Śladami Staropolskiego Okręgu Przemysłowego
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

wycieczka użytkownika Joanna Rek

Śladami Staropolskiego Okręgu Przemysłowego

14

dwa dni

świętokrzyskie

Staropolski Okręg Przemysłowy, zwany też niekiedy Zagłębiem Staropolskim, był najstarszym i do końca XIX wielu największym na ziemiach polskich rejonem górniczo-hutniczym i metalurgicznym. Obejmował on centralną, północną i wschodnią część regionu zwanego obecnie świętokrzyskim. 
Na szlaku wycieczki znajduje się 14 obiektów przemysłowych, ruin i malowniczych układów wodnych wpisanych do rejestru zabytków, zachęcamy jednak do odwiedzenia również zabytków nie wpisanych do rejestru, a nierzadko równie ciekawych: dawnego zakładu w Bodzechowie, układu wodnego z przepustem w Mostkach, ruin huty nad zalewem Rejów w Skarżysku-Kamiennej, pozostałości murów i wału przelewowego w dawnym Bzinie (ob. Skarżysko-Kamienna), pozostałości układu wodnego w Mroczkowie oraz dawnego zakladu wielkopiecowego w miejscowości Furmanów.

Zespół fabryczny d. Zakładów Białogońskich wraz z osiedlem przemysłowym
Kielce

15 minut

Zachowane w skali urbanistycznej, kompleksowe założenie przemysłowe z 1. połowy XIX wieku charakteryzujące się reprezentacyjną zabudową fabryczną oraz rozległą zabudową mieszkaniowo administracyjną - podporządkowane osiowej kompozycji przestrzennej

Historia

Zakład w Białogonie pod Kielcami miał służyć wytopowi miedzi, srebra i częściowo ołowiu z okolicznych złóż. Budowę rozpoczęto w 1814 roku według projektu J. F. Moritza; huta otrzymała nazwę „Aleksander”. Założono tu symetryczny, osiowy układ zabudowy składający się z zespołu zabudowań fabrycznych i z osiedla robotniczego. W 1817 roku oddano do użytku układ wodny, składający się ze stawu z groblą, upustów  i wewnętrznego układu hydroenergetycznego. W 1820 roku ukończono budowę zakładu, a równocześnie rozpoczęto budowę osiedla robotniczego. Projektantem osiedla był niemiecki budowniczy Karol Knake. Problemy technologiczne spowodowały zamknięcie huty w 1827 roku, ale już wkrótce ksiądz Drucki-Lubecki (ówczesny minister skarbu Królestwa Polskiego) zdecydował o przebudowie zakładu na fabrykę maszyn. Przebudową i modernizacją kierował inżynier W. Preacher. W 1831 roku oddano do użytku nowe oddziały walcowni (miedzi, mosiądzu i ołowiu) i pobielarni blach, a w 1834 roku odlewnię żeliwa; w 1832 roku rozbudowano kuźnię . Przebudowano też zasilanie hydroenergetyczne, zakładając m.in. nowe wielkie koło zbudowane na wale żelaznym. W 1836 roku modernizację zakończono i teren fabryczny został ogrodzony.  Od 1833 do 1845 roku fabryką administrował Bank Polski. Zakłady w Białogonie dysponowały wówczas największą na terenie Zagłębia Staropolskiego mocą energii mechanicznej oraz 240-osobową załogą. Produkowano tu przemysłowe urządzenia wytwórcze dla okolicznych zakładów przemysłowych, a także maszyny rolnicze i różne narzędzia. W 2. połowie XIX wieku, zakład podupadł. W 1898 roku inżynier L. Skibiński podejmuje dzierżawę zakładu; odbudowuje zakład, wymieniając stare urządzenia i wprowadzając nowe technologie. Rozpoczyna się masowa produkcja rur żeliwnych i zlewowych; zaczynają też powstawać nowe domki robotnicze. Po I wojnie światowej zakład pozostaje w rękach Skibińskich i działa pod nazwą Zakłady Mechaniczne i Odlewnia Żeliwa „Białogon”, przy niezmienionym profilu produkcyjnym. W latach 1939-1944 fabryka pracuje pod zarządem niemieckich władz okupacyjnych. W 1945 roku cały zakład zostaje upaństwowiony. W latach 60-tych XX wieku rozpoczęto gruntowną modernizację zakładu; zmieniono profil produkcji i nazwę (Kielecka Fabryka Pomp „Białogon”), wymieniono większość parku maszynowego (stare maszyny przekazano do Muzeum Techniki w Sielpi), nastąpiły przebudowy i rozbudowy oraz powstawały nowe obiekty. Układ wodny został zatarty (zasypanie część stawu i odkrytych kanałów). W 1997 roku spółka akcyjna, z udziałem pracowników fabryki nabyła zakład od Skarbu Państwa. Funkcjonuje on dziś pod nazwą „Kielecka Fabryka Pomp BIAŁOGON S.A.” prowadząc produkcję pomp i odlewów żeliwnych.

Opis

Zespół przemysłowy położony jest w południowo-zachodniej dzielnicy Kielc (dawniej osada Białogon znajduje się teraz w granicach administracyjnych miasta), przy drodze do Krakowa. Powstał on w oparciu o stosowaną w 1. połowie XIX wieku zasadę kompleksowego planowania i realizacji zamierzeń inwestycyjnych. Wszystkie elementy przestrzenne podporządkowano zasadzie osiowej kompozycji, wykorzystując jako szkielet układ dróg dojazdowych z reprezentacyjnym fabrycznym zespołem architektonicznym na wjeździe; układ wodny pozostawiono na uboczu, poza obrębem kompozycji. Głównym akcentem układu był kompleks zabudowań fabrycznych z poprzedzającym go od strony osiedla placem, uformowanym w kształcie połowy dziesięcioboku. Plac ten skupiał wyloty pięciu promieniście założonych ulic skierowanych ku bramie dziedzińca fabrycznego. Główna, poszerzona ulica, wyprowadzona z osi zakładu w kierunku wschodnim łączy go z drogą Kielce - Kraków, a prostopadła do niej ulica oddziela i dziś teren zakładu od zabudowy mieszkaniowej. Kompleks fabryczny składał się pierwotnie z czterech odrębnych pawilonów kształtujących trójstronną obudowę placu fabrycznego, zamkniętego od wschodu bramą flankowaną dwiema symetrycznymi portierniami  oraz z budynków pomocniczych. Z tej, historycznej zabudowy, której symetryczne osiowe rozplanowanie uległo zniekształceniu wskutek ciągłej ewolucji produkcyjnej zakładu, zachowały się do dziś (częściowo przebudowane) trzy główne budynki: środkowy po hucie i odlewni, boczne po dawnych walcowniach oraz portiernia. Założone na rzucie prostokątów o zróżnicowanych proporcjami, były murowane z kamienia łamanego, jednokondygnacyjne, z dachami dwuspadowymi, pierwotnie tynkowane. Dawna huta została zmieniona na halę warsztatową, później magazyn (ob. nieużytkowana), a dawne walcownie na budynki pomocnicze (obecnie tylko częściowo użytkowane). Układ wodny jest już w terenie nieczytelny. Sąsiadujące osiedle również nie uniknęło znacznej ingerencji przestrzennej i budowlanej. Zachował się układ ulic, natomiast tylko część domów mieszkalnych dotrwała do naszych czasów, i to w dużej mierze przekształconych (głównie przez dobudówki i modernizacje elewacji). Były to budynki parterowe, częściowo podpiwniczone, z dachami dwuspadowymi z naczółkami; zbudowane na planie prostokąta, w układzie dwutraktowym, przeznaczone pierwotnie dla 2-4 rodzin. Obok domów mieszkalnych występowały tu również obiekty uzupełniające mieszczące szkołę, biura, dom zarządu - obecnie też przebudowane i przekształcone na mieszkania. W północno-wschodniej części placu osiedlowego znajduje się kościółek drewniany, fundowany na początku XX wieku przez L. Skibińskiego, ówczesnego dzierżawcę.

Teren zakładu jest ogrodzony i dostępny w porozumieniu z Użytkownikiem; teren osiedla jest ogólnodostępny, posesje znajdują się w rękach prywatnych.

Oprac. Włodzimierz Pedrycz, NID OT Kielce, 02.12.2014 r.

Bibliografia

  • Karty ewidencyjne: Zespół Huty „Aleksander”. Hala odlewni mosiądzu, Hala odlewni, Hala kotlarni i modelarni, Portiernia, Budynek biurowy, Budynek szkoły, Domy mieszkalne robotnicze, oprac. Z. M. Łabęcki, Kielce 1994 oraz Fabryka pomp ”Białogon” - układ hydroenergetyczny oprac. G. Balińska i J.A. Baliński, Kielce 1999 [Archiwum Świętokrzyskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Kielcach i Archiwum Narodowego Instytutu Dziedzictwa w Warszawie].
  • Dumała K., Przemiany przestrzenne miast i rozwój osiedli przemysłowych w Królestwie Polskim w latach 1831-1869, Wrocław - Warszawa - Kraków - Gdańsk 1974.
  • Koźminski K., Zagłębie Staropolskie w Kieleckiem, Warszawa 1955.
  • Krygier E., Katalog Zabytków Budownictwa Przemysłowego w Polsce, Wrocław-Warszawa 1959, t.2, z.2, powiat Kielce - województwo kieleckie.
  • Pazdur. J., Zakłady Metalowe w Białogonie 1614-1914, Wrocław 1957.
  • Radwan M., Rudy, kuźnice i huty żelaza w Polsce, Warszawa 1963.
  • Rey A., Zagadnienia energetyki wodnej w budownictwie przemysłowym Zagłębia Staropolskiego w I połowie XIX w., Kwartalnik Urbanistyki i Architektury 1957, t.II. z.3-4.
  • Rey A., Geneza i rozwój układów przestrzennych zakładów hutniczych w Zagłębiu Staropolskim., Kwartalnik Urbanistyki i Architektury 1966, t.XI. z.2.
  • Szczepański J., Modernizacja Górnictwa i Hutnictwa w Królestwie Polskim w I połowie XIXw. Rola specjalistów niemieckich i brytyjskich, Kielce 1997.
  • Wojewódzki R., Najcenniejsze zabytki techniki - Białogon; w miesięczniku IKAR, nr 12 (28) z 1995r. i nr 1 (29) z 1996r.
  • Zieliński J., Staropolskie Zagłębie Przemysłowe, Wrocław-Warszawa-Kraków 1965.

czas dojazdu do następnego obiektu

27 min.

Zespół zakładu wielkopiecowego
Kuźniaki

15 minut

Przykład XIX-wiecznego budownictwa przemysłowego na ziemiach polskich, z charakterystycznym, ostrosłupowym typem trzonu wielkiego pieca.

Historia

W zasobnym w rudę, drewno i wodę regionie, dziś zwanym świętokrzyskim, od lat rozwijał się przemysł hutniczy. Rozkwit nastąpił w 1. połowie XIX wieku, głównie dzięki inwestycjom rządowym ówczesnego Królestwa Kongresowego. Oprócz dużych zakładów rozwijały się też mniejsze inwestycje prywatne; właśnie tak powstały pierwsze piece w Kuźniakach - już w 2. połowie XVIII wieku istniał tu, w dobrach Modlińskich potem Radońskich, ćwierć- a potem półpiec współpracujący z kuźnicą wodną (być może na początku XIX wieku we władaniu rodziny Kołłątajów). W 1844 roku czynne były oprócz wielkiego pieca trzy fryszerki. W latach 1860-1870 wybudowany został nowy wielki piec, który eksploatował żydowski przedsiębiorca Szlama Orner. Przebudowany około 1890 roku pracował do 1897 roku. Produkowano tu rury, kraty, blachy, krzyże i balustrady. Po likwidacji wielkiego pieca uruchomiono w sąsiednim budynku, wykorzystując istniejący układ wodny, młyn z napędem na koło nasiębierne a potem turbiną - działający do 1955 roku. W latach późniejszych zakład zamknięto, a zabudowania popadały w ruinę. W 1967-1968 roku wykonano prace zabezpieczające przy wielkim piecu. W latach 80-tych układ wodny był już bardzo przekształcony - zlikwidowano przelew, groble przekształcono na drogę, kanał był zniszczony a staw zarośnięty. Budynek produkcyjny (później młyn), pozbawiony urządzeń popadł w ruinę. Jedynie budowla wielkiego pieca, przetrwała próbę czasu w formie czytelnej, trwałej ruiny (w latach 60-tych XX wieku prace zabezpieczające wykonała załoga Huty Zawiercie). I tak jest do dzisiaj, a teren wokół wielkiego pieca pozostaje własnością prywatną; jest teraz ogrodzony i częściowo uporządkowany, choć bez szczególnej informacji o zabytku. Widoczne też są w okolicy ślady układu wodnego w postaci pozostałości dawnego przelewu, upustu i wylotu kanału roboczego.

