Spacer po Wzgórzu Tumskim
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

wycieczka użytkownika Bartłomiej Modrzewski

Spacer po Wzgórzu Tumskim

3

kilka godzin

mazowieckie

Wzgórze Tumskie jest naturalnym wzniesieniem terenu wysuniętym z linii skarpy płockiej o wysokości ok. 40 m ponad doliną Wisły. Na zespół jego zabytkowej zabudowy składają się: bazylika katedralna, dawne opactwa benedyktyńskie z reliktami zamku oraz Muzeum Diecezjalne.

Miejsce to pełniło ważną rolę w historii Płocka i całego kraju. Tutaj znajdował się główny ośrodek władzy na przyłączonym do państwa Piastów Mazowszu. Z fundacji Bolesława II Śmiałego w 1075 r. ustanowiono w Płocku biskupstwo i prawdopodobnie w 2. poł. XI w. wzniesiono pierwszą katedrę. Władysław I Herman w 1079 r. przeniósł stolicę państwa Piastów z Krakowa do Płocka, co przyczyniło się do rozwoju grodu. Drugą katedrę wzniesiono z fundacji bp. Aleksandra z Malonne w latach 1136-1144. W czasach króla Kazimierza III Wielkiego odrestaurowano i ufortyfikowano zamek. W wyniku pożaru w 1530 r. zniszczeniu uległa romańska katedra, która ostatecznie została rozebrana. Biskup płocki Andrzej Krzycki powierzył zadanie budowy nowej renesansowej katedry włoskiemu warsztatowi architekta Bernardina di Zanobiego De Gianotis. Za rządów pruskich, po 1803 r. rozebrano resztki murów obronnych zamku, a w latach 20. XIX w. teren wzgórza splantowano i uporządkowano. Z zamku gotyckiego pozostały jedynie: Wieża Zegarowa, Baszta Szlachecka i fragment murów obronnych. W latach 1900-1903 Stefan Szyller przeprowadził gruntowną restaurację katedry. W latach 1903-1906 wzniesiono przy katedrze Muzeum Diecezjalne, pierwsze w Królestwie Polskim, również wg projektu Szyllera. Zbiory muzealne zapoczątkowały zabytki z katedry płockiej w tym niewykorzystane do odbudowy detale romańskie i renesansowe. W latach 60.-70. XX w. zespół dawnego opactwa przebadano i po gruntownym remoncie adaptowano na siedzibę Muzeum Mazowieckiego. W latach 2006-2008 w zespole dawnego opactwa umieszczono skarbiec Muzeum Diecezjalnego i Kurię Diecezjalną Płocką.

Bazylika katedralna pw. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny
Płock

godzina

Obiekt posiada wartości historyczne, artystyczne i naukowe. Katedra Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny została wzniesiona od podstaw w l. 1531-1534, na rzucie wcześniejszej romańskiej budowli. Była pierwszą i jednocześnie największą budowlą renesansową na północ od Alp. Wielka restauracja kościoła odbyła się w l. 1901-15, według projektu Stefana Szyllera. Bazylika katedralna prezentuje wartość wynikającą z kontynuacji zarówno w aspekcie chronologicznym, jak i funkcjonalnym.

W katedrze pochowani są dawni władcy Polski - książęta: Władysław I Herman (1043-1102) oraz jego syn Bolesław III Krzywousty (1086-1138). To za ich panowania Płock pełnił rolę stolicy państwa. Spoczywają tutaj także szczątki książąt mazowieckich. Uważa się, że w bazylice znajduje się największa nekropolia Piastów polskich.

Historia

Pierwszy kościół katedralny na płockim Wzgórzu Tumskim powstał w 2. poł. XI w. z fundacji Bolesława Śmiałego w związku z ustanowieniem biskupstwa. Niewiele o nim wiadomo poza tym, że Władysław I Herman został tu pochowany w 1102 r., a świątynia została zniszczona prawdopodobnie najazdem Pomorzan ok. 1126 r. i rozebrana. Budowa drugiej katedry została podjęta przez bp. Aleksandra z Malonne. Powstała wówczas okazała romańska budowla, która została konsekrowana w 1144 roku. Otrzymała kształt trójnawowej bazyliki romańskiej z transeptem i półkoliście zamkniętym prezbiterium. Była wówczas największą katedrą romańską na ziemiach polskich. W Magdeburgu w l. 1152-4 odlane zostały z brązu drzwi do katedry, tzw. Drzwi Płockie, których los nie jest do końca znany. Z pewnością wiadomo tylko tyle, że już w 1. poł. XV w. Drzwi znajdowały się w soborze św. Zofii w Nowogrodzie Wielkim (Rosja). Kres istnienia romańskiej świątyni przyniósł pożar z 1530 roku.

