Śladami SOP - ETAP 3 - w ciągu rzeki Kamiennej
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

wycieczka użytkownika Joanna Rek

Śladami SOP - ETAP 3 - w ciągu rzeki Kamiennej

7

dwa dni

świętokrzyskie

Staropolski Okręg Przemysłowy, zwany też niekiedy Zagłębiem Staropolskim, był najstarszym i do końca XIX wielu największym na ziemiach polskich rejonem górniczo-hutniczym i metalurgicznym. Obejmował on centralną, północną i wschodnią część regionu zwanego obecnie świętokrzyskim. 

W I Etapie wycieczki zapraszamy do zwiedzenia obiektów, ulokowanych we wschodniej części regionu, wzdłuż biegu rzeki Kamiennej i jej dopływów. Poza prezentowanymi poniżej obiektami wpisanymi do rejestru zabytków, warto  odwiedzić również zabytki nierejestrowe: dawny zakład w Bodzechowie, układ wodny z przepustem w Mostkach, ruiny huty nad zalewem Rejów w Skarżysku-Kamiennej  oraz pozostałości murów i wału przelewowego w dawnym Bzinie (ob. Skarżysko-Kamienna).

Układ wodny na rzece Żarnówce
Mostki

30 minut

Widoczne w terenie, typowe dla 1. połowy XIX wieku z czasów Królestwa Kongresowego, dawne założenie przemysłowe wielkopiecowe z układem wodnym

Historia

Zgodnie z planami Stanisława Staszica rozwoju przemysłu metalurgicznego w Zagłębiu Staropolskim, w 1818 roku opracowano zamierzenia zagospodarowania przemysłowego doliny rzeki Kamiennej i okolic Kielc. Zakład wielkopiecowy w Parszowie miał produkować surówkę do dalszego przerobu w „fabrykach żelaznych na rzece Kamiennej”. Istniały tu wcześniej (wraz z prawdopodobnym spiętrzeniem wody) - kuźnice w XVII wieku i wielki piec w 2. połowie XVIII wieku. Zniszczony w czasie powodzi w 1812 roku zakład został odbudowany w 1829 roku, w zupełnie nowym kształcie wg planów Jacka Lipskiego. Wraz z nowym wielkim piecem powstał nowy układ hydroenergetyczny, ukształtowany według typowych ówczesnych założeń - zapora ziemna z upustem ulgowym (na rzece Żarnówce, dopływie Kamiennej), przepust roboczy, dalej kanał roboczy do zgrupowanych przy klatce wodnej budynków fabrycznych z odpływem kanałem dolnym (częściowo zakrytym, częściowo odkrytym) do koryta rzeki. Przy wielkim piecu z kołem wodnym funkcjonowała pomocnicza maszyna parowa i wieża gichtociągowa. W 1834 roku odlewnia w Parszowie została całkowicie przebudowana i była wtedy uważana za jedną z najlepiej wyposażonych odlewni rządowych; obok uruchomiono warsztaty mechaniczne. Realizowano tu głównie produkcje zbrojeniową, ale też produkowano okucia budowlane i części maszyn. Około 1840 roku wymieniono wielki piec, a po pożarze w 1860 roku czynna już była tylko odlewnia. Osiedle domków robotniczych, towarzyszące wówczas zawsze inwestycjom przemysłowym, powstawało sukcesywnie w 2. połowie XIX wieku, sięgając nieodległych Mostków, gdzie funkcjonował inny zakład wielkopiecowy (współpracujący z parszowskim). Opuszczony pod konie XIX roku zakład popadał stopniowo w ruinę; do II wojny światowej część budynków była jeszcze pod dachem, a w czasie wojny w miejscu wielkiego pieca stanął bunkier. W latach 60-tych stał jeszcze użytkowany przez szkołę budynek produkcyjny (usytuowany na kanale roboczym równolegle do tamy), zrujnowany budynek zbrojowni, dom administratora i część domów mieszkalnych. Zbiornika wodnego już nie ma (wkroczyła tu już nawet zabudowa), ale zachowały się elementy dawnego układu wodnego: zapora ziemna, przyczółki jazu (wykorzystane do budowy pod koniec wojny mostu starej drogi), przepust pod zaporą, fragmenty kanałów roboczych oraz murów oporowych. Na dolnym tarasie pojawiła się niezwiązana z zakładem zabudowa zagrodowa, a na zrębie starych budynków fabrycznych usiłowano lokować nowe obiekty, w tym rozpoczęto nadbudowę szkołę. Teren przeszedł  w ręce prywatne (w tym firma prywatna), a inwestycje zostały w latach 90-tych XX wieku wstrzymane na etapie stanu surowego. Aktualnie teren porośnięty jest dziką roślinnością i postępuje też ruinacja substancji murowej - zarówno tej oryginalnej XIX-wiecznej jak i tej przebudowywanej, powojennej.

Opis

Teren byłego zakładu przemysłowego położony jest przy drodze Starachowice - Skarżysko-Kamienna (która biegnie nasypem równoległym do dawnej zapory) i jej odgałęzieniu - droga do Suchedniowa (ograniczająca od wschodu nieckę dawnego zbiornika). Z byłego układu wodnego zachowały się: zarys rozległego stawu (obecnie bez wody), zapora ziemna (w dużej mierze zachowana, ale i przekształcona wskutek korekty układu drogowego), jaz ulgowy w środkowej części grobli (jednoprzęsłowy, wykonany z kamienia łamanego z przyczółkami stanowiącymi obecnie podpory, bocznego teraz, drewnianego mostu drogowego i z poszurem kamiennym na palach drewnianych), fragment przepustu roboczego (kamienny, sklepiony - na wschód od przelewu), fragmenty dolnego kanału roboczego (obecnie suchego, z wylotem części podziemnej pod budynkiem i dalej z zarośniętym, odkrytym korytem). W północno-wschodniej części założenia wyznaczony był plac zakładowy - od strony południowej dawną groblą, a od strony zachodniej korytem rzeki  i podbudowany murem oporowym kształtującym w miarę płaski teren pod zabudowania fabryczne. Występował tu w czasie funkcjonowania zakładu szereg sukcesywnie dostawianych lub przebudowywanych budynków - m.in. wielki piec, odlewnia, warsztaty i budynki pomocnicze. Do dzisiaj zachował się (i to jedynie w parterze) północny budynek fabryczny, usytuowany na dawnym kanale roboczym, jako ostatni w ciągu hydroenergetycznym. Był niegdyś parterowy z dachem dwuspadowym; obecnie wygląda inaczej, podwyższony, z dachem naczółkowym  z lukarnami - wskutek podjętej w latach 90-tych XX wieku i wkrótce zaniechanej, przebudowy i adaptacji. Kamienno ceglana substancja ścian przyziemia, jak i plan rzutu oraz podstawowe podziały wnętrza zostały zachowane. Znajdujące się w zachodniej części tarasu zakładowego zabudowania zagrodowe - drewniane i murowane, parterowe domy mieszkalne i budynki gospodarcze są obiektami nowożytnymi, niezwiązanymi z dawną fabryką. Większość terenu, poza okolicami domostw, jest nieuporządkowana, porośnięta dzika roślinnością, z dużym już drzewostanem i staje się coraz trudniej dostępna.

Teren zespołu jest dostępny, ale we własności prywatnej; domy zamieszkałe.

Oprac. Włodzimierz Pedrycz, NID OT Kielce, 19.11.2014 r.