Opis

Pozostałości zakładu położone są między rzeczką (fragmentem cieku Wiernej Rzeki) a drogą gminną Kielce - Mniów. Z dawnego zespołu zakładu wielkopiecowego zachowały się ruiny wielkiego pieca oraz pozostałości układu wodnego (zarys stawu i grobli, upust roboczy pod drogą, fragmenty podziemnego a dalej zagruzowanego kanału). Teren dawnego zakładu wchodzi obecnie w skład prywatnego gospodarstwa; obok pozostałości pieca znajdują tu się łąki, sad i ogród oraz zabudowania mieszkalno-gospodarcze. Wielki piec przetrwał  w formie trwałej, ale czytelnej w formie ruiny - w kształcie ściętej, uskokowo zwężającej się  piramidy, na planie kwadratu z kolistym wnętrzem; u podstawy są cztery sklepione łukowo otwory. Wybudowany był z kamienia łamanego (lokalny, czerwonawy piaskowiec) z klinowymi elementami w otworach i narożnymi po bokach; mur miejscowo poprzerastany roślinnością.

Teren wokół wielkiego pieca jest ogrodzony, z widoczną budowlą, ale bezpośrednio niedostępny (własność prywatna); pozostałe elementy układu wodnego są ogólnodostępne.

Oprac. Włodzimierz Pedrycz, NID OT Kielce, 07.11.2014 r.

Bibliografia

  • Karta ewidencyjna. Zakład wielkopiecowy, oprac. B. Paprocki, Kielce 1980 [Archiwum Świętokrzyskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Kielcach i Archiwum Narodowego Instytutu Dziedzictwa w Warszawie].
  • Guldon Z., Kaczor J., Górnictwo i hutnictwo w Staropolskim Okręgu Przemysłowym w drugiej połowie XVIII wieku, Kielce 1994.
  • Koźminski K., Zagłębie Staropolskie w Kieleckiem, Warszawa 1955.
  • Krygier E., Katalog Zabytków Budownictwa Przemysłowego w Polsce, Wrocław-Warszawa 1959, t.II, z.2, powiat Kielce.
  • Radwan M., Wielkopiecownictwo w Zagłębiu Staropolskim w połowie XIX wieku, Stalinogród 1954.
  • Suliga. I., Rozwój technologii hutniczych na przestrzeni wieków w Staropolskim Zagłębiu Przemysłowym - referat na Sesji Naukowej - 200 lat Huty w Ostrowcu Świętokrzyskim - 17.05.2013 [www.200lathutywostrowcu.pl].
  • Wojewódzki R., Najcenniejsze zabytki techniki - Kuźniaki; w miesięczniku IKAR, nr 3 (43) z 1997r.

czas dojazdu do następnego obiektu

16 min.

Dawny zakład wielkopiecowy
Bobrza

dwie godziny

Indywidualne i monumentalne rozplanowanie przestrzenne ukazujące rozmach planów, realizacji i techniki budowlanej dawnego budownictwa przemysłowego oraz walory krajobrazowe założenia

Historia

Były zakład wielkopiecowy jest jednym z zabytków techniki, która od wieków rozwijała się w regionie, dzisiaj zwanym świętokrzyskim. W północnej części regionu, określanej obecnie jako Staropolski Okręg Przemysłowy lub Zagłębie Staropolskie, powstawały kopalnie rudy, wielkie piece, zakłady obróbki żelaza, wytwórnie narzędzi i uzbrojenia. Planowe uprzemysłowienie rozpoczęło się po 1815 roku, już w zaborze rosyjskim, głównie dzięki działalności S. Staszica, księdza Druckiego-Lubeckiego i Banku Polskiego. Właśnie z tego okresu pochodzą pozostałości zakładu wielkopiecowego w Bobrzy. Rozpoczęcie budowy nastąpiło w 1926r.; projekt wykonany przez radcę górniczego Lempego przewidywał budowę pięciu wielkich pieców, wraz z budynkami towarzyszącymi. Do 1830 roku wykonano: staw zapasowy wraz z kanałem górnym i dolnym, mur oporowy dla terenu fabrycznego, na którym stanęły składy, węgielnie, piece pomocnicze oraz budynki mieszkalne; do budowy wielkich pieców nie przystąpiono - roboty zostały przerwane z powodu wybuchu powstania listopadowego, a potem już ich nie podjęto. W 1833 roku Bank Polski, ówczesny właściciel obiektu, umieścił w Bobrzy gwoździarnię, którą zlikwidowano w 1863 roku W 1873 roku zakłady przeszły pod zarząd Kieleckiego Urzędu Powiatowego, a od 1884 roku stały się własnością prywatną. Kolejni właściciele prowadzili tu działalność rzemieślniczą - najpierw warsztaty ręczno-kowalskie potem tkalnię. Prawdopodobnie nie dokonywano już nowych inwestycji, wykorzystując poprzednie, adaptowane i częściowo przebudowywane obiekty. Warunki atmosferyczne (w tym powodzie), brak jednolitego przeznaczenia oraz często niewłaściwe użytkowanie spowodowały degradacją i częściowe zniszczenie zespołu. Za PRL-u zakłady upaństwowiono; teren częściowo przejął Skarb Państwa, a w obiekcie umieszczono Zakłady Dziewiarskie „Elekta”, które w latach 90-tych XX wieku zaprzestały działalności. W międzyczasie teren byłego zakładu wielkopiecowego oraz sąsiadujący teren układu wodnego przeszły liczne zmiany własnościowe i aktualny stan to: teren byłego zakładu (wraz z murem oporowym) - własność Gminy Miedziana Góra; teren układu wodnego i część osiedla - własność prywatna. W latach powojennych prowadzono remonty i częściowe odtworzenia muru oporowego, oraz remonty zachowawcze użytkowanych budynków; układ wodny został przebudowany do potrzeb ośrodka wypoczynkowego. W ostatnich latach gmina rozpoczęła działania (projekty, porządkowanie i remonty) dla udostępnienia i zagospodarowania na cele publiczne terenu dawnego Zakładu.

Opis

Założenie zlokalizowane jest w pobliżu drogi Kielce - Łódź, - obecnie w gminie Miedziana Góra. Usytuowany na rozległym płaskowyżu opadającym stromym zboczem w kierunku zachodnim, ku płynącej u podnóża rzeki Bobrzy. Wzgórze to (prawdopodobnie po niezbędnych niwelacjach) obudowane murem oporowym, zostało przeznaczone na lokalizację zakładu. W zamierzeniu budowniczych z początku XIX wieku nowe założenie przemysłowe (lokalizowane na dwóch poziomach - różnica około 17 m) miało się składać: z zespołu budynków przygotowania produkcji i administracji (na płaskowyżu), potężnego muru oporowego, zespołu wielkich pieców (u podnóża muru), układu wodnego (w powiązaniu z rzeką Bobrzą) oraz z osiedla mieszkalnego z budynkami pomocniczymi (w głębi płaskowyżu). Skala założenia była imponująca - miała to być największa z wielkopiecowych hut żelaza należących do klucza zakładów Zagłębia Staropolskiego. Zrealizowana została jedynie część zespołu: mur oporowy, część budynków produkcyjnych, część układu wodnego i osiedle mieszkaniowe. Mur oporowy, ze względu na swoja imponującą skalę, staranność kamieniarskiego wykonania oraz kształt nawiązujący do starej tradycji wykonania wałów ziemnych, nie ma odpowiednika w tego typu budowlach na terenie Polski. Zbudowany jest w kształcie litery płytkiego U - o łącznej długości około 500 m a wysokości sięgającej do 16 m, przy grubości u podstawy około 5,5 m i w koronie około 3,3 m. Zbudowany jest z miejscowego kamienia, piaskowca o różnych odcieniach brązu. Składa się z nieregularnego trzonu zasadniczego oraz przewiązanej z nim warstwy licowej, murowanej w układzie poziomym. Mur w czasie swojego istnienia był prawdopodobnie wielokrotnie remontowany oraz zabezpieczany i różny jest stan zachowania poszczególnych jego części. Najbardziej okazała (i najlepiej zachowana) jest część południowa - składa się z prostopadle do siebie ustawionych ramion - południowego i części zachodniego, w partii zasadniczej mur ten zachował się w wysokości zbliżonej do pierwotnej - około 16 m. Cześć środkowa i część północna została w dużej mierze zniszczona - przerwana skarpami osuwiska, rozlewiskiem stawu, poprzerastana roślinnością i pozbawiona warstwy licowej. Układ wodny został zaplanowany całościowo, lecz nigdy do końca nie zrealizowany. Do 1830 roku wykonano elementy układu jak dolny kanał roboczy, klatkę koła wodnego, fragmenty zapory ziemnej oraz możliwe, że górny kanał roboczy. Większość z tych elementów uległa zatarciu poprzez wieloletnie działanie sił natury i człowieka (przebudowy i adaptacje). Układ ten wykorzystano m.in. dla potrzeb młyna, stawów rybnych i ośrodka wypoczynkowego. Obecnie widoczny i czytelny jest dolny kanał roboczy oraz kamienny przyczółek zapory piętrzącej. Budynki towarzyszące to dwa składy na węgiel usytuowane były na górnym tarasie zakładu wielkopiecowego. Obecnie zachowała się w stanie ruiny węgielnia południowa - założona na planie prostokąta. Była to budowla parterowa, podpiwniczona z dachem dwuspadowym,  murowana z łomów lokalnego piaskowca z elementami ceglanymi; posiadała pierwotnie staranne wykończenie architektoniczne z gontowym dachem. Obecnie istnieją jedynie ściany obwodowe oraz filarowa konstrukcja stropu nad piwnicami. Usytuowany dalej, w kierunku płd.-wsch. budynek dawnego zarządu (dom zawiadowcy) jest obiektem parterowym, zbudowanym na planie prostokąta, z dachem naczółkowym. Użytkowany obecnie jako dom mieszkalny zachował w dużej mierze swoja pierwotną substancję. Zachowały się też (znacznie przebudowane) budynki dawnej hali fabrycznej i część domów mieszkalnych w osiedlu przyzakładowym. Budynki te wykazują pozostałości skromnego, ale stylowego opracowania w duchu klasycystycznym; reprezentowały solidne, ówczesne budownictwo, umiejętnie przystosowane do funkcji, jaka dyktował przemysł.

Teren założenia w większości dostępny dostępny dla zwiedzających.

Oprac. Włodzimierz Pedrycz, NID OT Kielce, 28.08.2014 r.

Bibliografia

  • Karty ewidencyjne: - Zakład wielkopiecowy”, oprac. K. Cygorijni 1977; - Skład na węgiel w zakładzie wielkopiecowym „węgielnia”, oprac. Z. Wojtasik 1985; - Hala w zakładzie wielkopiecowym,  oprac. Z. Wojtasik 1984, - Budynek d. Zarządu, oprac. K. Cygorijni 1977, - Mur oporowy, oprac. oprac. K. Cygorijni 1977 i Z. Wojtasik 1985; - Układ wodny, oprac. K. Cygorijni 1977 [Archiwum Świętokrzyskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Kielcach i Archiwum Narodowego Instytutu Dziedzictwa w Warszawie]
  • Bielecki J.W. Kalendarium dziejów Bobrzy, Koncepcja udostępnienia i zagospodarowania na cele publiczne zabytkowego Zakładu Wielkopiecowego w Bobrzy z monumentalnym murem oporowym, Kielce 2005, [Archiwum Świętokrzyskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Kielcach]
  • Gąsiorowska-Grabowska N. Z dziejów przemysłu w Królestwie Polskim, Warszawa 1965
  • Guldon Z., Kaczor J., Górnictwo i hutnictwo w Staropolskim Okręgu Przemysłowym w drugiej połowie XVIII wieku, Kielce 1994
  • Hryniak E, Penkalla A., Dokumentacja Historyczno-Architektoniczna Zakładu Przemysłowego w Bobrzy, P.P. Pracownie Konserwacji Zabytków Oddział w Kielcach, Kielce 1977
  • Koźminski K., Zagłębie Staropolskie w Kieleckiem, Warszawa 1955
  • Krygier E., Katalog Zabytków Budownictwa Przemysłowego w Polsce, Wrocław-Warszawa 1959, t.II, z.2, powiat Kielce
  • Radwan M., Rudy, kuźnice i huty żelaza w Polsce, Warszawa 1963
  • Rey A., Geneza i rozwój układów przestrzennych zakładów hutniczych w Zagłębiu Staropolskim., Kwartalnik Urbanistyki i Architektury 1966, t.XI. z.2
  • Szczepański J., Modernizacja górnictwa i hutnictwa w Królestwie Polskim w I połowie XIX w. Rola specjalistów niemieckich i brytyjskich, Kielce 1997;
  • Wojewódzki R., Najcenniejsze zabytki techniki - Bobrza; w miesięczniku IKAR, nr 9 (13) z 1994r.;
  • Zieliński J., Staropolskie Zagłębie Przemysłowe, Wrocław-Warszawa-Kraków 1965

czas dojazdu do następnego obiektu

7 min.