Renesansowa katedra została wzniesiona w l. 1531-1534 z inicjatywy bp. Andrzeja Krzyckiego, który sprowadził do Płocka trzech włoskich artystów: Bernardina Zanobiego de Gianotis, Giovanniego Ciniego i Filipa z Fiesole. Architekci wykorzystali granitowe ciosy odzyskane z rozbiórki katedry romańskiej i wznieśli w jej miejscu nową budowlę - trójnawową bazylikę z transeptem i prezbiterium zamkniętym półkoliście (układ treflowy) oraz ośmioboczną kopułą osadzoną na przecięciu naw. Kolejną fazą budowy renesansowej katedry kierował w l. 1556-63 Jan Baptysta Wenecjanin. Architekt wydłużył prezbiterium i dobudował zachodnią dwuwieżową fasadę. Przez wieki wnętrze świątyni stopniowo zapełniało się licznymi marmurowymi nagrobkami i ołtarzami utrzymanymi w stylu manierystycznym i barokowym. Stan kościoła jednak systematycznie się pogarszał. Fasadę przekształcono w stylu klasycyzmu w k. XVIII w. dostawiając do niej wielki kolumnowy poryk, który spinał mury wież fasady.

Dopiero jednak powołana w 1900 r. komisja architektoniczna jednoznacznie zaleciła generalną przebudowę katedry. Przeprowadzono ją wg projektu Stefana Szyllera w czasie sprawowania posługi przez bp. Jerzego Szembeka w l. 1901-15. Głównym zamysłem architekta było przywrócenie świątyni charakteru renesansowego. W związku z tym skuto zewnętrzne tynki, zburzono klasycystyczną fasadę, rozebrano sklepienia, kopułę oraz znaczne partie wież i murów obwodowych. Wzniesiono nowy chór i zakrystię. Zadbano także o nowe wyposażenie jak ołtarze, tron biskupi, stalle, ławki i ambonę. Z dawnego wystroju ocalały renesansowe i barokowe kamienne nagrobki i epitafia, a także para kamiennych siedemnastowiecznych ołtarzy bocznych - Matki Bożej Mazowieckiej i Ukrzyżowania. Równocześnie z renowacją architektoniczną przystąpiono do pracy nad polichromią, której wykonanie powierzono Władysławowi Drapiewskiemu.

Po wybuchu II wojny światowej, we wrześniu 1939 r., część bazyliki, w tym jedna z jej kaplic, uległa zniszczeniu w wyniku niemieckiego nalotu. Po koniecznych naprawach w 1946 r. katedrę ponownie oddano do użytku. Ostatnia zmiana architektoniczna świątyni miała miejsce w 2003 r., gdy przebudowano prezbiterium.

Opis

Katedra to orientowana trójnawowa bazylika transeptowa z dwuwieżową fasadą od frontu i wydłużonym prezbiterium, półkoliście zamkniętym, ujętym po bokach prostokątnymi, piętrowymi pomieszczeniami zakrystii, skarbca i kapitularza. Świątynia ma dachy dwuspadowe, pokryte blachą miedzianą z umieszczoną na skrzyżowaniu naw kopułą z latarnią. Fasada katedry jest rekonstrukcją elewacji renesansowej z arkadowymi szczytami i ozdobiona została m.in. czterema herbami biskupów w szczycie - inicjatorów przebudowy katedry oraz brązową płaskorzeźbą w portalu przedstawiającą scenę ofiarowania świątyni Matce Bożej Mazowieckiej (1902).

We wnętrzu bazyliki nawy mają sklepienia krzyżowe, wsparte naprzemiennym systemem podpór (kolumn i filarów), a prezbiterium kolebkowe. Ramiona transeptu zamykają półkoliste kaplice: Najświętszego Sakramentu od północy i św. Zygmunta od południa. W dolnych kondygnacjach wież znajdują się kaplice - od południa św. Rodziny (Sierpskich) i tzw. Królewska od północy. Portal wewnętrzny od 1982 r. zdobi odlana z brązu wierna kopia romańskich, tzw. Drzwi Płockich - oryginał znajduje się w soborze św. Zofii w Nowogrodzie Wielkim w Rosji.