Bibliografia

  • Karty ewidencyjne. Układ hydroenergetyczny, Zakład wielkopiecowy - zespół i Budynek produkcyjny, oprac. G. Balińska i J.A. Baliński, Kielce 1995 [Archiwum Świętokrzyskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Kielcach i Archiwum Narodowego Instytutu Dziedzictwa w Warszawie].
  • Koźminski K., Zagłębie Staropolskie w Kieleckiem, Warszawa 1955.
  • Krygier E., Katalog Zabytków Budownictwa Przemysłowego w Polsce, Wrocław-Warszawa-Kraków 1961, t.2, z.3, powiat Iłża, miasto Skarżysko-Kamienna, miasto Starachowice.
  • Rey A., Geneza i rozwój układów przestrzennych zakładów hutniczych w Zagłębiu Staropolskim., Kwartalnik Urbanistyki i Architektury 1966, t.XI. z.2.
  • Suliga J., Studium historyczne przyrodniczo-kulturowe doliny rzeki Kamiennej, KRAJOBRAZY 8 (20), Warszawa 1995.
  • Wojewódzki R., Najcenniejsze zabytki techniki - Parszów; w miesięczniku IKAR, nr 3 (19) z 1995r.
  • Zieliński J., Staropolskie Zagłębie Przemysłowe, Wrocław-Warszawa-Kraków 1965.

czas dojazdu do następnego obiektu

10 min.

Pozostałości zespołu pofabrycznego
Wąchock

30 minut

Zachowane pozostałości kompletnego zespołu fabrycznego z XIXwieku, opartego o układ hydroenergetyczny - stanowiący przykład kształtowania krajobrazu kulturowego rzeki Kamiennej w postaci założenia przemysłowego determinującego typ zastosowanej architektury

Historia

Tradycje przemysłowe okolic Wąchocka sięgają XIII wieku, kiedy to wydobycie rud rozpoczęli pobliscy cystersi. Rozwinął się tu później przemysł hutniczy i metalurgiczny; w 1818 roku dobra klasztorne, wraz z zakładem wąchockim przeszły na własność rządu. Zgodnie z ówczesnymi planami Stanisława Staszica rozwoju przemysłu metalurgicznego w Zagłębiu Staropolskim, zakład w Wąchocku miał stanowić pośredni element „kombinatu” na rzece Kamiennej. Planu budowy wielkiego pieca nie zrealizowano, natomiast w latach 1821-1823 zbudowano zakład kuźniczy, produkujący różne wyroby gotowe i kute żelazo. Układ wodny na rzece Kamiennej ostateczną formę uzyskał w 1833 roku, już w ramach inwestycji Banku Polskiego, polegającej też na znacznej przebudowie i modernizacji zakładu metalowego (po spaleniu kuźnic). Był to wówczas nowoczesny zakład z sześcioma ogniskami, trzema młotami i miechami skrzyniowymi. Działał (jako Zakład Rządowo-Górniczy Fryszerek) prawdopodobnie do lat 60-tych XIX wieku. W 1869 roku kupił go lokalny przedsiębiorca Piotr Hutt. Do nieruchomości należał: układ wodny i zabudowania fabryczne (wówczas kamienno-drewniane i drewniane). W tym okresie prawdopodobnie zakład modernizowano, a w 1888 roku ponownie zmienił właściciela; kupił go przedsiębiorca Nauman i przekazał zięciowi - M. Schoenbergowi, On to, wspierany rodzinnym kapitałem kupieckim zainwestował znacznie w nabytą fabrykę, nadając jej kształt zbliżony do dzisiejszego. Dokonał modernizacji (przebudowy i rozbudowy w kamiennej już substancji) budynków i urządzeń oraz wzniósł dwukondygnacyjny murowany budynek (tzw. Pałac) na mieszkanie dla rodziny. W skład zakładu wchodził wówczas młyn, odlewnia, fabryka maszyn młyńskich oraz zabudowania gospodarcze; teren był ogrodzony ozdobnym parkanem od strony wschodniej. Energię dostarczał układ hydroenergetyczny - najpierw z kołami wodnymi, a w końcu XIX wieku z turbinami. W 1924 roku Schoenberg wydzierżawił fabrykę Lidowieckiej Spółce Handlowo - Przemysłowej z zastrzeżeniem dalszego prowadzenia produkcji metalowej. Wkrótce jednak fabrykę zamknięto, tylko młyn działał aż do wojny - do 1938 roku napędzany turbiną wodną, później silnikiem elektrycznym. Układ wodny przestał istnieć w 1938 roku kiedy to powódź uszkodziła jaz. Schoenebergowie opuścili Wąchock w 1944 roku, a teren i zabudowania stały się własnością Skarbu Państwa. W budynkach fabrycznych w latach 50-tych XX wieku pracowała wytwórnia prefabrykatów betonowych i warsztat rzemieślniczy, były też magazyny Gminnej Spółdzielni. W Pałacu znajdowały się mieszkania oraz przejściowo urząd gminy i ośrodek zdrowia,; młyn był czynny do lat 70-tych XX wieku. W latach 80-tych władze gminy rozpoczęły remont budynku Pałacu, wkrótce jednak przerwany. W 1989 roku budynki wraz z przyległym gruntem nabyli w drodze przetargu bracia K. i Z. Stempnowscy, z zamiarem urządzenia tu zespołu hotelowo - rekreacyjnego. Plany nie weszły w życie, a nieruchomość przeszła w 2004 roku na własność kolejnego prywatnego przedsiębiorcy. Teren ogrodzono z pozostałych stron, częściowo uporządkowano, ale i teraz nie rozpoczęto żadnych inwestycji; obecnie teren pozostaje coraz bardziej zarośnięty (prawie już niedostępny); substancja budynków niszczeje, a pozostałości dolnego kanału wodnego są w zaniku. W międzyczasie (w 2008 roku) odtworzono zewnętrzny zbiornik wodny, kształtując też na nowo wały i odbudowując jaz na rzece.

Opis

Zespół pofabryczny usytuowany jest w północno-zachodniej części miejscowości, miedzy rzeką Kamienną a linią kolejową; od zachodu ogranicza go niedawno odbudowany zbiornik wodny. Nieruchomość wyznaczają nasypy ziemne oddzielające zabudowania od układu wodnego, dostępna jest drogami od strony wschodniej. Teren jest ogrodzony, w tym od strony południowo-wschodniej historycznym parkanem ozdobnym kamienno-żeliwnym, od strony północnego-wschodu murem kamiennym, a z pozostałych stron współczesnymi przęsłami metalowymi. Pierwotnie funkcjonował tu kompletny system wewnętrzny hydrotechniczny - kolejno od stawu: kanał górny z upustem roboczym, komory turbin (dawnych kół wodnych) z wprowadzeniem kanału energetycznego i kanał roboczy dolny. Charakterystyczna tu była znaczna długość zapory i niewielka odległość między upustem ulgowym a roboczym oraz równoległe usytuowanie dwóch oddzielnych komór wodnych w stosunku do kanału roboczego. Całe założenie reprezentowało typ asymetrycznego przemysłowego układu przestrzennego z silnym zaakcentowaniem zespołu zabudowań fabrycznych po jednej stronie. Budynki zgrupowane są po obu stronach kanału roboczego, przy klatce wodnej, tworząc w zasadzie symetryczny układ (wykształcony w 2. połowie XIX wieku zapewne na bazie starszych zabudowań). Po stronie północnej znajdują się pozostałości odlewni  i budynku warsztatowego; po stronie południowej był młyn i budynek fabryczny. Ponadto dostawiono tu budynek mieszkalny zwany Pałacem. Zespół uzupełniały budynki pomocnicze i magazynowe, w części wschodniej i zachodniej posesji - obecnie w dużej mierze nieistniejące. Środkową część działki zajmował ogród; obecnie bujna, nieuporządkowana zieleń wysoka i niska. Budynki założone są na planie prostokąta. W większości były one dwukondygnacyjne (pałac podpiwniczony), kryte dachami dwuspadowymi i naczółkowymi. Na elewacjach widoczne są pozostałości zdobienia gzymsami i lizenami. Bogatszą artykulację posiadają elewacje pałacu - ukształtowane w stylu neorenesansowym, symetryczne, wieloosiowe. Zaakcentowane są narożniki oraz wysunięte ryzality środkowe (w tym wschodni, wejściowy trzyarkadowy); występuje tu też kamienny cokół i trzy kamienne gzymsy, a w partiach górnych kamienne elementy wystroju (podokienniki, rozety, akroteriony). Wnętrze budynku uległo pewnej przebudowie, ale nadal czytelny jest dwutraktowy układ z zabiegową klatką z kamiennymi schodami. Budowle wykonane były z kamienia, piaskowca (co zachowało się do dziś), w tym część fundamentowa z kamienia blokowego, a partie wyższe z kamienia łamanego; w budynku pałacu występowała lokalnie cegła kształtująca otwory. Budynki były tynkowane, a elewacje pałacu komponowane z uwypuklonym, kamiennym (nietynkowanym) wystrojem architektonicznym. Obecne zabudowania to w większości ruina - bez dachów, stropów i tynków. Stosunkowo dobrze zabezpieczony jest jeszcze budynek pałacu i sąsiadujący budynek fabryczny; w ramach niedawnego remontu (lata 90-te XX wieku) wymieniono dach, więźbę i stropy, zachowały się też elementy wystroju architektonicznego na elewacjach.