Pozostałości zespołu zakładu przemysłowego
Samsonów

godzina

Przykład klasycznego, monumentalnego i starannie rozplanowanego pod względem funkcjonalnym, przestrzennym i technologicznym zakładu przemysłowego z 1. połowy XIX wieku.

Historia

Pozostałości zakładu są jednym z zabytków techniki, która od wieków rozwijała się w regionie, dzisiaj zwanym świętokrzyskim. Planowe uprzemysłowienie rozpoczęło się po 1815 roku, głównie dzięki działalności S. Staszica, Księdza Druckiego-Lubeckiego i Banku Polskiego. I właśnie z tego okresu pochodzi ob. widoczny dawny zakład w Samsonowie. Kamień węgielny pod nową hutę położył w 1818 roku namiestnik Królestwa Kongresowego, generał Józef Zajączek, a zakład otwarto w 1823 roku - nazwano go wówczas „Huta Józef”. Przy projektach i budowie czynni byli zagraniczni specjaliści - Bogumił Schmidt i radca górniczy Fryderyk Lempe oraz być może Henryk Grabkowski. Powstały tu wówczas: wielki piec z odlewnią żelaza i warsztatami, magazyn i domy dla pracowników. W 1824 roku wielki piec poprawiano oraz uruchomiono odlewnię, w 1829 roku założono miech na koło wodne i maszynę parową, a w 1835 roku ponownie przebudowano wielki piec. Produkowano tu surówkę oraz wyroby militarne i użytkowe. Po pożarze wielkiego pieca w 1866 roku zakład zaprzestał działalności, a zabudowania zaczęły popadać w ruinę. W czasie I wojny światowej wieża wyciągowa została częściowo zniszczona przez obce wojska. Teren b. zakładu jako „majątek górniczy ze stawem i ruinami pofabrycznymi” w 1922 roku został zakupiony od Ministerstwa Przemysłu i Handlu przez osoby prywatne. W 1976 roku nieruchomość została wykupiona przez WKZ w Kielcach na rzecz Skarbu Państwa, a w latach 1981-1983 przeprowadzono prace zabezpieczające w postaci trwałej ruiny. W 1995 roku teren byłego zakładu skomunalizowano i pozostaje do dziś własnością gminy Zagnańsk.  

Opis

Były zakład wielkopiecowy usytuowany jest przy lokalnej drodze Miedziana Góra - Odrowąż, przy jej zbiegu z drogą do Zagnańska. Pierwotnie składał się z układu wodnego energetycznego, zabudowań fabrycznych i osiedla mieszkaniowego. Zbiornik retencyjny, wykorzystujący wody rzeki Bobrzy i usytuowany w południowo-wschodniej części założenia, połączony był skośnym kanałem roboczym z obiektem wielkiego pieca; pierwotnie występowały tu przepusty - obecnie już nieistniejące, podobnie jak nie ma akwenu. Główny, zblokowany wokół wielkiego pieca, kompleks budynków fabrycznych rozplanowano klasycystycznie, w sposób nawiązujący do rezydencji z końca XVIII wieku. Jest to założenie osiowe - ze środkowym, dominującym obiektem wielkiego pieca i wieży wyciągowej oraz z położoną dalej na osi halą odlewni i dziedzińcem - flankowane dwoma, rozłożonymi symetrycznie dwukondygnacyjnymi budynkami produkcyjnymi (modelarni, suszarni, kuźni, emalierni, stolarni). Wielki piec i wieża były obudowane pomieszczeniami pomocniczymi - m.in. węgielnią, maszynownią (na koło wodne przy wieży i na maszynę parową przy piecu); występują tu też wloty kanałów technologicznych biegnących pod zespołem sklepionymi korytarzami. Architekturę obiektu cechowały zarówno monumentalność jak i dbałość o proporcje i estetykę. Frontowa ściana zespołu (południowa elewacja hali) była siedmioosiowa, z trójdzielnym wejściem w centralnie położonym ryzalicie. Wielki piec ma podstawę w postaci bloku sześciennego z osadzonym na nim ściętym stożkiem komina (pierwotnie znacznej wysokości); sąsiadująca wieża gichtociągowa jest wyższa - prostopadłościenna na parterze a wyżej ostrosłupowa (pierwotnie zwieńczona wysoką latarnią). Obecnie budynki te znajdują się w stanie trwałej ruiny. Czytelny pozostał układ, skala i proporcje zabudowy, ale szczegółowe rozwiązania architektoniczne się nie zachowały. Pozostałe, pomocnicze budynki zakładowe (obecnie w ruinie) usytuowane były luźno po zachodniej i północnej stronie kompleksu wielkiego pieca; a w części południowej, poza dziedzińcem, zaplanowane było osiedle - obecnie pozostał jeden dom znacznie przebudowany. Budowle zakładu wymurowano z kamienia łamanego, a trzon wielkiego pieca licowany jest ciosami kamiennymi. Całość była prawdopodobnie tynkowana, z uwidocznieniem elementów wystroju architektonicznego. Więźba i stropy (oprócz sklepionych piwnicznych) były drewniane, a dachy pokryte gontem. Założenie jest na bieżąco porządkowane i dość dobrze przystosowane do zwiedzania.

Teren częściowo ogrodzony, ogólnodostępny od wtorku do soboty w godzinach 8-16 z przewodnikiem, w porozumieniu z obsługą znajdującego się obok punktu Informacji Turystycznej.

Oprac. Włodzimierz Pedrycz, NID OT Kielce, 16.10.2014 r.

Bibliografia

  • Karta ewidencyjna. Zakład wielkopiecowy „Zakład Wielkiego Pieca Huta Józefa” z osiedlem przyzakładowym i Zespół budynków przemysłowych przy wielkim piecu w zakładzie wielkopiecowym „Zakładzie Wielkiego Pieca Huta Józefów”, oprac. Z. Wojtasik, Kielce 1986 [Archiwum Świętokrzyskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Kielcach i Archiwum Narodowego Instytutu Dziedzictwa w Warszawie].
  • Gąsiorowska-Grabowska N. Z dziejów przemysłu w Królestwie Polskim, Warszawa 1965.
  • Koźminski K., Zagłębie Staropolskie w Kieleckiem, Warszawa 1955.
  • Krygier E., Katalog Zabytków Budownictwa Przemysłowego w Polsce, Wrocław-Warszawa 1959, t.II, z.2, powiat Kielce.
  • Penkalla A., Zakład przemysłowy i osiedle mieszkaniowe w Samsonowie, Dokumentacja Historyczno - Architektoniczna PKZ o/Kielce, Kielce 1978 [Archiwum Świętokrzyskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Kielcach].
  • Radwan M., Rudy, kuźnice i huty żelaza w Polsce, Warszawa 1963.
  • Rey A., Geneza i rozwój układów przestrzennych zakładów hutniczych w Zagłębiu Staropolskim., Kwartalnik Urbanistyki i Architektury 1966, t.XI. z.2.
  • Starz M., Zagnańsk, Samsonów, Tumlin, Ćmińsk; Z dziejów osad nad górną Bobrzą, Kielce 1995.
  • Szczepański J., Modernizacja Górnictwa i Hutnictwa w Królestwie Polskim w I połowie XIXw. Rola specjalistów niemieckich i brytyjskich, Kielce 1997.
  • Wojewódzki R., Najcenniejsze zabytki techniki - Samsonów; w miesięczniku IKAR, nr 10 (14) z 1994r.
  • Zieliński J., Staropolskie Zagłębie Przemysłowe, Wrocław-Warszawa-Kraków 1965.

czas dojazdu do następnego obiektu

25 min.

Zespół zakładu i osiedla przemysłowego
Sielpia Wielka

godzina

Przykład starannie przemyślanego i rozplanowanego pod względem funkcjonalnym, przestrzennym i technologicznym kompleksowego zespołu przemysłowego z 1. połowy XIX wieku, o cechach późnoklasycystycznych.

Historia

Były zakład walcowni i pudlingarni jest jednym z zabytków techniki, która od wieków rozwijała się w regionie, dzisiaj zwanym świętokrzyskim. W północnej części regionu, określanej obecnie jako Staropolski Okręg Przemysłowy lub Zagłębie Staropolskie, powstawały kopalnie rudy, wielkie piece, zakłady obróbki żelaza, wytwórnie narzędzi i uzbrojenia. Planowe uprzemysłowienie rozpoczęło się po 1815 roku, już w zaborze rosyjskim, głównie dzięki działalności S. Staszica, X. Druckiego-Lubeckiego i Banku Polskiego. I właśnie z tego okresu pochodzi zakład w Sielpi. Zaplanował go już  w 1818 roku Stanisław Staszic. Budowę rozpoczęto w 1821 roku i kontynuowano do 1841 roku. Powstały wówczas: zbiornik energetyczny (na rzece Czarnej), kanał roboczy, hale produkcyjne, budynek administracyjny, budynki pomocnicze i gospodarcze, szpital fabryczny, dom mieszkalny dla urzędników i przyfabryczne osiedle robotnicze - prawdopodobnie według planów budowniczego Karola Knake, z urządzeniami technologicznymi projektowanymi przez zagranicznych specjalistów (m.in. turbinę projektował Filip de Girard). Wyposażenie mechaniczne zakładu powstało zapewne w Rejowie, Starachowicach i w Białogonie. W 1904 roku zakład przeszedł w ręce prywatne, a od 1921 roku stał nieczynny. W 1934 roku został uznany za zabytek sztuki inżynierskiej, co było pierwszą w kraju decyzją o uznaniu i ochronie zabytku techniki. Urządzono tu lokalne Muzeum Techniki i Przemysłu Hutniczego. W czasie II wojny światowej zakład został zdewastowany i ograbiony przez Niemców z wyposażenia. Po wojnie, po reaktywowaniu dawnego Muzeum Przemysłu jako Muzeum Techniki, zakład w Sielpi, stopniowo remontowany i porządkowany, został ustanowiony jego placówkę terenową - w 1962 roku otwarto tu Muzeum Zagłębia Staropolskiego. W dawnych halach walcowni i pudlingarni zgromadzono oraz wyeksponowano maszyny i urządzenia wycofywane z produkcji z okolicznych zakładów metalurgicznych. Stary system hydroenergetyczny został zniszczony podczas powodzi w 1937 roku; w latach 60-tych XX wieku odbudowano zbiornik z przeznaczeniem na cele retencyjne i rekreacyjne, groblę, nowy jaz ulgowy i wykonano przepust roboczy (do wewnętrznego układu energetycznego).