Wnętrze katedry zostało zaprojektowane na początku XX w. przez Stefana Szyllera. Są to m.in.: neorenesansowy ołtarz, stalle i tron biskupi w prezbiterium a także ambona i organy. Ściany zostały ozdobione polichromią w duchu neorenesansowej tradycji Nazareńczyków przez Władysława Drapiewskiego. W nawach są to sceny nowotestamentowe, panorama Płocka oraz wizerunki osób zasłużonych dla miasta. W prezbiterium zaś znajdują się przedstawienia Matki Bożej, 28 postaci świętych i błogosławionych oraz scena „Odnalezienia Chrystusa w świątyni”, gdzie wśród słuchaczy dwunastoletniego Chrystusa można rozpoznać polskich uczonych okresu pozytywistycznego m.in.: Aleksandra Świętochowskiego i Władysława Smoleńskiego.

W podziemiach przylegającej do północnej nawy tzw. kaplicy Królewskiej znajdują się szczątki władców Polski. Są to Władysław I Herman i jego syn, Bolesław III Krzywousty, a także książęta mazowieccy grzebani w kościele od XII do XV wieku. W centralnym miejscu kaplicy znajduje się bogaty w symbolikę narodową, klasycystyczny sarkofag z czarnego marmuru projektu Zygmunta Vogla z 1825 roku.

Pomiędzy kruchtą a nawą główną znajduje się kopia dwuskrzydłowych drzwi romańskich, tzw. Płockich (1981). Oryginalne Drzwi Płockie są starsze od Drzwi Gnieźnieńskich i należą do jednych z najlepszych dzieł tego typu w dwunastowiecznej Europie ze względu na prezentowany rysunek kwater, tematykę (Credo Apostolorum) i kunszt wykonania. Ponadto przedstawiają wybitną wartość naukową związaną z przeobrażeniami sztuki europejskiej, a swoją skalą i wyjątkowością poświadczają rangę płockiej katedry w XII wieku.

W nawie północnej znajdują się ołtarze: św. Stanisława Szczepanowskiego, Serca Jezusowego oraz Matki Bożej Mazowieckiej. W nawie południowej zaś są to ołtarze: Jezusa Ukrzyżowanego, św. Stanisława Kostki oraz św. Teresy od Dzieciątka Jezus.

Z pierwotnego wyposażenia katedry ocalał zespół wyjątkowych kamiennych nagrobków i epitafiów, reprezentujących najwyższy poziom sztuki sepulkralnej późnego renesansu i baroku. Na uwagę zasługują nagrobki, m.in.: bp. Jana Cieleckiego (XVII w.), wojewody płockiego Stanisława Krasińskiego (XVII w.) oraz pomnik bp. płockiego Piotra Dunin-Wolskiego (k. XVI w.).

Obiekt ogólnodostępny.

Oprac. Bartłomiej Modrzewski, OT NID w Warszawie, 27-06-2017 r.

Bibliografia

  • T. Glinka, M. Kamiński, M. Piasecki, K. Przygoda, A. Walenciak, Mazowsze północne. Przewodnik, Warszawa 1998.
  • M. Omilanowska, Polska. Świątynie, klasztory i domy modlitwy, Warszawa 2008.
  • Przewodnik. Płock i okolice, red. K. Strumińska, S. Płuciennik, Płock b.r.
  • Z dziejów katedry płockiej, Katedra płocka, http://www.katedraplock.pl/idcat.php?f_id=94&f_id_cat=93, dostęp: 8 czerwca 2017.

Dawne opactwo benedyktyńskie z elementami zamku książąt mazowieckich
Płock

godzina

Zespół zabudowań tworzących opactwo benedyktyńskie i zamek książąt mazowieckich stanowi cenne źródło historyczne dla poznania historii początków państwa polskiego. Kompleks przedstawia wysoką wartość dokumentacyjną ze względu na czytelność nawarstwień historycznych w zachowanej substancji zabytkowej. Zachowane fragmenty najstarszych reliktów gotyckiego zamku i kościoła są prezentowane jako element ekspozycji. Jako unikat wyróżnia się ocalały w murach Wieży Zegarowej relikt kamiennego palatium.