Nieruchomość jest niedostępna - teren jest prywatny i ogrodzony, brak informacji o kontakcie z właścicielem.

Oprac. Włodzimierz Pedrycz, NID OT Kielce, 28.11.2014 r.

Bibliografia

  • Karty ewidencyjne: Założenie przemysłowe, System hydroenergetyczny, Pałac, Budynek gosp.-produkcyjny, Młyn, Odlewnia, Warsztaty, Budynek produkcyjny,  Ogrodzenie , oprac. G. Balińska i J.A. Baliński, Kielce 1994 oraz Jaz, oprac. L. Budych, Kielce 1994 [Archiwum Świętokrzyskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Kielcach i Archiwum Narodowego Instytutu Dziedzictwa w Warszawie].
  • Krygier E., Katalog Zabytków Budownictwa Przemysłowego w Polsce, Wrocław-Warszawa-Kraków 1961, t.2, z.3, powiat Iłża, miasto Skarżysko-Kamienna, miasto Starachowice.
  • Radwan M., Rudy, kuźnice i huty żelaza w Polsce, Warszawa 1963.
  • Rey A., Zagadnienia energetyki wodnej w budownictwie przemysłowym Zagłębia Staropolskiego w I połowie XIX w., Kwartalnik Urbanistyki i Architektury 1957, t.II. z.3-4.
  • Rey A., Geneza i rozwój układów przestrzennych zakładów hutniczych w Zagłębiu Staropolskim., Kwartalnik Urbanistyki i Architektury 1966, t.XI. z.2.
  • Suliga J., Studium historyczne przyrodniczo-kulturowe doliny rzeki Kamiennej, KRAJOBRAZY 8 (20), Warszawa 1995.
  • Wojewódzki R., Najcenniejsze zabytki techniki - Wąchock; w miesięczniku IKAR, nr 6 (34) z 1996r.
  • Zieliński J., Staropolskie Zagłębie Przemysłowe, Wrocław-Warszawa-Kraków 1965.

czas dojazdu do następnego obiektu

11 min.

Zespół zakładu wielkopiecowego
Starachowice

kilka godzin

Zachowany w całości układ przestrzenny historycznego założenia przemysłowego, z postępującymi nawarstwieniami wynikającymi z modernizacji technologii oraz w dużej mierze zachowane urządzenia wielkiego pieca i wspomagające -  jako świadectwo tradycji i umiejętności przemysłowych dawnych i nieodległych czasów.

Historia

Osada kuźnicza istniała w tym rejonie już około połowy XV wieku, okolice wchodziły w skład dóbr klasztornych cystersów z Wąchocka. Poświadczona jest działalność kuźnicy w XVI i w XVII wieku, kiedy to pracowała m.in. na potrzeby wojenne króla Stefana Batorego. W latach 1778-1779 ówczesny opat Aleksander Rudkiewicz wprowadził tu pierwszy w Polsce nowoczesny wielki piec. Na przełomie XVIII i XIX wieku nastąpiły zmiany własnościowe - dzierżawa, sekwestr rządowy, zajęcie dóbr przez zaborców, a nowe inwestycji powzięto już po 1816 roku w wyniku działań Głównej Dyrekcji Górniczej w ramach Królestwa Kongresowego. Opierały się one głównie na planach Stanisława Staszica rozwoju górnictwa i hutnictwa kruszcowego w okolicy Kielc oraz wytworzenia „ciągłego zakładu fabryk żelaznych na rzece Kamiennej”. Jako węzłowy punkt „kombinatu przemysłowego” przewidziano zakład w Starachowicach - miał on produkować surówkę, odlewy i półwyroby kute - zakłady położone wyżej nad rzeką przewidziano do wytwarzania surówki, a niżej do produkcji wyrobów gotowych i też półfabrykatów. W Starachowicach rychło powstały: nowoczesna walcowania żelaza (1822 rok), fryszerki i zmodernizowano wielki piec (1823 rok); istniał też tartak i cegielnia. Zakład ten stanowił również istotny element gospodarki za Ksawerego Druckiego-Lubeckiego, który w 1824 roku przejął od Staszica zarządzanie przemysłem na ziemiach polskich (zaboru rosyjskiego). Ale dopiero w latach 1836-1843 w ramach inwestycji Banku Polskiego zakład w Starachowicach zyskał kształt zbliżony do obecnego. Wybudowano nowy zakład wielkopiecowy (na północy-wschód od poprzedniego), wykonując najpierw prace hydrotechniczne (zwiększenie spiętrzenia wody, wytyczenie nowych kanałów fabrycznych) i następnie wprowadzając sukcesywnie nowe obiekty - piece do prażenia rudy, wieżę gichtociągową, gisernię, węgielnie, budynki pomocnicze i administracyjne, składy, kolonię domków robotniczych; oraz urządzenia - miechy, nagrzewnice, dmuchawy, podnośnik (maszynerię tę wykonano w Białogonie). Projekty opracował prawdopodobnie Fryderyk Lempe lub Stanisław Wysocki, z technologiczną pomocą Filipa Girarda - z uwzględnieniem najnowszych zdobyczy wiedzy o wielkopiecownictwie na węgiel drzewny. W drugiej połowie XVIII wieku zakłady starachowickie chyliły się kun upadkowi, a w 1870 roku, po uprzednim, wydzieleniu, zostały sprzedane baronowi Antoniemu Fraenklowi, który w ramach powołanej Spółki Akcyjnej pod nazwą Towarzystwo Górnicze Zakładów Starachowickich rozpoczął modernizację zakładu. Do końca XIX wieku wprowadzono turbiny w miejsce kół wodnych, nowe nagrzewnice i dmuchawy, maszyny parowe oraz zmodernizowano wielki piec. Zasadnicza zmiana zaszła na przełomie wieków - w 1899 roku wybudowano nowoczesny wielki piec na paliwo koksowe, a obok nową walcownię i stalownię. Pomimo tego wyposażenia zakłady przeżywały do I wojny światowej poważny kryzys, a w okresie wojny zostały zatrzymane. Ale już w 1920 roku pracowały na potrzeby Ministerstwa Spraw Wojskowych produkując m.in. amunicję. W tym czasie rząd przejął większość udziałów w spółce. W latach 1926-1931 przebudowano całkowicie wielki piec i nagrzewnice oraz wprowadzono napęd elektryczny urządzeń pomocniczych i nowe odpylacze. W 1936 roku wybudowano nową estakadę rozładunkową. Po II wojnie światowej zakład w 1952r. wszedł w skład (jako Wydział Hutniczy) Fabryki Samochodów Ciężarowych; w 1954 roku dokonano modernizacji wielkiego pieca i kotłowni. Produkcja prowadzona była do 1968 roku, kiedy zakład metalurgiczny zamknięto i objęto ochroną prawną - na podstawie wpisu do rejestru zabytków z 1966 roku. W jednym z budynków pomocniczych od 1927 roku do 1973 roku działała cegielnia. W latach 70-tych i 80-tych prowadzone były tu jedynie drobne prace remontowe i zabezpieczające. Na początku lat 90-tych pojawiła się trójstronna inicjatywa powołania muzeum, wtedy m.in. przekazano nieruchomość miastu; ale dopiero po przejęciu przez powiat starachowicki udało się zrealizować ten pomysł. W 2001 roku powołano tu (decyzją Rady powiatu starachowickiego) placówkę muzealną, która po przeprowadzeniu w latach 2008-2010 gruntownych remontów większości obiektów i uporządkowaniu otoczenia (rewitalizacji zespołu w ramach projektu Regio Ferrea), funkcjonuje obecnie jako Muzeum Przyrody i Techniki „Ekomuzeum” im. Jana Pazdura.