Opis

Zespół zabudowy położony jest po zachodniej stronie drogi Kielce - Końskie, biegnącej po koronie grobli. Po stronie wschodniej znajduje się zbiornik wodny (pierwotnie dwa zbiorniki) piętrzący wodę na rzece Czarnej. Zespół składa się z zabudowań zakładu (w tym wewnętrznego układu energetycznego) i z domów osiedla przemysłowego. Budynki fabryczne i osiedlowe rozplanowane zostały w formie regularnego, klasycystycznego założenia na dwóch sąsiadujących ze sobą i sprzężonych, prostokątnych placach. Plac fabryczny (północny) graniczy poprzez zabudowę budynkami użytkowymi (administracyjnym, szkoły i domem mieszkalnym urzędników) z placem południowym (osiedlowym, zwanym rynkiem). Dodatkowego waloru relacjom przestrzennym nadaje uliczka osiedlowa wychodząca z placu - rynku w kierunku zachodnim i symetrycznie sytuowany dolny odcinek kanału roboczego, otwartego już poza ogrodzeniem zakładu. Główny budynek produkcyjny usytuowany jest na osi placu fabrycznego, którą wyznacza przebieg częściowo krytego kanału roboczego. Architektura walcowni ukształtowana jest pięcioma szczytami elewacji frontowej, ale wewnątrz prawie jednoprzestrzenna, z nawowym podziałem murowanymi arkadami na słupach i żeliwnymi kolumnami. Za tym budynkiem, usytuowane prostopadle, znajdują się dwie suszarnie drewna i dwie portiernie. Osiedle mieszkaniowe składało się z 29 domków rozwiązanych w dwóch typach - mniejsze (dla jednej rodziny) usytuowane wzdłuż placu osiedlowego oraz większe (dwurodzinne) usytuowane w południowej pierzei i wzdłuż uliczki zachodniej. Budynki te zostały poddane modernizacjom i przebudowom, w pewnej mierze jednak z zachowaniem historycznych gabarytów. Wszystkie budynki są murowane z kamienia łamanego, z uzupełnieniami i wstawkami ceglanymi oraz tynkowane. Dachy z reguły dwuspadowe (w części z naczółkami), o konstrukcji drewnianej; niegdyś kryte gontem, obecnie blachą, papą lub dachówką cementową.

Teren zakładu należy do Skarbu Państwa, w użytkowaniu Muzeum - dostępny w godzinach pracy placówki, teren osiedla należy do osób prywatnych

Oprac. Włodzimierz Pedrycz, NID OT Kielce, 05.09.2014 r.

Bibliografia

  • Koźminski K., Zagłębie Staropolskie w Kieleckiem, Warszawa 1955.
  • Rey A., Zagadnienia energetyki wodnej w budownictwie przemysłowym Zagłębia Staropolskiego w I połowie XIX w., Kwartalnik Urbanistyki i Architektury, 1957, t.II. z.3-4.
  • Krygier E., Ruszczyńska T., Katalog Zabytków Budownictwa Przemysłowego w Polsce, Wrocław - Warszawa 1958, t.II, z.1, powiat Końskie, s. 59-60.
  • Radwan M., Rudy, kuźnice i huty żelaza w Polsce, Warszawa 1963.
  • Zieliński J., Staropolskie Zagłębie Przemysłowe, Wrocław-Warszawa-Kraków 1965.
  • Wojewódzki R., Najważniejsze zabytki techniki powiatu koneckiego, Tradycje przemysłowe ziemi koneckiej, Kielce 1991, s. 51-61.
  • Główka J., Hutnictwo i przemysł metalowy w Zagłębiu Staropolskim w okresie międzywojennym 1918-1939, Kielce 2012.

czas dojazdu do następnego obiektu

16 min.

Zespół zakładu przemysłowego
Maleniec

godzina

Zachowane wyposażenie i stanowiska pracy w stanie w dużej mierze niezmienionym od okresu świetności zakładu w XIX wieku, wraz z umiejętnie wprowadzanymi unowocześnieniami - stanowiące dowód innowacyjności i pomysłowości poprzednich pokoleń

Historia

Do niedawno jeszcze funkcjonujący zakład metalowy jest jednym z zabytków techniki, która od wieków rozwijała się w regionie, dzisiaj zwanym świętokrzyskim. W drugiej połowie XVIII wieku nastąpił tu dynamiczny rozwój metalurgii - dzięki działalności królewskiej, magnackiej i biskupiej. W północnej części regionu, określanej obecnie jako Staropolski Okręg Przemysłowy lub Zagłębie Staropolskie, powstawały kopalnie rudy, wielkie piece, zakłady obróbki żelaza, wytwórnie narzędzi i uzbrojenia. I właśnie z tego okresu pochodzi zakład w Maleńcu - założył go w 1784 roku ówczesny właściciel dóbr Jacek Jezierski, kasztelan łukowski - budując staw na rzece Czarnej, młyn, tartak, druciarnię i fryszernię. Produkowano tu różne żelazne naczynia stołowe i narzędzia gospodarcze, wykorzystując surówkę żelaza wytapianą w okolicznych wielkich piecach. W 1787 roku zakład zwiedzał ostatni król polski - Stanisław August Poniatowski. Pod koniec XVIII wieku dobra zakupił książę Hessen-Darmstadt, który przez całe ćwierćwiecze jedynie eksploatował zakład, nie modernizując go. Następnym właścicielem, w 1824 roku został Tadeusz Bocheński, ziemianin i działacz gospodarczy. W Maleńcu i w okolicznych zakładach, m.in. dzięki kredytom z Banku Polskiego, wprowadził szereg innowacji oraz znacznie rozbudował potencjał produkcyjny. W1837 roku w zakładzie malenieckim, oprócz modernizacji fryszerek wzniósł walcownię blachy, topornie i fryzownię - wykorzystując energię wodną istniejącego układu wodnego. W latach tych były to najnowocześniejsze zakłady górniczo-hutnicze w Królestwie Polskim. W XIX wieku, dokonywano jeszcze dwukrotnej modernizacji zakładu; w latach 50-tych XIX wieku, brat Tadeusza, Józef Bocheński zlikwidował fryszerki i wprowadził gwoździarki; a w latach siedemdziesiątych, nowy właściciel Feliks Wielogłowski, w miejsce gwoździarek wprowadził maszyny do wytwarzania różnego rodzaju łopat, szpadli i narzędzi rolniczych. Na początku XX wieku dobra nabył Felicjan Jankowski, a po nim od 1913 roku ostatnim właścicielem była jego córka Helena Frolich, która oddała zakład w dzierżawę żydowskiemu przedsiębiorcy Binemowi Kozłowskiemu. Aż do 1967 roku, przez większość XX wieku, profil i organizacja wytwarzania utrzymywały się, przy czym, dla obniżenia kosztów produkcji, jako surowca zaczęto używać złomu w postaci wieńców z kół wagonowych. W czasie okupacji fabryka pracowała pod nadzorem niemieckim (wprowadzono wtedy jako napęd uzupełniający silnik spalinowy), a w 1945 roku został zniszczony wodny system zasilania zakładu. Po II wojennej światowej, po naprawie zespołu i uruchomieniu produkcji przez okoliczną ludność i lokalnych przedsiębiorców, zakład w Maleńcu upaństwowiono. Okazjonalnie go modernizowano - wprowadzając m.in. uzupełniający napęd elektryczny, ale aż do zaniechania produkcji w 1967 roku wykorzystywano energię wodną i stary park maszynowy. W tym czasie wchodził on w skład Opoczyńskich Zakładów Przemysłu Terenowego, a później Koneckich Zakładów Narzędzi Gospodarczych, które przekazały w 1970 roku zakład w Maleńcu pod społeczną opiekę studentom i pracownikom Politechniki Śląskiej. Od tego roku Maleniec gościł studentów i ich opiekunów, którzy w uzgodnieniu ze służbami konserwatorskimi prowadzili praktyki uczelniane, przy okazji troszcząc się o zachowanie obiektu; przeprowadzono z różnym natężeniem prace dokumentacyjne, zabezpieczające, remontowe i rekonstrukcyjne. W 2004 roku zakład przejął syndyk masy upadłościowej, a w zorganizowanym przetargu zakupił go Zarząd Powiatu Koneckiego tworząc w miejscu fabryki samorządową instytucję kultury o nazwie „Zabytkowy Zakład Hutniczy w Maleńcu”. Dziś na terenie Muzeum Techniki w Maleńcu eksponuje się w dużej mierze historyczne i oryginalne eksponaty, prezentując też zachowaną starą technologię produkcji.

Opis

Zespół przestrzenny Zabytkowego Zakładu Hutniczego w Maleńcu składa się z: dawnego układu hydroenergetycznego, budynków produkcyjnych, szczątkowej zabudowy osiedla fabrycznego, drogi zwanej kasztelańską i dawnego magazynu. Obecnie do rejestru zabytków wpisany jest zbiorczo zespół zakładu przemysłowego w miejscowości Maleniec, składający się z dawnego zakładu przemysłowego i z układu wodnego. Położony on jest aktualnie w powiecie koneckim, w niewielkiej odległości od szosy Kielce - Piotrków Trybunalski. Usytuowanie w zakolu rzeki Czarnej pozwoliło na dogodne i bezpieczne rozplanowanie układu wodnego. Układ ten tworzą: dawny staw (obecnie zbiornik retencyjny), grobla boczna i zapora czołowa, jazy ulgowe i naturalny przewał. Odrębne kanały robocze zasilały dwa różne koła napędowe (drewniane podsiębierne) obsługujące walcownię i szpadlarnię; występują też koryta wewnętrzne i dolne kanały robocze. Koło na kanale południowym usytuowane jest w klatce i sprzężone jest wałem z zespołem napędowym urządzeń walcowni. Z dawnego zakładu przemysłowego zachowały się: drewniana hala walcowni, murowana hala szpadlarni (gwoździarni), kafar, system szyn i zwrotnic, dawna malarnia i magazyn. Odbudowana po zniszczeniach wojennych walcownia (budynek drewniany na kamiennym podmurowaniu) ma dach niesymetryczny, układ trójnawowy, pięcioprzęsłowy z przylegającą od południa również drewnianą klatką obudowy tzw. dużego koła wodnego. Wyposażenie wewnętrzne walcowni to zespół przekładni z kół zębatych, imponujące koło zamachowe (tak zwany „Szaleniec z Maleńca”), walcarka, piec dwukomorowy, tokarka, nożyce, waga, dmuchawa i inne drobne narzędzia. Hala szpadlarni ((poprzednio również gwoździarni) to budynek prostokątny, murowany, z dwuspadowym symetrycznym dachem, z późniejszą przybudówką mieszcząca pomocniczy silnik spalinowy, a później elektryczny; w środku układ trójnawowy ośmioprzęsłowy. Wewnątrz hali usytuowano zespół pras oraz zestaw szlifierek wykonujących kolejne czynności technologiczne związane z produkcją szpadli i łopat, a zasilanych przez tzw. małe koło wodne. Znajdują się też tu: gwoździarka dźwigowa, niciarka i piec grzewczy trójkomorowy z dmuchawą oraz wyposażenie własnego warsztatu mechanicznego fabryki. Większość opisanego wyposażenia ma oryginalne, XIX-wieczne pochodzenie.

Teren gminny, użytkowany przez miejscowe Muzeum Techniki w Maleńcu, dostępny w godzinach funkcjonowania placówki.

Oprac. Włodzimierz Pedrycz, NID OT Kielce, 02.09.2014 r.

Bibliografia

  • Herbst. S, Ochrona Zabytków, R. IV. 1951.
  • Koźminski K., Zagłębie Staropolskie w Kieleckiem, Warszawa 1955.
  • Zieliński J., Staropolskie Zagłębie Przemysłowe, Wrocław-Warszawa-Kraków 1965.
  • Baranowski B., Baranowski W., Koliński J., Katalog Zabytków Budownictwa Przemysłowego w Polsce, Wrocław-Warszawa-Kraków 1970, t.II, z.4, powiat Opoczno, s. 17-18.
  • Wojewódzki R., Najważniejsze zabytki techniki powiatu koneckiego, Tradycje przemysłowe ziemi koneckiej, Kielce 1991, s. 51-61.
  • Guldon Z., Kaczor J., Górnictwo i hutnictwo w Staropolskim Okręgu Przemysłowym w drugiej połowie XVIII wieku, Kielce 1994.
  • Szczepański J., Modernizacja górnictwa i hutnictwa w Królestwie Polskim w I połowie XIX w. Rola specjalistów niemieckich i brytyjskich, Kielce 1997.
  • Główka J., Hutnictwo i przemysł metalowy w Zagłębiu Staropolskim w okresie międzywojennym 1918-1939, Kielce 2012.

czas dojazdu do następnego obiektu

33 min.