Historia

Zalety obronności Wzgórza Tumskiego o wysokości ok. 40 m. ponad doliną Wisły zadecydowały o ulokowaniu na jego szczycie w k. X w. grodu książęcego. Był on głównym ośrodkiem władzy na przyłączonym do państwa Piastów Mazowszu. Władysław I Herman w 1079 r. przeniósł stolicę państwa Piastów z Krakowa do Płocka, co przyczyniło się do rozwoju grodu. Zapewne w k. XI w. wybudowano kamienną wieżę mieszkalno-obronną - palatium. Drewniane opactwo benedyktynów pw. św. Wojciecha założono na terenie grodu w XII w. zapewne z fundacji Bolesława III Krzywoustego. Po śmierci władcy w 1138 r. Płock utracił funkcję stolicy państwa, pozostał siedzibą książąt mazowieckich i biskupa. W XIII w. gród tumski był wielokrotnie niszczony najazdami.

Pierwszy murowany zamek na wzgórzu wzniósł prawdopodobnie Bolesław II ok. 1290 roku. Postawił nowe mury obronne z rezydencją od strony Wisły. W l. 1351-70 Płock przeszedł we władanie króla Kazimierza III Wielkiego, który odrestaurował i ufortyfikował zamek, otoczył drugim murem z cegły z wieżami i fosą zalaną wodą. W końcu XV w. nadbudowano wieżę zamkową na romańskich fundamentach i przeniesiono do niej dzwony katedralne z zagrożonych zawaleniem dzwonnic. Po zamontowaniu zegara wieżę nazwano Zegarową. W 1532 r. po osunięciu się skarpy, cześć zamku runęła do Wisły. Rezydencję książąt przeniesiono do południowej części, reszta budowli od 1538 r. została własnością benedyktynów. Na zamku w l. 1538-45 wzniesiono gotycki kościół pw. św. Wojciecha, rozbudowany wraz z klasztorem w 1632 r. wg projektu Giovanniego Battisty Gisleniego. Zabudowania Wzgórza Tumskiego zostały ograbione i zniszczone w czasie wojen szwedzkich i wojny północnej. W 1781 r. benedyktyni opuścili Płock i przenieśli się do Pułtuska.

Za rządów pruskich, po 1803 r. rozebrano resztki murów obronnych zamku, a w l. 20. XIX w. teren wzgórza splantowano i uporządkowano. Z zamku gotyckiego pozostały jedynie Wieża Zegarowa, Baszta Szlachecka i fragment murów obronnych.

Po 1918 r. dawne opactwo z reliktami zamku wróciło do Kościoła. W l. 60-70. XX w. zespół dawnego opactwa przebadano i adaptowano na siedzibę Muzeum Mazowieckiego. Po remoncie kapitalnym w l. 2006-2008 w zespole dawnego opactwa umieszczono skarbiec Muzeum Diecezjalnego i Kurię Diecezjalną Płocką.

Opis

W sąsiedztwie bazyliki katedralnej po drugiej stronie ul. Tumskiej znajduje się zespół dawnego opactwa benedyktyńskiego z reliktami zamku książąt mazowieckich. Na planie nieregularnego czworoboku wokół wewnętrznego dziedzińca rozmieszczone są następujące elementy: dwie wieże zamkowe z poł. XIV w., wzniesione z cegły w wątku gotyckim, w pd.-zach. narożniku - Szlachecka i w pn.-wsch. - Zegarowa, fragment muru gotyckiego zamku, trzy nowożytne skrzydła klasztoru oraz skrzydło północne ukryte za murem kurtynowym (XX w.).

Wieża Szlachecka (Bramna, Wysoka), u podstawy jest czworoboczna, wyżej ośmioboczna z dachem wielospadowym, krytym dachówką. W dolnej kondygnacji sklepienie krzyżowe, w przyziemiu gotycki ostry łuk bramny.

Wieża Zegarowa jest czworoboczna, z cylindrycznymi wieżyczkami w wyższej kondygnacji, nakryta baniastym hełmem. W jej przyziemiu eksponowane są relikty romańskiej budowli.