Opis

Zakład wielkopiecowy położony jest w południowej części miasta w pobliżu linii kolejowej i równolegle płynącej rzeki Kamiennej. Poprzedza go zbiornik wodny na rzece Kamiennej ze współczesną drogą na starej grobli. Dalej w kierunku wschodnim, za kawałkiem przypadkowo zagospodarowanego terenu zaczyna się zabytkowy zespół przemysłowy. Obejmuje on teren o kształcie zbliżonym do prostokąta i powierzchni blisko 8 hektarów, na którym znajdują się obiekty wchodzące w skład dwóch kolejnych, następujących po sobie chronologicznie etapów funkcjonowania zakładu wielkopiecowego - z połowy XIX wieku i z przełomu XIX i XX wieku. Zakład rozplanowano w latach 30-tych XIX wieku na południowym zboczu dawnej kopalni; wycięto tu trzy tarasy wzmocnione kamiennymi murami oporowymi, na których znajdowały się: magazyny rudy, piece do prażenia i na najniższym - maszynownia, trzy wielkie piece i hala lejnicza oraz zamykający od południa całe założenie plac fabryczny. Do dnia dzisiejszego zachował się tarasowy układ zespołu, podziemny kanał roboczy, budynek maszynowni oraz budynek dawnej hali lejniczej. Pod koniec XIX wieku przeprowadzono gruntowną modernizację zakładu, budując w części południowej terenu nowe obiekty fabryczne. Rozlokowano tu ciąg produkcyjny - budynek turbodmuchawy, wielki piec i jego technologiczne otoczenie, nowa halę lejniczą, wagę i składy; w kierunku południowym ciąg budynków pomocniczych - kotłownię, dmuchawę parową, wieżę ciśnień, a w części zachodniej i wschodniej budynki administracyjne oraz inne obiekty technologiczne i uzupełniające. Zagospodarowanie terenu zakładu uzupełniają utwardzone ciągi komunikacyjne i place, bocznice z torami (w tym estakada) oraz pozostałości układu wodnego (kanał kryty i terenowy). Budowle z tego założenia zachowały się do dzisiaj, w kształcie niewiele zmienionym postępującą modernizacją technologiczną. Większość budynków XIX-wiecznych wykonano z kamienia ze znacznymi wątkami ceglanymi ceramicznymi; są to przeważnie budynki o prostokątnym planie z dwuspadowym dachem, z komponowanymi elewacjami, częściowo tynkowanymi - o architekturze klasycystycznej, charakterystycznej dla budownictwa 1. połowy XIX wieku. Budynki XX-wieczne wykonane w konstrukcji ryglowej z więźbą i ramami metalowymi, z wypełnieniem ceglanym. Wewnątrz kryją stare i nowsze maszyny oraz urządzenia w tym m.in.: dmuchawę parowo-tłokową z kołem zamachowym i kotły komorowe z początku XX wieku, odpylacze, wagi i dmuchawę elektryczną z okresu międzywojennego. Elementy posadzek i małej architektury wykonane są z cegły żużlowo cementowej miejscowego wyrobu. Główny obiekt - wielki piec wraz z wieżą wyciągową, obudowane urządzeniami i instalacjami wspomagającymi - dominuje nad całością założenia, flankowany ceglanymi kominami obiektów pomocniczych.  Jest on piecem szybowym, w kształcie dwóch złączonych stożków. Wykonany jest z cegieł szamotowych i częściowo węglowych; spoczywa na trzonie ułożonym na zbrojonym fundamencie betonowym, a z zewnątrz obudowany jest konstrukcją stalowych pomostów eksploatacyjnych i konserwacyjnych. Obecnie teren zakładu jest uporządkowany, większość obiektów zagospodarowano na cele ekspozycyjne i muzealne (atrakcyjnie prezentowane), a zwiedzanie zostało zorganizowane - od budynku recepcyjnego przy nowym wejściu od północy, z parkingu przy ulicy miejskiej.

Zespół jest własnością Muzeum Przyrody i Techniki; dostępny w godzinach pracy placówki.

Oprac. Włodzimierz Pedrycz, NID OT Kielce, 16.09.2014 r.

Bibliografia

  • Karty ewidencyjne: - Zespół wielkopiecowy, - Piec hutniczy, - Budynek maszyny wyciągowej, - Budynek dmuchawy elektrycznej, - Budynek dmuchawy parowej, - Dawna hala lejnicza, - Budynek hali lejniczej, - Budynek kotłowni, - Wieża ciśnień, - Dawna maszynownia, - Budynek oczyszczalni gazu wielkopiecowego, - Budynek zarządu huty, - Budynek administracyjny, - Zbiorniki do granulacji żużla, - Portiernia, oprac. J. Maraśkiewicz 1991;  [Archiwum Świętokrzyskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Kielcach i Archiwum Narodowego Instytutu Dziedzictwa w Warszawie].
  • Dumała K., Przemiany przestrzenne miast i rozwój osiedli przemysłowych w Królestwie Polskim w latach 1831-1869, Wrocław - Warszawa - Kraków - Gdańsk 1974.
  • Gąsiorowska-Grabowska N. Z dziejów przemysłu w Królestwie Polskim, Warszawa 1965.
  • Główka J., Hutnictwo i przemysł metalowy w Zagłębiu Staropolskim w okresie międzywojennym 1918-1939, Kielce 2012.
  • Kalinowski W., Budowa zakładów starachowickich w latach 1836-1841, w świetle materiałów kartograficznych, w KHKM Rok. XIX. 1971, nr 1.
  • Koźminski K., Zagłębie Staropolskie w Kieleckiem, Warszawa 1955.
  • Krygier E., Katalog Zabytków Budownictwa Przemysłowego w Polsce, Wrocław-Warszawa-Kraków 1961, t.2, z.3, powiat Iłża, miasto Skarżysko-Kamienna, miasto Starachowice.
  • Pazdur J., Starachowice - osiedle i zakłady do 1939 r., Studium do dziejów górnictwa i hutnictwa, t.13, 1968.
  • Radwan M., Rudy, kuźnice i huty żelaza w Polsce, Warszawa 1963.
  • Rey A., Geneza i rozwój układów przestrzennych zakładów hutniczych w Zagłębiu Staropolskim., Kwartalnik Urbanistyki i Architektury 1966, t.XI. z.2.
  • Suliga J., Studium historyczne przyrodniczo-kulturowe doliny rzeki Kamiennej, KRAJOBRAZY 8 (20), Warszawa 1995
  • Szczepański J., Modernizacja górnictwa i hutnictwa w Królestwie Polskim w I połowie XIX w. Rola specjalistów niemieckich i brytyjskich, Kielce 1997.
  • Wojewódzki R., Najcenniejsze zabytki techniki - Starachowice; w miesięczniku IKAR, nr 5 (21) i 6 (22)  z 1995r.;
  • Zieliński J., Staropolskie Zagłębie Przemysłowe, Wrocław-Warszawa-Kraków 1965.

czas dojazdu do następnego obiektu

13 min.