Kuźnia
Stara Kuźnica

30 minut

Wyposażenie w unikatowe urządzenia technologiczne oraz walory krajobrazowe i poznawcze historycznych założeń przemysłowych dawnych fabryk żelaznych

Historia

Tutejsza kuźnica wodna wymieniona jest w dokumentach po raz pierwszy już w 1662 roku. W wykazie fabryk żelaza pracujących w Królestwie Polskim w 1823 roku figuruje w dobrach Nieświńskich jako własność prywatna Wielhorskich. Pod koniec lat 30-tych XIX wieku została zmodernizowana dzięki kredytom z Banku Polskiego na rozbudowę prywatnych inwestycji przemysłowych. Po 1860 roku współpracowała z wybudowanym w pobliżu wielkim piecem, funkcjonującym do 1893 roku. Od początku XX jej funkcja ograniczała się do przekuwania złomu żelaznego na drobne narzędzia rolnicze i artykuły gospodarstwa wiejskiego. W 1957 roku kuźnia zaprzestała działalności i została przekazana Muzeum Techniki NOT w Warszawie. Po wykonaniu remontu na początku lat 60-tych XX wieku, jest udostępniana jako terenowa placówka muzealna. W latach 70-tych XX wieku. wykonano remont zbiornika wodnego wzmacniając groblę i wykonując nowy upust ulgowy, które to przedsięwzięcia zniszczyły dawny upust z drewnianymi zastawkami i przepuszczony nad nim mostek. Przeprowadzono również remont kapitalny budynku  kuźnicy, wymieniając zniszczoną drewnianą konstrukcję szopy, więźbę, pokrycie dachu i oszalowanie. Teren zakładu jest własnością Skarbu Państwa w zarządzie Muzeum Przemysłu i Techniki NOT w Warszawie.

Opis

Zespół kuźnicy leży nad rzeka Młynkówką, przy lokalnej drodze w odległości około 12 kilometrów od Końskich. Na zespół składa się układ wodny, budynek kuźnicy z wyposażeniem oraz pozostałości budowli towarzyszących (szopa gospodarcza, dom mieszkalny, ślady wielkiego pieca i wysypiska żużla). Z dawnego układu hydroenergetycznego pozostała grobla - zapora czołowa (piętrząca wodę w zbiorniku), upust roboczy i ulgowy (przebudowany) oraz koryto robocze (wprowadzone w dalszym biegu do wnętrza budynku). Budynek kuźnicy to w zasadzie prostokątna szopa drewniana, wykonana w konstrukcji szkieletowej z odeskowaniem pojedynczym zewnętrznym, posadowiona na kamiennym fundamencie. Posiada dach dwuspadowy z więźbą drewniana krokwiowo-płatwiową kryty gontem; elewacje są proste, bezokienne; w środku klepisko jako posadzka. Drzwi wejściowe (spągowe) w ścianie południowo-zachodniej prowadzą do w zasadzie jednoprzestrzennego wnętrza przeznczonego na cele produkcyjne, obecnie ekspozycyjne. A wyeksponowane jest unikatowe, stare wyposażenie: podstawowe - młot wodny naciskowy i kowadło, koło wodne nadsiębierne napędzające młot oraz miechy skrzynkowe napędzane odrębnym (wewnętrznym) kołem nasiębiernym; i wyposażenie  uzupełniające - piec grzewczy, ręczne nożyce do cięcia blachy, toczek (ostrzałka), obcęgi, szczypce i inne drobne narzędzia kowalskie. Zespół kuźnicy zachował swe historyczne rozplanowanie przestrzenne a urządzenie mogą być okresowo uruchamiane dla celów poglądowych.

Nieruchomość należy do Skarbu Państwa, jest w zarządzie Muzeum - teren ogólnodostępny dla zwiedzających, budynek po umówieniu się z mieszkającym obok opiekunem.

Oprac. Włodzimierz Pedrycz, NID OT Kielce, 09.09.2014 r.

Bibliografia

  • Karty ewidencyjne: - Kuźnica wodna - zespół, - Budynek kuźnicy (kuźni), oprac. J. A. Baliński 1996, [Archiwum Świętokrzyskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Kielcach i Archiwum Narodowego Instytutu Dziedzictwa w Warszawie].
  • Guldon Z., Kaczor J., Górnictwo i hutnictwo w Staropolskim Okręgu Przemysłowym w drugiej połowie XVIII wieku, Kielce 1994.
  • Koźminski K., Zagłębie Staropolskie w Kieleckiem, Warszawa 1955.
  • Krygier E., Ruszczyńska T., Katalog Zabytków Budownictwa Przemysłowego w Polsce, , Wrocław - Warszawa 1958, t.II, z.1, powiat Końskie, s. 61-62.
  • Wojewódzki R., Najważniejsze zabytki techniki powiatu koneckiego, Tradycje przemysłowe ziemi koneckiej, Kielce 1991, s. 51-61.
  • Wojewódzki R., Najcenniejsze zabytki techniki - Stara Kuźnica; w miesięczniku IKAR, nr 11 (15) z 1994r.

czas dojazdu do następnego obiektu

51 min.

Układ wodny na rzece Żarnówce
Mostki

15 minut

Widoczne w terenie, typowe dla 1. połowy XIX wieku z czasów Królestwa Kongresowego, dawne założenie przemysłowe wielkopiecowe z układem wodnym

Historia

Zgodnie z planami Stanisława Staszica rozwoju przemysłu metalurgicznego w Zagłębiu Staropolskim, w 1818 roku opracowano zamierzenia zagospodarowania przemysłowego doliny rzeki Kamiennej i okolic Kielc. Zakład wielkopiecowy w Parszowie miał produkować surówkę do dalszego przerobu w „fabrykach żelaznych na rzece Kamiennej”. Istniały tu wcześniej (wraz z prawdopodobnym spiętrzeniem wody) - kuźnice w XVII wieku i wielki piec w 2. połowie XVIII wieku. Zniszczony w czasie powodzi w 1812 roku zakład został odbudowany w 1829 roku, w zupełnie nowym kształcie wg planów Jacka Lipskiego. Wraz z nowym wielkim piecem powstał nowy układ hydroenergetyczny, ukształtowany według typowych ówczesnych założeń - zapora ziemna z upustem ulgowym (na rzece Żarnówce, dopływie Kamiennej), przepust roboczy, dalej kanał roboczy do zgrupowanych przy klatce wodnej budynków fabrycznych z odpływem kanałem dolnym (częściowo zakrytym, częściowo odkrytym) do koryta rzeki. Przy wielkim piecu z kołem wodnym funkcjonowała pomocnicza maszyna parowa i wieża gichtociągowa. W 1834 roku odlewnia w Parszowie została całkowicie przebudowana i była wtedy uważana za jedną z najlepiej wyposażonych odlewni rządowych; obok uruchomiono warsztaty mechaniczne. Realizowano tu głównie produkcje zbrojeniową, ale też produkowano okucia budowlane i części maszyn. Około 1840 roku wymieniono wielki piec, a po pożarze w 1860 roku czynna już była tylko odlewnia. Osiedle domków robotniczych, towarzyszące wówczas zawsze inwestycjom przemysłowym, powstawało sukcesywnie w 2. połowie XIX wieku, sięgając nieodległych Mostków, gdzie funkcjonował inny zakład wielkopiecowy (współpracujący z parszowskim). Opuszczony pod konie XIX roku zakład popadał stopniowo w ruinę; do II wojny światowej część budynków była jeszcze pod dachem, a w czasie wojny w miejscu wielkiego pieca stanął bunkier. W latach 60-tych stał jeszcze użytkowany przez szkołę budynek produkcyjny (usytuowany na kanale roboczym równolegle do tamy), zrujnowany budynek zbrojowni, dom administratora i część domów mieszkalnych. Zbiornika wodnego już nie ma (wkroczyła tu już nawet zabudowa), ale zachowały się elementy dawnego układu wodnego: zapora ziemna, przyczółki jazu (wykorzystane do budowy pod koniec wojny mostu starej drogi), przepust pod zaporą, fragmenty kanałów roboczych oraz murów oporowych. Na dolnym tarasie pojawiła się niezwiązana z zakładem zabudowa zagrodowa, a na zrębie starych budynków fabrycznych usiłowano lokować nowe obiekty, w tym rozpoczęto nadbudowę szkołę. Teren przeszedł  w ręce prywatne (w tym firma prywatna), a inwestycje zostały w latach 90-tych XX wieku wstrzymane na etapie stanu surowego. Aktualnie teren porośnięty jest dziką roślinnością i postępuje też ruinacja substancji murowej - zarówno tej oryginalnej XIX-wiecznej jak i tej przebudowywanej, powojennej.

Opis

Teren byłego zakładu przemysłowego położony jest przy drodze Starachowice - Skarżysko-Kamienna (która biegnie nasypem równoległym do dawnej zapory) i jej odgałęzieniu - droga do Suchedniowa (ograniczająca od wschodu nieckę dawnego zbiornika). Z byłego układu wodnego zachowały się: zarys rozległego stawu (obecnie bez wody), zapora ziemna (w dużej mierze zachowana, ale i przekształcona wskutek korekty układu drogowego), jaz ulgowy w środkowej części grobli (jednoprzęsłowy, wykonany z kamienia łamanego z przyczółkami stanowiącymi obecnie podpory, bocznego teraz, drewnianego mostu drogowego i z poszurem kamiennym na palach drewnianych), fragment przepustu roboczego (kamienny, sklepiony - na wschód od przelewu), fragmenty dolnego kanału roboczego (obecnie suchego, z wylotem części podziemnej pod budynkiem i dalej z zarośniętym, odkrytym korytem). W północno-wschodniej części założenia wyznaczony był plac zakładowy - od strony południowej dawną groblą, a od strony zachodniej korytem rzeki  i podbudowany murem oporowym kształtującym w miarę płaski teren pod zabudowania fabryczne. Występował tu w czasie funkcjonowania zakładu szereg sukcesywnie dostawianych lub przebudowywanych budynków - m.in. wielki piec, odlewnia, warsztaty i budynki pomocnicze. Do dzisiaj zachował się (i to jedynie w parterze) północny budynek fabryczny, usytuowany na dawnym kanale roboczym, jako ostatni w ciągu hydroenergetycznym. Był niegdyś parterowy z dachem dwuspadowym; obecnie wygląda inaczej, podwyższony, z dachem naczółkowym  z lukarnami - wskutek podjętej w latach 90-tych XX wieku i wkrótce zaniechanej, przebudowy i adaptacji. Kamienno ceglana substancja ścian przyziemia, jak i plan rzutu oraz podstawowe podziały wnętrza zostały zachowane. Znajdujące się w zachodniej części tarasu zakładowego zabudowania zagrodowe - drewniane i murowane, parterowe domy mieszkalne i budynki gospodarcze są obiektami nowożytnymi, niezwiązanymi z dawną fabryką. Większość terenu, poza okolicami domostw, jest nieuporządkowana, porośnięta dzika roślinnością, z dużym już drzewostanem i staje się coraz trudniej dostępna.

Teren zespołu jest dostępny, ale we własności prywatnej; domy zamieszkałe.

Oprac. Włodzimierz Pedrycz, NID OT Kielce, 19.11.2014 r.

Bibliografia

  • Karty ewidencyjne. Układ hydroenergetyczny, Zakład wielkopiecowy - zespół i Budynek produkcyjny, oprac. G. Balińska i J.A. Baliński, Kielce 1995 [Archiwum Świętokrzyskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Kielcach i Archiwum Narodowego Instytutu Dziedzictwa w Warszawie].
  • Koźminski K., Zagłębie Staropolskie w Kieleckiem, Warszawa 1955.
  • Krygier E., Katalog Zabytków Budownictwa Przemysłowego w Polsce, Wrocław-Warszawa-Kraków 1961, t.2, z.3, powiat Iłża, miasto Skarżysko-Kamienna, miasto Starachowice.
  • Rey A., Geneza i rozwój układów przestrzennych zakładów hutniczych w Zagłębiu Staropolskim., Kwartalnik Urbanistyki i Architektury 1966, t.XI. z.2.
  • Suliga J., Studium historyczne przyrodniczo-kulturowe doliny rzeki Kamiennej, KRAJOBRAZY 8 (20), Warszawa 1995.
  • Wojewódzki R., Najcenniejsze zabytki techniki - Parszów; w miesięczniku IKAR, nr 3 (19) z 1995r.
  • Zieliński J., Staropolskie Zagłębie Przemysłowe, Wrocław-Warszawa-Kraków 1965.

czas dojazdu do następnego obiektu

10 min.