Trzy skrzydła dawnego klasztoru (l. 40. XVI w., przebudowane: 1632 i 1850-64), ob. skarbiec Muzeum Diecezjalnego i Kuria Diecezjalna, to murowane budynki o rzutach wydłużonych prostokątów, trzykondygnacyjne, tynkowane z dachami dwuspadowymi krytymi dachówką. Mają elewacje dzielone gzymsami, z prostokątnymi otworami okiennymi i drzwiowymi. W skrzydle południowym zachowane są relikty kościoła pw. św. Wojciecha, czytelne na elewacjach zewnętrznych w formie szkarp oraz szczątkowych odkrywek, w partii dachu poprzez widoczną częściowo ścianę szczytową i różnicę w wysokości kalenicy oraz we wnętrzu sali drugiego piętra Muzeum, gdzie eksponowany jest zachodni arkadowy szczyt kościoła. Pozostała część skrzydła południowego zlokalizowana jest na wschód od dawnego kościoła i zamknięta od strony wschodniej dwuosiową ścianą szczytową z wejściem głównym do obiektu z zewnętrznego ganku. Skrzydło wschodnie jest dziewięcioosiowe, symetryczne, z przejazdem bramnym na osi. Skrzydło zachodnie dostawione do fragmentu muru gotyckiego, eksponowane jedynie od strony dziedzińca, podobnie północne skrzydło z XX wieku.

Zabytek dostępny z zewnątrz. Wnętrza po wykupieniu biletu wstępu do muzeum.

Oprac. Anna Dymek, Bartłomiej Modrzewski, OT NID w Warszawie, 14-06-2017 r.

Bibliografia

  • M. Borucki, Polska. Rezydencje królów i książąt, Warszawa 2008.
  • T. Glinka, M. Kamiński, M. Piasecki, K. Przygoda, A. Walenciak, Mazowsze północne. Przewodnik, Warszawa 1998.
  • I. i T. Kaczyńscy, Polska. Najciekawsze zamki, Warszawa 2005.
  • K. Pacuski, Początki benedyktyńskiego opactwa św. Wojciecha na grodzie płockim, „Notatki płockie” 1995, nr 4/165, s. 3-9.
  • B. Pisz, Benedyktyni na grodzie płockim, „Notatki płockie” 1977, nr 3/91, s. 22-25.
  • Przewodnik. Płock i okolice, red. K. Strumińska, S. Płuciennik, Płock b.r.
  • Wzgórze Tumskie oraz dawny zamek. Serwis miasta Płock, http://www.plock.eu/pl/wzgorze_tumskie_oraz_dawny_zamek.html, dostęp: 14 czerwca 2017.

Muzeum Diecezjalne w Płocku im. bł. abpa Antoniego Juliana Nowowiejskiego
Płock

godzina

Obiekt posiada wartości historyczne, artystyczne i naukowe. Muzeum Diecezjalne w Płocku było pierwszym muzeum diecezjalnym na terenie dawnego Królestwa Polskiego. Wzniesione zostało w stylu neorenesansowym, dostosowanym do form katedry pw. Wniebowzięcia NMP. Do budowy obiektu wykorzystano granitowe ciosy oraz fragmenty lapidarialne odnalezione podczas restauracji bazyliki.

Historia

Muzeum Diecezjalne w Płocku utworzono w 1903 r., w ostatnim roku sprawowania krótkiej posługi biskupiej przez Jerzego Józefa Szembeka. Kontynuacją tej misji i głównym założycielem instytucji został Antonii Julian Nowowiejski, późniejszy ordynariusz płocki, a od 1999 r. błogosławiony Kościoła rzymskokatolickiego. Powstanie tej placówki związane było z odbywającą się wówczas przebudową katedry. Jej autora, Stefana Szyllera, wyznaczono również na projektanta nowego budynku muzeum, który byłby powiązany kompozycyjnie i stylowo z bryłą sąsiadującego kościoła.

Przy tworzeniu i organizacji placówki pracował jej pierwszy dyrektor, ks. kanonik Tomasz Kowalewski, który przekazał na jej rzecz zbiory własne oraz obiekty z wykopalisk archeologicznych ofiarowane mu przez prof. Franciszka Tarczyńskiego. Wśród pierwszych eksponatów znalazły się również przedmioty wycofane z kultu, które zostały tutaj przeniesione z katedry.

