Kunstdenkmaeler des Kreises Marienburg (Die Staedte Neuteich und Tiegenhof und die laedlichen Ortschaften), Danzig 1919, s. 142-151.
  • Dehio-Handbuch der Kunstdenkmaeler West- und Ostpreussen, bearb. von M. Antoni, Muenchen-Berlin 1993., s. 364.

Wydrukuj stronę wycieczki

To jest wycieczka użytkownika. Zgłoś naruszenie zasad.

Obiekty z trasy wycieczki

zgłoś naruszenie