Pozostałości zespołu pofabrycznego
Wąchock

30 minut

Zachowane pozostałości kompletnego zespołu fabrycznego z XIXwieku, opartego o układ hydroenergetyczny - stanowiący przykład kształtowania krajobrazu kulturowego rzeki Kamiennej w postaci założenia przemysłowego determinującego typ zastosowanej architektury

Historia

Tradycje przemysłowe okolic Wąchocka sięgają XIII wieku, kiedy to wydobycie rud rozpoczęli pobliscy cystersi. Rozwinął się tu później przemysł hutniczy i metalurgiczny; w 1818 roku dobra klasztorne, wraz z zakładem wąchockim przeszły na własność rządu. Zgodnie z ówczesnymi planami Stanisława Staszica rozwoju przemysłu metalurgicznego w Zagłębiu Staropolskim, zakład w Wąchocku miał stanowić pośredni element „kombinatu” na rzece Kamiennej. Planu budowy wielkiego pieca nie zrealizowano, natomiast w latach 1821-1823 zbudowano zakład kuźniczy, produkujący różne wyroby gotowe i kute żelazo. Układ wodny na rzece Kamiennej ostateczną formę uzyskał w 1833 roku, już w ramach inwestycji Banku Polskiego, polegającej też na znacznej przebudowie i modernizacji zakładu metalowego (po spaleniu kuźnic). Był to wówczas nowoczesny zakład z sześcioma ogniskami, trzema młotami i miechami skrzyniowymi. Działał (jako Zakład Rządowo-Górniczy Fryszerek) prawdopodobnie do lat 60-tych XIX wieku. W 1869 roku kupił go lokalny przedsiębiorca Piotr Hutt. Do nieruchomości należał: układ wodny i zabudowania fabryczne (wówczas kamienno-drewniane i drewniane). W tym okresie prawdopodobnie zakład modernizowano, a w 1888 roku ponownie zmienił właściciela; kupił go przedsiębiorca Nauman i przekazał zięciowi - M. Schoenbergowi, On to, wspierany rodzinnym kapitałem kupieckim zainwestował znacznie w nabytą fabrykę, nadając jej kształt zbliżony do dzisiejszego. Dokonał modernizacji (przebudowy i rozbudowy w kamiennej już substancji) budynków i urządzeń oraz wzniósł dwukondygnacyjny murowany budynek (tzw. Pałac) na mieszkanie dla rodziny. W skład zakładu wchodził wówczas młyn, odlewnia, fabryka maszyn młyńskich oraz zabudowania gospodarcze; teren był ogrodzony ozdobnym parkanem od strony wschodniej. Energię dostarczał układ hydroenergetyczny - najpierw z kołami wodnymi, a w końcu XIX wieku z turbinami. W 1924 roku Schoenberg wydzierżawił fabrykę Lidowieckiej Spółce Handlowo - Przemysłowej z zastrzeżeniem dalszego prowadzenia produkcji metalowej. Wkrótce jednak fabrykę zamknięto, tylko młyn działał aż do wojny - do 1938 roku napędzany turbiną wodną, później silnikiem elektrycznym. Układ wodny przestał istnieć w 1938 roku kiedy to powódź uszkodziła jaz. Schoenebergowie opuścili Wąchock w 1944 roku, a teren i zabudowania stały się własnością Skarbu Państwa. W budynkach fabrycznych w latach 50-tych XX wieku pracowała wytwórnia prefabrykatów betonowych i warsztat rzemieślniczy, były też magazyny Gminnej Spółdzielni. W Pałacu znajdowały się mieszkania oraz przejściowo urząd gminy i ośrodek zdrowia,; młyn był czynny do lat 70-tych XX wieku. W latach 80-tych władze gminy rozpoczęły remont budynku Pałacu, wkrótce jednak przerwany. W 1989 roku budynki wraz z przyległym gruntem nabyli w drodze przetargu bracia K. i Z. Stempnowscy, z zamiarem urządzenia tu zespołu hotelowo - rekreacyjnego. Plany nie weszły w życie, a nieruchomość przeszła w 2004 roku na własność kolejnego prywatnego przedsiębiorcy. Teren ogrodzono z pozostałych stron, częściowo uporządkowano, ale i teraz nie rozpoczęto żadnych inwestycji; obecnie teren pozostaje coraz bardziej zarośnięty (prawie już niedostępny); substancja budynków niszczeje, a pozostałości dolnego kanału wodnego są w zaniku. W międzyczasie (w 2008 roku) odtworzono zewnętrzny zbiornik wodny, kształtując też na nowo wały i odbudowując jaz na rzece.

Opis

Zespół pofabryczny usytuowany jest w północno-zachodniej części miejscowości, miedzy rzeką Kamienną a linią kolejową; od zachodu ogranicza go niedawno odbudowany zbiornik wodny. Nieruchomość wyznaczają nasypy ziemne oddzielające zabudowania od układu wodnego, dostępna jest drogami od strony wschodniej. Teren jest ogrodzony, w tym od strony południowo-wschodniej historycznym parkanem ozdobnym kamienno-żeliwnym, od strony północnego-wschodu murem kamiennym, a z pozostałych stron współczesnymi przęsłami metalowymi. Pierwotnie funkcjonował tu kompletny system wewnętrzny hydrotechniczny - kolejno od stawu: kanał górny z upustem roboczym, komory turbin (dawnych kół wodnych) z wprowadzeniem kanału energetycznego i kanał roboczy dolny. Charakterystyczna tu była znaczna długość zapory i niewielka odległość między upustem ulgowym a roboczym oraz równoległe usytuowanie dwóch oddzielnych komór wodnych w stosunku do kanału roboczego. Całe założenie reprezentowało typ asymetrycznego przemysłowego układu przestrzennego z silnym zaakcentowaniem zespołu zabudowań fabrycznych po jednej stronie. Budynki zgrupowane są po obu stronach kanału roboczego, przy klatce wodnej, tworząc w zasadzie symetryczny układ (wykształcony w 2. połowie XIX wieku zapewne na bazie starszych zabudowań). Po stronie północnej znajdują się pozostałości odlewni  i budynku warsztatowego; po stronie południowej był młyn i budynek fabryczny. Ponadto dostawiono tu budynek mieszkalny zwany Pałacem. Zespół uzupełniały budynki pomocnicze i magazynowe, w części wschodniej i zachodniej posesji - obecnie w dużej mierze nieistniejące. Środkową część działki zajmował ogród; obecnie bujna, nieuporządkowana zieleń wysoka i niska. Budynki założone są na planie prostokąta. W większości były one dwukondygnacyjne (pałac podpiwniczony), kryte dachami dwuspadowymi i naczółkowymi. Na elewacjach widoczne są pozostałości zdobienia gzymsami i lizenami. Bogatszą artykulację posiadają elewacje pałacu - ukształtowane w stylu neorenesansowym, symetryczne, wieloosiowe. Zaakcentowane są narożniki oraz wysunięte ryzality środkowe (w tym wschodni, wejściowy trzyarkadowy); występuje tu też kamienny cokół i trzy kamienne gzymsy, a w partiach górnych kamienne elementy wystroju (podokienniki, rozety, akroteriony). Wnętrze budynku uległo pewnej przebudowie, ale nadal czytelny jest dwutraktowy układ z zabiegową klatką z kamiennymi schodami. Budowle wykonane były z kamienia, piaskowca (co zachowało się do dziś), w tym część fundamentowa z kamienia blokowego, a partie wyższe z kamienia łamanego; w budynku pałacu występowała lokalnie cegła kształtująca otwory. Budynki były tynkowane, a elewacje pałacu komponowane z uwypuklonym, kamiennym (nietynkowanym) wystrojem architektonicznym. Obecne zabudowania to w większości ruina - bez dachów, stropów i tynków. Stosunkowo dobrze zabezpieczony jest jeszcze budynek pałacu i sąsiadujący budynek fabryczny; w ramach niedawnego remontu (lata 90-te XX wieku) wymieniono dach, więźbę i stropy, zachowały się też elementy wystroju architektonicznego na elewacjach.

Nieruchomość jest niedostępna - teren jest prywatny i ogrodzony, brak informacji o kontakcie z właścicielem.

Oprac. Włodzimierz Pedrycz, NID OT Kielce, 28.11.2014 r.

Bibliografia

  • Karty ewidencyjne: Założenie przemysłowe, System hydroenergetyczny, Pałac, Budynek gosp.-produkcyjny, Młyn, Odlewnia, Warsztaty, Budynek produkcyjny,  Ogrodzenie , oprac. G. Balińska i J.A. Baliński, Kielce 1994 oraz Jaz, oprac. L. Budych, Kielce 1994 [Archiwum Świętokrzyskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Kielcach i Archiwum Narodowego Instytutu Dziedzictwa w Warszawie].
  • Krygier E., Katalog Zabytków Budownictwa Przemysłowego w Polsce, Wrocław-Warszawa-Kraków 1961, t.2, z.3, powiat Iłża, miasto Skarżysko-Kamienna, miasto Starachowice.
  • Radwan M., Rudy, kuźnice i huty żelaza w Polsce, Warszawa 1963.
  • Rey A., Zagadnienia energetyki wodnej w budownictwie przemysłowym Zagłębia Staropolskiego w I połowie XIX w., Kwartalnik Urbanistyki i Architektury 1957, t.II. z.3-4.
  • Rey A., Geneza i rozwój układów przestrzennych zakładów hutniczych w Zagłębiu Staropolskim., Kwartalnik Urbanistyki i Architektury 1966, t.XI. z.2.
  • Suliga J., Studium historyczne przyrodniczo-kulturowe doliny rzeki Kamiennej, KRAJOBRAZY 8 (20), Warszawa 1995.
  • Wojewódzki R., Najcenniejsze zabytki techniki - Wąchock; w miesięczniku IKAR, nr 6 (34) z 1996r.
  • Zieliński J., Staropolskie Zagłębie Przemysłowe, Wrocław-Warszawa-Kraków 1965.

czas dojazdu do następnego obiektu

11 min.

Zespół zakładu wielkopiecowego
Starachowice

kilka godzin

Zachowany w całości układ przestrzenny historycznego założenia przemysłowego, z postępującymi nawarstwieniami wynikającymi z modernizacji technologii oraz w dużej mierze zachowane urządzenia wielkiego pieca i wspomagające -  jako świadectwo tradycji i umiejętności przemysłowych dawnych i nieodległych czasów.

Historia

Osada kuźnicza istniała w tym rejonie już około połowy XV wieku, okolice wchodziły w skład dóbr klasztornych cystersów z Wąchocka. Poświadczona jest działalność kuźnicy w XVI i w XVII wieku, kiedy to pracowała m.in. na potrzeby wojenne króla Stefana Batorego. W latach 1778-1779 ówczesny opat Aleksander Rudkiewicz wprowadził tu pierwszy w Polsce nowoczesny wielki piec. Na przełomie XVIII i XIX wieku nastąpiły zmiany własnościowe - dzierżawa, sekwestr rządowy, zajęcie dóbr przez zaborców, a nowe inwestycji powzięto już po 1816 roku w wyniku działań Głównej Dyrekcji Górniczej w ramach Królestwa Kongresowego. Opierały się one głównie na planach Stanisława Staszica rozwoju górnictwa i hutnictwa kruszcowego w okolicy Kielc oraz wytworzenia „ciągłego zakładu fabryk żelaznych na rzece Kamiennej”. Jako węzłowy punkt „kombinatu przemysłowego” przewidziano zakład w Starachowicach - miał on produkować surówkę, odlewy i półwyroby kute - zakłady położone wyżej nad rzeką przewidziano do wytwarzania surówki, a niżej do produkcji wyrobów gotowych i też półfabrykatów. W Starachowicach rychło powstały: nowoczesna walcowania żelaza (1822 rok), fryszerki i zmodernizowano wielki piec (1823 rok); istniał też tartak i cegielnia. Zakład ten stanowił również istotny element gospodarki za Ksawerego Druckiego-Lubeckiego, który w 1824 roku przejął od Staszica zarządzanie przemysłem na ziemiach polskich (zaboru rosyjskiego). Ale dopiero w latach 1836-1843 w ramach inwestycji Banku Polskiego zakład w Starachowicach zyskał kształt zbliżony do obecnego. Wybudowano nowy zakład wielkopiecowy (na północy-wschód od poprzedniego), wykonując najpierw prace hydrotechniczne (zwiększenie spiętrzenia wody, wytyczenie nowych kanałów fabrycznych) i następnie wprowadzając sukcesywnie nowe obiekty - piece do prażenia rudy, wieżę gichtociągową, gisernię, węgielnie, budynki pomocnicze i administracyjne, składy, kolonię domków robotniczych; oraz urządzenia - miechy, nagrzewnice, dmuchawy, podnośnik (maszynerię tę wykonano w Białogonie). Projekty opracował prawdopodobnie Fryderyk Lempe lub Stanisław Wysocki, z technologiczną pomocą Filipa Girarda - z uwzględnieniem najnowszych zdobyczy wiedzy o wielkopiecownictwie na węgiel drzewny. W drugiej połowie XVIII wieku zakłady starachowickie chyliły się kun upadkowi, a w 1870 roku, po uprzednim, wydzieleniu, zostały sprzedane baronowi Antoniemu Fraenklowi, który w ramach powołanej Spółki Akcyjnej pod nazwą Towarzystwo Górnicze Zakładów Starachowickich rozpoczął modernizację zakładu. Do końca XIX wieku wprowadzono turbiny w miejsce kół wodnych, nowe nagrzewnice i dmuchawy, maszyny parowe oraz zmodernizowano wielki piec. Zasadnicza zmiana zaszła na przełomie wieków - w 1899 roku wybudowano nowoczesny wielki piec na paliwo koksowe, a obok nową walcownię i stalownię. Pomimo tego wyposażenia zakłady przeżywały do I wojny światowej poważny kryzys, a w okresie wojny zostały zatrzymane. Ale już w 1920 roku pracowały na potrzeby Ministerstwa Spraw Wojskowych produkując m.in. amunicję. W tym czasie rząd przejął większość udziałów w spółce. W latach 1926-1931 przebudowano całkowicie wielki piec i nagrzewnice oraz wprowadzono napęd elektryczny urządzeń pomocniczych i nowe odpylacze. W 1936 roku wybudowano nową estakadę rozładunkową. Po II wojnie światowej zakład w 1952r. wszedł w skład (jako Wydział Hutniczy) Fabryki Samochodów Ciężarowych; w 1954 roku dokonano modernizacji wielkiego pieca i kotłowni. Produkcja prowadzona była do 1968 roku, kiedy zakład metalurgiczny zamknięto i objęto ochroną prawną - na podstawie wpisu do rejestru zabytków z 1966 roku. W jednym z budynków pomocniczych od 1927 roku do 1973 roku działała cegielnia. W latach 70-tych i 80-tych prowadzone były tu jedynie drobne prace remontowe i zabezpieczające. Na początku lat 90-tych pojawiła się trójstronna inicjatywa powołania muzeum, wtedy m.in. przekazano nieruchomość miastu; ale dopiero po przejęciu przez powiat starachowicki udało się zrealizować ten pomysł. W 2001 roku powołano tu (decyzją Rady powiatu starachowickiego) placówkę muzealną, która po przeprowadzeniu w latach 2008-2010 gruntownych remontów większości obiektów i uporządkowaniu otoczenia (rewitalizacji zespołu w ramach projektu Regio Ferrea), funkcjonuje obecnie jako Muzeum Przyrody i Techniki „Ekomuzeum” im. Jana Pazdura.