Urządzenia wodne z tamą i przepustem
Starachowice

30 minut

Realizacja nowego sposobu traktowania inwestycji przemysłowych, ujmujących jednorazowo program technologiczny i architektoniczny w zwartą całość dzieła urbanistycznego

Historia

Zgodnie z planami Stanisława Staszica rozwoju przemysłu metalurgicznego w Zagłębiu Staropolskim, w 1818 roku opracowano zamierzenia zagospodarowania przemysłowego doliny rzeki Kamiennej i okolic Kielc. Przewidywany w Michalowie do przebudowy zakład (istniała tu wcześniej kuźnica i fryszerki, które w 1818 roku przeszły z rąk benedyktynów świętokrzyskich na własność rządową) miał stanowić pośredni element „ciągłego zakładu fabryk żelaznych na rzece Kamiennej” przygotowując półfabrykaty kute i walcowane. Budowę rozpoczęto w 1836 roku; do 1841 roku zrealizowano układ wodny składający się z zapory ziemnej z falochronem (spiętrzającej wody zalewu - największego w ciągu rzeki Kamiennej), jazu ulgowego i wewnętrznego układu energetycznego. W 1842 roku uruchomiono pudlingarnię; wybudowano też kolonię robotniczą (22 domy) - w 1843 roku wytwórnia zatrudniała ponad 60 osób; przy budowie czynny był budowniczy Henryk Rose. Zakład ten posiadał klasyczny, modelowy wręcz układ planu - osiowy układ zespołu fabrycznego wkomponowany w swobodny, asymetryczny układ ujęcia wodny (upust jałowy i wlot roboczy po obu stronach grobli, inaczej ukształtowane). Zabudowania zlokalizowano na osi wyznaczonej przez kanał roboczy i odpływowy, włączając w to układ drogowy. W 1870 roku, zostały zakupione  wraz z całym węzłem starachowickim przez dom bankowy A. Fraenkla, który powołał spółkę do eksploatacji zakładów. Od około 1876 roku zakład modernizowano, instalując tu m.in. dwie maszyny parowe, a później i turbinę w miejsce koła wodnego. Na przełomie XIX i XX wieku, w latach kryzysu, produkcję wygaszano w związku z nowymi planami urządzenia przemysłu metalurgicznego. Wielka powódź w 1903 roku przyspieszyła proces likwidacji fabryki; zniszczyła upust i częściowo zaporę; część wyposażenia przeniesiono do Nietuliska. Nieczynny zakład i pozostawione budowle popadały w ruinę i podlegały dzikim rozbiórkom. Na archiwalnym zdjęciu z 1903 roku widoczne są jeszcze znaczne pozostałości upustu (fundowanego na palach), równie monumentalnego jak w sąsiednich Brodach; ciekawe też było zastosowanie tu stalowej konstrukcji sekcji przelewowej (widocznej jeszcze w latach 50-tych XX wieku). Z władania Towarzystwa Górniczych Zakładów Starachowickich S.A. założenie przeszło w 1948 roku na rzecz Skarbu Państwa. W 1964 roku przy budowie nowego mostu na byłym upuście zniknęły ślady lewego przyczółka a prawy uległ znacznemu zniszczeniu, teren dawnego zalewu pozbawiony jest obecnie wody, porasta go nieuporządkowana roślinność. Znikają również i ulegają przebudowie domki robotnicze; z  zabudowań fabrycznych tez niewiele pozostało - oprócz południowego budynku przekształconego na mieszkalny. Teren pofabryczny jest obecnie własnością gminy (komunalizacja nastąpiła w 1990 roku), natomiast obszar urządzeń wodnych (rzeka i dawny staw) pozostaje w gestii Skarbu Państwa.

Opis

Teren byłego zakładu przemysłowego zlokalizowany jest w dzielnicy Michałów - obecnie w południowo-wschodniej części Starachowic, dawniej odrębna miejscowość.  Obszar zabudowań pofabrycznych poprzedza od północy niecka  dawnego zbiornika wodnego, oddzielona drogą na grobli, wzmocnionej od strony stawu podniszczonym kamiennym murem falochronu  Wzdłuż tej drogi występują stare nasadzenia w formie alei - kasztanowce, akacje i okazały dąb - pomnik przyrody. Dawnym upustem, teraz obramionym nową, betonową konstrukcją mostu, płynie rzeka Kamienna; pozostałości zabudowań fabrycznych i osiedla znajdują się w południowo-wschodniej części założenia - za groblą a domki za główną drogą do Ostrowca. Pierwotnie występował tu kompletny wewnętrzny układ energetyczny z siłownią jednokanałową - wlot jednoprzęsłowy, kanał roboczy (koryto kamienne) wprowadzający wodę do klatki koła wodnego (turbiny), kanał odprowadzający najpierw podziemny, potem otwarty ziemny. Budynków fabrycznych było kilka - główny budynek siłowni dostawiony był bokiem do siłowni wodnej, a dwa budynki produkcyjne pomocnicze ograniczały po bokach plac, stojąc równolegle do układu. Na zamknięciu osi placu znajdowała się brama wjazdowa flankowana budynkami wagi i portierni. Całość wykonana z kamienia łamanego licowanego płytami i blokami z piaskowca. Aktualnie, budynki te w zasadzie nie istnieją - pozostały relikty murów i zarys fundamentów. Znajdujący się dalej w kierunku wschodnim parterowy budynek pomocniczy funkcjonuje teraz jako mieszkalny dla pięciu rodzin. Ogólnie mówiąc, malowniczość lokalizacji kryje mało czytelne już resztki dawnego, typowego dla okresu uprzemysłowienia Królestwa Kongresowego, założenia przemysłowego.

Teren zespołu jest ogólnodostępny dla zwiedzających, dom mieszkalny w użytkowaniu prywatnym.

Oprac. Włodzimierz Pedrycz, NID OT Kielce, 17.11.2014 r.