W wyniku przeprowadzonej na terenie diecezji inwentaryzacji, od 1926 r. do muzeum zaczęło napływać coraz więcej obiektów. Powiększające się zbiory sprawiły, że warunki lokalowe okazały się niewystarczające. W latach 1929-30 dokonano przebudowy obiektu pod kierunkiem ówczesnego dyrektora, ks. Aleksandra Dmochowskiego. W rezultacie znacznie powiększono przestrzeń wystawienniczą placówki. Autorem zmian został Franciszek Morawski, architekt działający głównie na obszarze Wielkopolski. Opracował on projekt, który zakładał podwyższenie budynku o jedną kondygnację i poszerzenie go o dodatkowe skrzydło od północy. Postanowiono także zrezygnować z dachów dwuspadowych na rzecz schowanego za attyką dachu płaskiego i w ten sposób uzyskać dodatkową salę wystawową na piętrze.

Istnieją rozbieżne przekazy na temat losów muzeum w czasie II wojny światowej. Faktem jest, że po 1945 r. kolekcja była bardzo zniszczona, a za remont placówki odpowiedzialny był dyrektor muzeum, ks. Lech Grabowski.

Od 2008 r. skarbiec Muzeum Diecezjalnego znajduje się w pobliskim budynku dawnego opactwa benedyktyńskiego.

Opis

Muzeum Diecezjalne znajduje się na Wzgórzu Tumskim, na północ od bazyliki katedralnej pw. Wniebowzięcia NMP. Jest to budynek neoromański, dwukondygnacyjny, na rzucie nieregularnym zbliżonym do wydłużonego prostokąta. Elewacje zewnętrzne nieotynkowane, nieregularne, z wydatnym gzymsem oddzielającym część dolną od wysokiej attyki, podzielonej ceglanymi lizenami na pionowe pasy. Elewacja frontowa z ryzalitem mieszczącym wejście główne ujęte szkarpami. Otwory okienne i drzwiowe w układzie nieregularnym, w kształcie prostokątów oraz zamknięte łukiem pełnym. Na elewacjach zewnętrznych w specjalnie utworzonych niszach oraz w murze łączącym muzeum z budynkiem sądu biskupiego, umieszczono lapidarium detali romańskich i renesansowych, odnalezionych podczas restauracji katedry na początku XX wieku.

W muzeum zgromadzono wiele różnorodnych dzieł sztuki. Jednym z najbardziej reprezentatywnych zabytków polskiej sztuki późnoromańskiej jest kielich mszalny wraz z pateną fundacji księcia Konrada Mazowieckiego z ok. 1240 roku.

Do powszechnie znanych dzieł należy również relikwiarz hermowy św. Zygmunta, fundacji króla Kazimierza III Wielkiego z 2. poł. XIV w., ukoronowany autentycznym diademem piastowskim. Płock był pierwszym w państwie polskim ośrodkiem kultu św. Zygmunta – patrona miasta Płocka, parafii katedralnej i kapituły.

Jednym z najcenniejszych zabytków rękopiśmiennych przechowywanych w Muzeum Diecezjalnym jest „Biblia Płocka”, pochodząca z 2. ćw. XII w., z pierwszym opisem cudu, jaki dokonał się na ziemiach polskich.

Do ciekawostek należy również oryginalna sosnowa szafa z przeszklonymi drzwiami, w której wyeksponowano pasy słuckie. Gablota ta została zaprojektowana przez ks. Aleksandra Dmochowskiego, a wykonana przez płocki zakład stolarski Józefa Archity.

Obiekt dostępny dla zwiedzających: wtorek - piątek 10.30 – 14.00, sobota: 10.00 – 16.00.

Oprac. Bartłomiej Modrzewski, OT NID w Warszawie, 30.06.2017 r.

Bibliografia

  • T. Glinka, M. Kamiński, M. Piasecki, K. Przygoda, A. Walenciak, Mazowsze północne. Przewodnik, Warszawa 1998.
  • M. Omilanowska, Architekt Stefan Szyller. 1857-1933, Warszawa 2008.
  • Przewodnik. Płock i okolice, red. K. Strumińska, S. Płuciennik, Płock b.r.
  • B. Skrzydlewska, Muzeum Diecezjalne w Płocku na tle dziejów muzealnictwa kościelnego, „Muzealnictwo” 49 (2008), s. 89-101.
  • B. Skrzydlewska, Muzeum Diecezjalne w Płocku. Historia Budowy obiektu, „Roczniki Humanistyczne” 58-59 (2000-2001), z. 4, s. 233-249. [wyd. 2002].

Wydrukuj stronę wycieczki

To jest wycieczka użytkownika. Zgłoś naruszenie zasad.

Obiekty z trasy wycieczki

zgłoś naruszenie