Opis

Zakład wielkopiecowy położony jest w południowej części miasta w pobliżu linii kolejowej i równolegle płynącej rzeki Kamiennej. Poprzedza go zbiornik wodny na rzece Kamiennej ze współczesną drogą na starej grobli. Dalej w kierunku wschodnim, za kawałkiem przypadkowo zagospodarowanego terenu zaczyna się zabytkowy zespół przemysłowy. Obejmuje on teren o kształcie zbliżonym do prostokąta i powierzchni blisko 8 hektarów, na którym znajdują się obiekty wchodzące w skład dwóch kolejnych, następujących po sobie chronologicznie etapów funkcjonowania zakładu wielkopiecowego - z połowy XIX wieku i z przełomu XIX i XX wieku. Zakład rozplanowano w latach 30-tych XIX wieku na południowym zboczu dawnej kopalni; wycięto tu trzy tarasy wzmocnione kamiennymi murami oporowymi, na których znajdowały się: magazyny rudy, piece do prażenia i na najniższym - maszynownia, trzy wielkie piece i hala lejnicza oraz zamykający od południa całe założenie plac fabryczny. Do dnia dzisiejszego zachował się tarasowy układ zespołu, podziemny kanał roboczy, budynek maszynowni oraz budynek dawnej hali lejniczej. Pod koniec XIX wieku przeprowadzono gruntowną modernizację zakładu, budując w części południowej terenu nowe obiekty fabryczne. Rozlokowano tu ciąg produkcyjny - budynek turbodmuchawy, wielki piec i jego technologiczne otoczenie, nowa halę lejniczą, wagę i składy; w kierunku południowym ciąg budynków pomocniczych - kotłownię, dmuchawę parową, wieżę ciśnień, a w części zachodniej i wschodniej budynki administracyjne oraz inne obiekty technologiczne i uzupełniające. Zagospodarowanie terenu zakładu uzupełniają utwardzone ciągi komunikacyjne i place, bocznice z torami (w tym estakada) oraz pozostałości układu wodnego (kanał kryty i terenowy). Budowle z tego założenia zachowały się do dzisiaj, w kształcie niewiele zmienionym postępującą modernizacją technologiczną. Większość budynków XIX-wiecznych wykonano z kamienia ze znacznymi wątkami ceglanymi ceramicznymi; są to przeważnie budynki o prostokątnym planie z dwuspadowym dachem, z komponowanymi elewacjami, częściowo tynkowanymi - o architekturze klasycystycznej, charakterystycznej dla budownictwa 1. połowy XIX wieku. Budynki XX-wieczne wykonane w konstrukcji ryglowej z więźbą i ramami metalowymi, z wypełnieniem ceglanym. Wewnątrz kryją stare i nowsze maszyny oraz urządzenia w tym m.in.: dmuchawę parowo-tłokową z kołem zamachowym i kotły komorowe z początku XX wieku, odpylacze, wagi i dmuchawę elektryczną z okresu międzywojennego. Elementy posadzek i małej architektury wykonane są z cegły żużlowo cementowej miejscowego wyrobu. Główny obiekt - wielki piec wraz z wieżą wyciągową, obudowane urządzeniami i instalacjami wspomagającymi - dominuje nad całością założenia, flankowany ceglanymi kominami obiektów pomocniczych.  Jest on piecem szybowym, w kształcie dwóch złączonych stożków. Wykonany jest z cegieł szamotowych i częściowo węglowych; spoczywa na trzonie ułożonym na zbrojonym fundamencie betonowym, a z zewnątrz obudowany jest konstrukcją stalowych pomostów eksploatacyjnych i konserwacyjnych. Obecnie teren zakładu jest uporządkowany, większość obiektów zagospodarowano na cele ekspozycyjne i muzealne (atrakcyjnie prezentowane), a zwiedzanie zostało zorganizowane - od budynku recepcyjnego przy nowym wejściu od północy, z parkingu przy ulicy miejskiej.

Zespół jest własnością Muzeum Przyrody i Techniki; dostępny w godzinach pracy placówki.

Oprac. Włodzimierz Pedrycz, NID OT Kielce, 16.09.2014 r.

Bibliografia

  • Karty ewidencyjne: - Zespół wielkopiecowy, - Piec hutniczy, - Budynek maszyny wyciągowej, - Budynek dmuchawy elektrycznej, - Budynek dmuchawy parowej, - Dawna hala lejnicza, - Budynek hali lejniczej, - Budynek kotłowni, - Wieża ciśnień, - Dawna maszynownia, - Budynek oczyszczalni gazu wielkopiecowego, - Budynek zarządu huty, - Budynek administracyjny, - Zbiorniki do granulacji żużla, - Portiernia, oprac. J. Maraśkiewicz 1991;  [Archiwum Świętokrzyskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Kielcach i Archiwum Narodowego Instytutu Dziedzictwa w Warszawie].
  • Dumała K., Przemiany przestrzenne miast i rozwój osiedli przemysłowych w Królestwie Polskim w latach 1831-1869, Wrocław - Warszawa - Kraków - Gdańsk 1974.
  • Gąsiorowska-Grabowska N. Z dziejów przemysłu w Królestwie Polskim, Warszawa 1965.
  • Główka J., Hutnictwo i przemysł metalowy w Zagłębiu Staropolskim w okresie międzywojennym 1918-1939, Kielce 2012.
  • Kalinowski W., Budowa zakładów starachowickich w latach 1836-1841, w świetle materiałów kartograficznych, w KHKM Rok. XIX. 1971, nr 1.
  • Koźminski K., Zagłębie Staropolskie w Kieleckiem, Warszawa 1955.
  • Krygier E., Katalog Zabytków Budownictwa Przemysłowego w Polsce, Wrocław-Warszawa-Kraków 1961, t.2, z.3, powiat Iłża, miasto Skarżysko-Kamienna, miasto Starachowice.
  • Pazdur J., Starachowice - osiedle i zakłady do 1939 r., Studium do dziejów górnictwa i hutnictwa, t.13, 1968.
  • Radwan M., Rudy, kuźnice i huty żelaza w Polsce, Warszawa 1963.
  • Rey A., Geneza i rozwój układów przestrzennych zakładów hutniczych w Zagłębiu Staropolskim., Kwartalnik Urbanistyki i Architektury 1966, t.XI. z.2.
  • Suliga J., Studium historyczne przyrodniczo-kulturowe doliny rzeki Kamiennej, KRAJOBRAZY 8 (20), Warszawa 1995
  • Szczepański J., Modernizacja górnictwa i hutnictwa w Królestwie Polskim w I połowie XIX w. Rola specjalistów niemieckich i brytyjskich, Kielce 1997.
  • Wojewódzki R., Najcenniejsze zabytki techniki - Starachowice; w miesięczniku IKAR, nr 5 (21) i 6 (22)  z 1995r.;
  • Zieliński J., Staropolskie Zagłębie Przemysłowe, Wrocław-Warszawa-Kraków 1965.

czas dojazdu do następnego obiektu

13 min.

Urządzenia wodne z tamą i przepustem
Starachowice

30 minut

Realizacja nowego sposobu traktowania inwestycji przemysłowych, ujmujących jednorazowo program technologiczny i architektoniczny w zwartą całość dzieła urbanistycznego

Historia

Zgodnie z planami Stanisława Staszica rozwoju przemysłu metalurgicznego w Zagłębiu Staropolskim, w 1818 roku opracowano zamierzenia zagospodarowania przemysłowego doliny rzeki Kamiennej i okolic Kielc. Przewidywany w Michalowie do przebudowy zakład (istniała tu wcześniej kuźnica i fryszerki, które w 1818 roku przeszły z rąk benedyktynów świętokrzyskich na własność rządową) miał stanowić pośredni element „ciągłego zakładu fabryk żelaznych na rzece Kamiennej” przygotowując półfabrykaty kute i walcowane. Budowę rozpoczęto w 1836 roku; do 1841 roku zrealizowano układ wodny składający się z zapory ziemnej z falochronem (spiętrzającej wody zalewu - największego w ciągu rzeki Kamiennej), jazu ulgowego i wewnętrznego układu energetycznego. W 1842 roku uruchomiono pudlingarnię; wybudowano też kolonię robotniczą (22 domy) - w 1843 roku wytwórnia zatrudniała ponad 60 osób; przy budowie czynny był budowniczy Henryk Rose. Zakład ten posiadał klasyczny, modelowy wręcz układ planu - osiowy układ zespołu fabrycznego wkomponowany w swobodny, asymetryczny układ ujęcia wodny (upust jałowy i wlot roboczy po obu stronach grobli, inaczej ukształtowane). Zabudowania zlokalizowano na osi wyznaczonej przez kanał roboczy i odpływowy, włączając w to układ drogowy. W 1870 roku, zostały zakupione  wraz z całym węzłem starachowickim przez dom bankowy A. Fraenkla, który powołał spółkę do eksploatacji zakładów. Od około 1876 roku zakład modernizowano, instalując tu m.in. dwie maszyny parowe, a później i turbinę w miejsce koła wodnego. Na przełomie XIX i XX wieku, w latach kryzysu, produkcję wygaszano w związku z nowymi planami urządzenia przemysłu metalurgicznego. Wielka powódź w 1903 roku przyspieszyła proces likwidacji fabryki; zniszczyła upust i częściowo zaporę; część wyposażenia przeniesiono do Nietuliska. Nieczynny zakład i pozostawione budowle popadały w ruinę i podlegały dzikim rozbiórkom. Na archiwalnym zdjęciu z 1903 roku widoczne są jeszcze znaczne pozostałości upustu (fundowanego na palach), równie monumentalnego jak w sąsiednich Brodach; ciekawe też było zastosowanie tu stalowej konstrukcji sekcji przelewowej (widocznej jeszcze w latach 50-tych XX wieku). Z władania Towarzystwa Górniczych Zakładów Starachowickich S.A. założenie przeszło w 1948 roku na rzecz Skarbu Państwa. W 1964 roku przy budowie nowego mostu na byłym upuście zniknęły ślady lewego przyczółka a prawy uległ znacznemu zniszczeniu, teren dawnego zalewu pozbawiony jest obecnie wody, porasta go nieuporządkowana roślinność. Znikają również i ulegają przebudowie domki robotnicze; z  zabudowań fabrycznych tez niewiele pozostało - oprócz południowego budynku przekształconego na mieszkalny. Teren pofabryczny jest obecnie własnością gminy (komunalizacja nastąpiła w 1990 roku), natomiast obszar urządzeń wodnych (rzeka i dawny staw) pozostaje w gestii Skarbu Państwa.