Bibliografia

  • Karty ewidencyjne. Układ hydroenergetyczny i Zakład metalurgiczny - zespół, oprac. G. Balińska i J.A. Baliński, Kielce 1995 [Archiwum Świętokrzyskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Kielcach i Archiwum Narodowego Instytutu Dziedzictwa w Warszawie].
  • Dumała K., Przemiany przestrzenne miast i rozwój osiedli przemysłowych w Królestwie Polskim w latach 1831-1869, Wrocław - Warszawa - Kraków - Gdańsk 1974.
  • Koźminski K., Zagłębie Staropolskie w Kieleckiem, Warszawa 1955.
  • Krygier E., Katalog Zabytków Budownictwa Przemysłowego w Polsce, Wrocław-Warszawa-Kraków 1961, t.2, z.3, powiat Iłża, miasto Skarżysko-Kamienna, miasto Starachowice.
  • Radwan M., Rudy, kuźnice i huty żelaza w Polsce, Warszawa 1963.
  • Rey A., Zagadnienia energetyki wodnej w budownictwie przemysłowym Zagłębia Staropolskiego w I połowie XIX w., Kwartalnik Urbanistyki i Architektury 1957, t.II. z.3-4.
  • Rey A., Geneza i rozwój układów przestrzennych zakładów hutniczych w Zagłębiu Staropolskim., Kwartalnik Urbanistyki i Architektury 1966, t.XI. z.2.
  • Suliga J., Studium historyczne przyrodniczo-kulturowe doliny rzeki Kamiennej, KRAJOBRAZY 8 (20), Warszawa 1995.
  • Suliga. I., Rozwój technologii hutniczych na przestrzeni wieków w Staropolskim Zagłębiu Przemysłowym - referat na Sesji Naukowej - 200 lat Huty w Ostrowcu Świętokrzyskim - 17.05.2013 [www.200lathutywostrowcu.pl].
  • Szczepański J., Modernizacja Górnictwa i Hutnictwa w Królestwie Polskim w I połowie XIXw. Rola specjalistów niemieckich i brytyjskich, Kielce 1997.
  • Wojewódzki R., Najcenniejsze zabytki techniki - Michałów; w miesięczniku IKAR, nr 11 (27) z 1995r.
  • Zieliński J., Staropolskie Zagłębie Przemysłowe, Wrocław-Warszawa-Kraków 1965.

czas dojazdu do następnego obiektu

10 min.

Pozostałości układu wodnego
Brody

30 minut

Ciekawy przykład interpretacji klasycyzmu w budownictwie przemysłowym 1. połowy XIX wieku, wykazujący organiczne zrośnięcie form architektonicznych z charakterystycznymi cechami form budownictwa wodnego

Historia

Zgodnie z planami Stanisława Staszica rozwoju przemysłu metalurgicznego w Zagłębiu Staropolskim, przewidywany w Brodach zakład miał stanowić pośredni element „ciągłego zakładu fabryk żelaznych na rzece Kamiennej” przygotowując półfabrykaty kute i walcowane. Budowę rozpoczęto w latach następnych, prawdopodobnie za Ksawerego Druckiego-Lubeckiego, ministra przychodów i skarbu. Zastosowano tu klasyczny układ upustów - ulgowego i roboczego, po przeciwległych krańcach tamy. Siłę napędową stanowiła energia wodna - wytworzono kompletny układ wodny składający się z: zbiornika wodnego z zaporą ziemną, jazu (upustu) ulgowego, jazu i kanału roboczego, komory wodnej rozdzielczej przy zespole budynków fabrycznych oraz odprowadzenia wody kanałem dolnym roboczym i kanałem ulgowym. Zbiornikowy układ wodny powstał w latach 1836-1841, a cały zakład ukończono około 1845 roku już pod pieczą Banku Polskiego. Oprócz układu wodnego powstały tu: zabudowania fabryczne pudlingarni i walcowni, budynek zarządu oraz domy robotnicze; budową kierował prawdopodobnie budowniczy przemysłowy Henryk Rose. W drugiej połowie XIX wieku spadła rentowność fabryk żelaznych w Zagłębiu Staropolskim, a zakład w Brodach, mimo pewnych modernizacji i zmian organizacyjno-własnościowych,  z trudem egzystował. Katastrofa przyszła w 1903 roku - wielka powódź zniszczyła tamę i upusty a budynki zakładu i wewnętrzny układ energetyczny uległy poważnym uszkodzeniom. Pozbawiony głównego źródła napędu zakład został zatrzymany; przepusty były zrujnowane, maszyny i urządzenia stopniowo wywożono, a zniszczone budynki fabryczne i opuszczone mieszkalne zostały w latach powojennych wyburzone. Teren założenia był wtedy zarządzany przez Zakłady Górniczo - Metalowe (Hutnicze) w Zębcu. W latach 60-tych XXwieku przystąpiono do ponownego spiętrzenia rzeki Kamiennej, urządzono na nowo zalew (wykonano/odtworzono wtedy zaporę ziemną z nowymi betonowymi tamami, a przebieg przepływu został poprowadzony nowym przepustem zlokalizowanym pośrodku tamy i dalej uregulowanym kanałem do starego koryta rzeki). Pierwotny jaz i kanał roboczy są obecnie nieczytelne, natomiast pierwotny jaz ulgowy został częściowo odtworzony w latach 1972-1976 (na bazie zachowanych pozostałości) w formie „suchego” eksponatu, z nowym (bocznym, północnym) betonowym murem oporowym i schodami - elementy oryginalne numerowano, częściowo demontowano i odtworzono ze wzmocnieniami stalowymi cięgnami. W 1971 roku teren zbiornika został przekazany Centralnemu Urzędowi Gospodarki Wodnej w Warszawie. Obecnie należy do Skarbu Państwa, władającym jest Regionalny Zarząd Gospodarki Wodnej w Warszawie, a cały układ wodny administrowany jest przez Zarząd Zlewni w Ostrowcu Świętokrzyskim.

Opis

Teren byłego zakładu położony jest w południowo-zachodniej części miejscowości Brody, w dolinie rzeki Kamiennej. Jeszcze na początku lat 60-tych XX wieku była tu przerwana tama ze swobodnym przepływem rzeki i zrujnowanym jazem, a pozostałości budynków fabrycznych były już prawie niewidoczne. Obecnie znajduje tu się zbiornik wodny, (funkcjonujący teraz jako retencyjny a wykształcony w miejscu pierwotnego) z nowym jazem, a pierwotny jaz stały przepustowy jest obecnie poza układem wodnym (częściowo zrekonstruowany z wykorzystaniem istniejących elementów i substancji). Nieco dalej, poza drogą znajduje się budynek byłego zarządu zakładu (teraz obiekt usługowy gminny). Zabudowania walcowni i pudlingarni oraz istniejącego w pobliżu osiedla robotniczego nie zachowały się, a na dolnym tarasie byłego zakładu znajdują się obecnie boiska i łąki, przecięte uregulowanym fragmentem rzeki. Najbardziej widoczny element starego układu to były jaz ulgowy, regulujący dawniej poziom wody spiętrzanej tamą. Zaprojektowany był jako budowla siedmioprzęsłowa, symetryczna, w której przyczółki i filary wykorzystano jako podpory mostu drogowego. Odrestaurowano go jako czteroprzęsłowy z wykorzystaniem oryginalnych fragmentów: prawego przyczółka, czterech filarów i progów przelewowych; zawężenie od strony północnej wykonano nowym betonowym murem oporowym wraz z zejściem schodkami po skarpie. Widok jazu od strony odwodnej i teraz jest imponujący - monumentalne masywne filary (z elementami uproszczonego klasycznego detalu) przesklepione są łukami koszowymi i połączone dołem ścianami międzyprzęsłowymi, południowy mur oporowy schodzący po skarpie zakończono łukowo; całość wykonana z kamiennych ciosów z szarego piaskowca (obecnie na zaprawie cementowej, pierwotnie na zaprawie wapiennej), a w filarach od strony wody górnej znajdują się wyprofilowane prowadnice zasuw. Stan techniczny budowli jest jeszcze dość dobry, ale występują już oznaki zużycia technicznego i materiałowego. Według zapowiedzi obecnego administratora wkrótce przeprowadzony będzie remont kapitalny jazu.

Teren zespołu jest ogólnodostępny dla zwiedzających.

Oprac. Włodzimierz Pedrycz, NID OT Kielce, 14.11.2014 r.

Bibliografia

  • Karta ewidencyjna. Zespół dawn. walcowni i pudlingarni w Brodach, Jaz przepustowy stały na rzece Kamiennej, oprac. Z.M. Łabęcki, Kielce 1994 [Archiwum Świętokrzyskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Kielcach i Archiwum Narodowego Instytutu Dziedzictwa w Warszawie.
  • Koźminski K., Zagłębie Staropolskie w Kieleckiem, Warszawa 1955.
  • Krygier E., Katalog Zabytków Budownictwa Przemysłowego w Polsce, Wrocław-Warszawa-Kraków 1961, t.2, z.3, powiat Iłża, miasto Skarżysko-Kamienna, miasto Starachowice.
  • Radwan M., Rudy, kuźnice i huty żelaza w Polsce, Warszawa 1963.
  • Rey A., Zagadnienia energetyki wodnej w budownictwie przemysłowym Zagłębia Staropolskiego w I połowie XIX w., Kwartalnik Urbanistyki i Architektury 1957, t.II. z.3-4.
  • Rey A., Geneza i rozwój układów przestrzennych zakładów hutniczych w Zagłębiu Staropolskim., Kwartalnik Urbanistyki i Architektury 1966, t.XI. z.2.
  • Suliga J., Studium historyczne przyrodniczo-kulturowe doliny rzeki Kamiennej, KRAJOBRAZY 8 (20), Warszawa 1995.
  • Suliga. I., Rozwój technologii hutniczych na przestrzeni wieków w Staropolskim Zagłębiu Przemysłowym - referat na Sesji Naukowej - 200 lat Huty w Ostrowcu Świętokrzyskim - 17.05.2013 [www.200lathutywostrowcu.pl].
  • Szczepański J., Modernizacja Górnictwa i Hutnictwa w Królestwie Polskim w I połowie XIXw. Rola specjalistów niemieckich i brytyjskich, Kielce 1997.
  • Wojewódzki R., Najcenniejsze zabytki techniki - Brody Iłżeckie; w miesięczniku IKAR, nr 2 (30) z 1996r.
  • Zieliński J., Staropolskie Zagłębie Przemysłowe, Wrocław-Warszawa-Kraków 1965.

czas dojazdu do następnego obiektu

8 min.

Założenie przestrzenno-poprzemysłowe
Nietulisko Duże

dwie godziny

Zachowane, oryginalne i wyjątkowe w skali europejskiej, założenie urbanistyczne zespołu przemysłowego z 1. połowy XIX wieku wraz z czytelnymi budowlami i pozostałościami unikalnego układu wodnego, o wysokich walorach przestrzennych i architektonicznych

Historia

Zgodnie z zamiarem Stanisława Staszica rozwoju przemysłu metalurgicznego w Zagłębiu Staropolskim, opracowano w 1818 roku, pod jego kierunkiem i z udziałem Fryderyka Lempe, plany zagospodarowania przemysłowego doliny rzeki Kamiennej i okolic Kielc. Przewidywana w Nietulisku fabryka miała stanowić końcowy element „ciągłego zakładu fabryk żelaznych na rzece Kamiennej” produkując wyroby gotowe oraz półfabrykaty kute i walcowane - w oparciu w całości o energię wodną. Dla zakładu w Nietulisku prace przy budowie urządzeń wodnych rozpoczęto w 1824r. zakładając m.in. kanał z odległego o 7 kilometrów akwenu w Brodach (spiętrzającego wody rzeki Kamiennej). W latach następnych, za Ksawerego Druckiego-Lubeckiego, ówczesnego ministra przychodów i skarbu, roboty kontynuowano, ale dopiero po powstaniu listopadowym budowę dokończono - już podczas zarządzania miejscowym górnictwem i hutnictwem przez Bank Polski. W latach 1834-1846 zrealizowano kompletny układ hydrotechniczny (zapewniając też dodatkowe zasilanie z rzeki Świśliny, dopływu Kamiennej) oraz wzniesiono budynki zespołu fabrycznego i sprzężonego z nim osiedla mieszkaniowego - według projektu i pod nadzorem budowniczego i architekta Karola Knake. Główny obiekt - walcownię, uruchomiono w 1841 roku. Urządzenia fabryczne napędzane były za pomocą jednej z pierwszych, zainstalowanych w Królestwie Polskim turbin wodnych i wielkiego koła śródbiernego. W drugiej połowie XIX wieku spadła rentowność zakładu i w 1880 roku przeszedł on wraz z całym przemysłowym węzłem starachowickim w posiadanie domu bankowego Fraenkel. Pod koniec wieku zakład modernizowano - w latach 80-tych działały tu dwa koła wodne, a w 1890 roku zainstalowano lokomobilę; w 1895 roku pracowały już trzy turbiny. Wielka powódź w 1903 roku zniszczyła spiętrzenie wody w Brodach i odcięła zakład od źródła zasilania z rzeki Kamiennej. Również Świślina przerwała groblę i utworzyła sobie nowe koryto. Pozbawiony energii zakład został w 1905 roku zamknięty. Urządzenia fabryczne zostały rozebrane, wywiezione do Rosji lub sprzedane, budynki fabryczne popadały w ruinę, a jedynie budynek administracyjny, i w części domy mieszkalne, pozostały w zadawalającym stanie. W 1. połowie XX wieku teren był własnością założonego przez barona A. Fraenkla Towarzystwa Górniczego Zakładów Starachowickich S.A., w których większość udziałów w latach międzywojennych była już rządowa. W 1943 roku został zakupiony przez Radomską Fabrykę Lnu S.A., a w 1961 roku jako dobra „Nietulisko Duże A” wraz ze znajdującymi się na tej nieruchomości zabudowaniami, przeszedł na Skarb Państwa - na mocy dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. W 1948r. w budynkach administracyjnych ulokowano szkołę oraz przedszkole i dalej użytkowane były domy w przyzakładowym osiedlu mieszkalnym, (ale już częściowo przebudowywane). W 2001 roku działkę szkolną skomunalizowano, i obecnie teren byłego zakładu pozostaje we własności - w części Skarbu Państwa, w części gminy Kunów; z przewidzianym w miejscowym planie przeznaczeniem na zieleń parkową i usługi publiczne.

Opis

Zespół przemysłowy położony jest przy drodze Starachowice - Ostrowiec, w miejscowości Nietulisko Duże (dawniej Fabryczne). Droga ta dzieli teren byłego zakładu na dwie części - po stronie północno-wschodniej znajduje się cały układ wodny i właściwe zabudowania fabryczne; po stronie południowo-zachodniej osiedle mieszkaniowe. Występuje tu założenie urbanistyczne o wybitnych walorach przestrzennych - stanowi ono ewenement w budownictwie przemysłowym Zagłębia Staropolskiego, charakteryzując się pięknem układu urbanistycznego (w typie pałacowo-ogrodowym), starannością rozwiązań architektonicznych i nowatorstwem rozwiązań układu wodnego. Składa się z układu wodnego, zabudowań fabrycznych i z osiedla mieszkaniowego. Oparte jest na dwóch zasadniczych osiach kompozycyjnych - główną oś wyznacza trasa kanału roboczego (biorącego początek w symetrycznie uformowanym sześciobocznym zbiorniku retencyjnym założonym u ujścia Świśliny do Kamiennej) i z usytuowanym na nim głównym budynkiem fabrycznym - walcownią; druga oś prowadzi prostopadle przez dłuższy bok walcowni. Wzdłuż niej wybudowano pomocnicze obiekty przemysłowe i administracyjne, a dalej wykształcono symetryczny, oparty na półkolu osiedlowy plac - z promieniście wychodzącymi uliczkami i obudowany parterowymi domkami mieszkaniowymi. Układ wodny opierał się na dwu ujęciach - z kanału Kamiennej i ze Świsliny, kierujących wody do sztucznie uformowanego zbiornika, w którego boku dolnym usytuowana była śluza wpustowa do otwartego górnego kanału roboczego. Układ energetyczny wyposażony był w dwie klatki kół wodnych, zastąpionych później turbinami. Woda z terenu zakładu odprowadzana była wspólnym podziemnym dolnym kanałem roboczym, a wody wielkie i katastrofalne Świsliny odprowadzane były jazem do bocznego kanału ulgowego. Obecnie ten układ wodny jest nadal czytelny, ale pozbawiony wody; zachowały się pozostałości monumentalnych przepustów oraz mosty. Zabudowania fabryczne to budynek walcowni, suszarnia, budynki kontrolne (obecnie przedszkole), stajnie i magazyny oraz budynek dawnego zarządu (obecnie szkoła podstawowa). W dobrym stanie (i w użytkowaniu) znajduje się dzisiaj jedynie dawny budynek administracyjny i dawna wartownia. Pomocnicze budynki fabryczne znajdują się w stanie ruiny; podobnie budynek walcowni, ale nadal widoczne są jego rozwiązania przestrzenne i architektoniczne - założony na rzucie symetrycznym rozczłonkowanym, z dwukondygnacyjną częścią centralną z dwuwylotowym kanałem na osi i z dwoma bocznymi skrzydłami hal. Mury i obudowę kanałów wzniesiono z kamienia łamanego i ciosowego, a arkady, obramienia i fundamenty maszyn wykonano z cegły; konstrukcja więźby była prawdopodobnie drewniana a dachy dwuspadowe. Starannie opracowane i wykonane elewacje obiektów i śluzy do dzisiaj imponują skalą, precyzją budowy i wykonaniem detalu architektonicznego.

Teren jest częściowo ogrodzony; istotne elementy założenia są ogólnodostępne.

Oprac. Włodzimierz Pedrycz, NID OT Kielce, 13.10.2014 r.

Bibliografia

  • Karta ewidencyjna. Zespół zakładu przemysłowego i osiedla mieszkalnego przyfabrycznego, oprac. W. Sławiński, Kielce 1992 [Archiwum Świętokrzyskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Kielcach i Archiwum Narodowego Instytutu Dziedzictwa w Warszawie].
  • Dumała K., Przemiany przestrzenne miast i rozwój osiedli przemysłowych w Królestwie Polskim w latach 1831-1869, Wrocław - Warszawa - Kraków - Gdańsk 1974.
  • Koźminski K., Zagłębie Staropolskie w Kieleckiem, Warszawa 1955.
  • Radwan M., Rudy, kuźnice i huty żelaza w Polsce, Warszawa 1963.
  • Rey A., Zagadnienia energetyki wodnej w budownictwie przemysłowym Zagłębia Staropolskiego w I połowie XIX w., Kwartalnik Urbanistyki i Architektury 1957, t.II. z.3-4.
  • Rey A., Geneza i rozwój układów przestrzennych zakładów hutniczych w Zagłębiu Staropolskim., Kwartalnik Urbanistyki i Architektury 1966, t.XI. z.2.
  • Suliga J., Studium historyczne przyrodniczo-kulturowe doliny rzeki Kamiennej, KRAJOBRAZY 8 (20), Warszawa 1995.
  • Szczepański J., Modernizacja Górnictwa i Hutnictwa w Królestwie Polskim w I połowie XIXw. Rola specjalistów niemieckich i brytyjskich, Kielce 1997.
  • Wojewódzki R., Najcenniejsze zabytki techniki - Nietulisko Fabryczne; w miesięczniku IKAR, nr 3 (31) z 1996r.
  • Zieliński J., Staropolskie Zagłębie Przemysłowe, Wrocław-Warszawa-Kraków 1965.

czas dojazdu do następnego obiektu

4 min.

założenie przestrzenno-poprzemysłowe fabryki tektury
Doły Biskupie

godzina

Zespół przemysłowy w Dołach Biskupich stanowi przykład trwającego od XIX w., przemysłowego zagospodarowania terenu - z wykorzystaniem istniejących elementów naturalnych (rzeka, złoże kamienia) jak też wzniesionych ręką człowieka (młyn, kamieniołom, warsztaty); a także przykład pozytywistycznego podejścia właściciela do założonego przez siebie zakładu. Założony został w 1885 roku przez Ignacego Kotkowskiego, który wykupił osadę i wybudował murowane młyny wodne, rechlownię, kuźnie oraz dwa warsztaty kamieniarskie: szlifiernię i krajalnię a później rozpoczął wydobycie piaskowca z sąsiadującego z osadą wzgórza. W 1895 r. założył przedsiębiorstwo: Kopalnie Piaskowca Fabryka Wyrobów Kamieniarskich „Doły i Święcie” Ignacego Kotkowskiego, które wraz z młynami i osiedlem przyfabrycznym weszło w skład Osady Młynarskiej „Doły”. Wraz z rozbudową zespołu przemysłowego wzniesiono także reprezentacyjny obiekt administracyjno- mieszkalny (mieszkanie dyrektora fabryki, urzędników i biura) oraz skromniejsze osiedle robotnicze (8 domów kilkurodzinnych). Dla mieszkańców osiedla Ignacy Kotkowski założył park z kopcem widokowym. Po śmierci Kotkowskiego (1901 r.) Osada Młynarska „Doły” przeszła na drodze spadku w ręce jego córki, zamężnej już wówczas z Janem Gombrowiczem; jemu też Marcelina Antonina powierzyła zarządzanie kamieniołomami i fabryką wyrobów kamieniarskich. W 1911 r. Gombrowiczowie powołali Towarzystwo Akcyjne o wdzięcznej nazwie „Witulin” (nazwa wywodzi się od imienia urodzonego w 1904 r. Witolda Gombrowicza, powieściopisarza, nowelisty i dramaturga – wnuka Kotkowskiego), zlikwidowali produkcję kamieniarską, budując obok nowe obiekty przekształcili warsztaty w fabrykę tektury. Zabieg ten miał na celu zabezpieczenie przyszłości ich syna Witolda. Rozbudowę fabryki wstrzymała I wojna światowa. Po jej zakończeniu kontynuowano modernizację, zrezygnowano jednak z eksploatacji kamieniołomów, w budynkach warsztatów kamieniarskich urządzono garaż i skład makulatury. Po II-giej wojnie światowej w 1949 r. fabryka została upaństwowiona i weszła w skład Warszawskich Zakładów Papierniczych w Konstancinie-Jeziornej. W latach kolejnych w zakładzie dokonywano licznych inwestycji, przekształcając ale także zachowując w dużej mierze istniejący zespól budynków, w tym przede wszystkim ciąg technologiczny. W 1980r. został on wpisany do rejestru zabytków jako unikalny w Polsce, jeszcze funkcjonujący przykład papierni z zachowanym parkiem maszynowym. Produkcji zaprzestano w 1992 roku i wygaszono fabrykę. Aktualnie nowy (prywatny) właściciel dawnej fabryki tektury podejmuje próbę przemysłowego wykorzystania ocalałych obiektów.

Wydrukuj stronę wycieczki

To jest wycieczka użytkownika. Zgłoś naruszenie zasad.

Obiekty z trasy wycieczki

zgłoś naruszenie