Opis

Teren byłego zakładu przemysłowego zlokalizowany jest w dzielnicy Michałów - obecnie w południowo-wschodniej części Starachowic, dawniej odrębna miejscowość.  Obszar zabudowań pofabrycznych poprzedza od północy niecka  dawnego zbiornika wodnego, oddzielona drogą na grobli, wzmocnionej od strony stawu podniszczonym kamiennym murem falochronu  Wzdłuż tej drogi występują stare nasadzenia w formie alei - kasztanowce, akacje i okazały dąb - pomnik przyrody. Dawnym upustem, teraz obramionym nową, betonową konstrukcją mostu, płynie rzeka Kamienna; pozostałości zabudowań fabrycznych i osiedla znajdują się w południowo-wschodniej części założenia - za groblą a domki za główną drogą do Ostrowca. Pierwotnie występował tu kompletny wewnętrzny układ energetyczny z siłownią jednokanałową - wlot jednoprzęsłowy, kanał roboczy (koryto kamienne) wprowadzający wodę do klatki koła wodnego (turbiny), kanał odprowadzający najpierw podziemny, potem otwarty ziemny. Budynków fabrycznych było kilka - główny budynek siłowni dostawiony był bokiem do siłowni wodnej, a dwa budynki produkcyjne pomocnicze ograniczały po bokach plac, stojąc równolegle do układu. Na zamknięciu osi placu znajdowała się brama wjazdowa flankowana budynkami wagi i portierni. Całość wykonana z kamienia łamanego licowanego płytami i blokami z piaskowca. Aktualnie, budynki te w zasadzie nie istnieją - pozostały relikty murów i zarys fundamentów. Znajdujący się dalej w kierunku wschodnim parterowy budynek pomocniczy funkcjonuje teraz jako mieszkalny dla pięciu rodzin. Ogólnie mówiąc, malowniczość lokalizacji kryje mało czytelne już resztki dawnego, typowego dla okresu uprzemysłowienia Królestwa Kongresowego, założenia przemysłowego.

Teren zespołu jest ogólnodostępny dla zwiedzających, dom mieszkalny w użytkowaniu prywatnym.

Oprac. Włodzimierz Pedrycz, NID OT Kielce, 17.11.2014 r.

Bibliografia

  • Karty ewidencyjne. Układ hydroenergetyczny i Zakład metalurgiczny - zespół, oprac. G. Balińska i J.A. Baliński, Kielce 1995 [Archiwum Świętokrzyskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Kielcach i Archiwum Narodowego Instytutu Dziedzictwa w Warszawie].
  • Dumała K., Przemiany przestrzenne miast i rozwój osiedli przemysłowych w Królestwie Polskim w latach 1831-1869, Wrocław - Warszawa - Kraków - Gdańsk 1974.
  • Koźminski K., Zagłębie Staropolskie w Kieleckiem, Warszawa 1955.
  • Krygier E., Katalog Zabytków Budownictwa Przemysłowego w Polsce, Wrocław-Warszawa-Kraków 1961, t.2, z.3, powiat Iłża, miasto Skarżysko-Kamienna, miasto Starachowice.
  • Radwan M., Rudy, kuźnice i huty żelaza w Polsce, Warszawa 1963.
  • Rey A., Zagadnienia energetyki wodnej w budownictwie przemysłowym Zagłębia Staropolskiego w I połowie XIX w., Kwartalnik Urbanistyki i Architektury 1957, t.II. z.3-4.
  • Rey A., Geneza i rozwój układów przestrzennych zakładów hutniczych w Zagłębiu Staropolskim., Kwartalnik Urbanistyki i Architektury 1966, t.XI. z.2.
  • Suliga J., Studium historyczne przyrodniczo-kulturowe doliny rzeki Kamiennej, KRAJOBRAZY 8 (20), Warszawa 1995.
  • Suliga. I., Rozwój technologii hutniczych na przestrzeni wieków w Staropolskim Zagłębiu Przemysłowym - referat na Sesji Naukowej - 200 lat Huty w Ostrowcu Świętokrzyskim - 17.05.2013 [www.200lathutywostrowcu.pl].
  • Szczepański J., Modernizacja Górnictwa i Hutnictwa w Królestwie Polskim w I połowie XIXw. Rola specjalistów niemieckich i brytyjskich, Kielce 1997.
  • Wojewódzki R., Najcenniejsze zabytki techniki - Michałów; w miesięczniku IKAR, nr 11 (27) z 1995r.
  • Zieliński J., Staropolskie Zagłębie Przemysłowe, Wrocław-Warszawa-Kraków 1965.

czas dojazdu do następnego obiektu

10 min.

Pozostałości układu wodnego
Brody

30 minut

Ciekawy przykład interpretacji klasycyzmu w budownictwie przemysłowym 1. połowy XIX wieku, wykazujący organiczne zrośnięcie form architektonicznych z charakterystycznymi cechami form budownictwa wodnego

Historia

Zgodnie z planami Stanisława Staszica rozwoju przemysłu metalurgicznego w Zagłębiu Staropolskim, przewidywany w Brodach zakład miał stanowić pośredni element „ciągłego zakładu fabryk żelaznych na rzece Kamiennej” przygotowując półfabrykaty kute i walcowane. Budowę rozpoczęto w latach następnych, prawdopodobnie za Ksawerego Druckiego-Lubeckiego, ministra przychodów i skarbu. Zastosowano tu klasyczny układ upustów - ulgowego i roboczego, po przeciwległych krańcach tamy. Siłę napędową stanowiła energia wodna - wytworzono kompletny układ wodny składający się z: zbiornika wodnego z zaporą ziemną, jazu (upustu) ulgowego, jazu i kanału roboczego, komory wodnej rozdzielczej przy zespole budynków fabrycznych oraz odprowadzenia wody kanałem dolnym roboczym i kanałem ulgowym. Zbiornikowy układ wodny powstał w latach 1836-1841, a cały zakład ukończono około 1845 roku już pod pieczą Banku Polskiego. Oprócz układu wodnego powstały tu: zabudowania fabryczne pudlingarni i walcowni, budynek zarządu oraz domy robotnicze; budową kierował prawdopodobnie budowniczy przemysłowy Henryk Rose. W drugiej połowie XIX wieku spadła rentowność fabryk żelaznych w Zagłębiu Staropolskim, a zakład w Brodach, mimo pewnych modernizacji i zmian organizacyjno-własnościowych,  z trudem egzystował. Katastrofa przyszła w 1903 roku - wielka powódź zniszczyła tamę i upusty a budynki zakładu i wewnętrzny układ energetyczny uległy poważnym uszkodzeniom. Pozbawiony głównego źródła napędu zakład został zatrzymany; przepusty były zrujnowane, maszyny i urządzenia stopniowo wywożono, a zniszczone budynki fabryczne i opuszczone mieszkalne zostały w latach powojennych wyburzone. Teren założenia był wtedy zarządzany przez Zakłady Górniczo - Metalowe (Hutnicze) w Zębcu. W latach 60-tych XXwieku przystąpiono do ponownego spiętrzenia rzeki Kamiennej, urządzono na nowo zalew (wykonano/odtworzono wtedy zaporę ziemną z nowymi betonowymi tamami, a przebieg przepływu został poprowadzony nowym przepustem zlokalizowanym pośrodku tamy i dalej uregulowanym kanałem do starego koryta rzeki). Pierwotny jaz i kanał roboczy są obecnie nieczytelne, natomiast pierwotny jaz ulgowy został częściowo odtworzony w latach 1972-1976 (na bazie zachowanych pozostałości) w formie „suchego” eksponatu, z nowym (bocznym, północnym) betonowym murem oporowym i schodami - elementy oryginalne numerowano, częściowo demontowano i odtworzono ze wzmocnieniami stalowymi cięgnami. W 1971 roku teren zbiornika został przekazany Centralnemu Urzędowi Gospodarki Wodnej w Warszawie. Obecnie należy do Skarbu Państwa, władającym jest Regionalny Zarząd Gospodarki Wodnej w Warszawie, a cały układ wodny administrowany jest przez Zarząd Zlewni w Ostrowcu Świętokrzyskim.

Opis

Teren byłego zakładu położony jest w południowo-zachodniej części miejscowości Brody, w dolinie rzeki Kamiennej. Jeszcze na początku lat 60-tych XX wieku była tu przerwana tama ze swobodnym przepływem rzeki i zrujnowanym jazem, a pozostałości budynków fabrycznych były już prawie niewidoczne. Obecnie znajduje tu się zbiornik wodny, (funkcjonujący teraz jako retencyjny a wykształcony w miejscu pierwotnego) z nowym jazem, a pierwotny jaz stały przepustowy jest obecnie poza układem wodnym (częściowo zrekonstruowany z wykorzystaniem istniejących elementów i substancji). Nieco dalej, poza drogą znajduje się budynek byłego zarządu zakładu (teraz obiekt usługowy gminny). Zabudowania walcowni i pudlingarni oraz istniejącego w pobliżu osiedla robotniczego nie zachowały się, a na dolnym tarasie byłego zakładu znajdują się obecnie boiska i łąki, przecięte uregulowanym fragmentem rzeki. Najbardziej widoczny element starego układu to były jaz ulgowy, regulujący dawniej poziom wody spiętrzanej tamą. Zaprojektowany był jako budowla siedmioprzęsłowa, symetryczna, w której przyczółki i filary wykorzystano jako podpory mostu drogowego. Odrestaurowano go jako czteroprzęsłowy z wykorzystaniem oryginalnych fragmentów: prawego przyczółka, czterech filarów i progów przelewowych; zawężenie od strony północnej wykonano nowym betonowym murem oporowym wraz z zejściem schodkami po skarpie. Widok jazu od strony odwodnej i teraz jest imponujący - monumentalne masywne filary (z elementami uproszczonego klasycznego detalu) przesklepione są łukami koszowymi i połączone dołem ścianami międzyprzęsłowymi, południowy mur oporowy schodzący po skarpie zakończono łukowo; całość wykonana z kamiennych ciosów z szarego piaskowca (obecnie na zaprawie cementowej, pierwotnie na zaprawie wapiennej), a w filarach od strony wody górnej znajdują się wyprofilowane prowadnice zasuw. Stan techniczny budowli jest jeszcze dość dobry, ale występują już oznaki zużycia technicznego i materiałowego. Według zapowiedzi obecnego administratora wkrótce przeprowadzony będzie remont kapitalny jazu.

Teren zespołu jest ogólnodostępny dla zwiedzających.

Oprac. Włodzimierz Pedrycz, NID OT Kielce, 14.11.2014 r.

Bibliografia

  • Karta ewidencyjna. Zespół dawn. walcowni i pudlingarni w Brodach, Jaz przepustowy stały na rzece Kamiennej, oprac. Z.M. Łabęcki, Kielce 1994 [Archiwum Świętokrzyskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Kielcach i Archiwum Narodowego Instytutu Dziedzictwa w Warszawie.
  • Koźminski K., Zagłębie Staropolskie w Kieleckiem, Warszawa 1955.
  • Krygier E., Katalog Zabytków Budownictwa Przemysłowego w Polsce, Wrocław-Warszawa-Kraków 1961, t.2, z.3, powiat Iłża, miasto Skarżysko-Kamienna, miasto Starachowice.
  • Radwan M., Rudy, kuźnice i huty żelaza w Polsce, Warszawa 1963.
  • Rey A., Zagadnienia energetyki wodnej w budownictwie przemysłowym Zagłębia Staropolskiego w I połowie XIX w., Kwartalnik Urbanistyki i Architektury 1957, t.II. z.3-4.
  • Rey A., Geneza i rozwój układów przestrzennych zakładów hutniczych w Zagłębiu Staropolskim., Kwartalnik Urbanistyki i Architektury 1966, t.XI. z.2.
  • Suliga J., Studium historyczne przyrodniczo-kulturowe doliny rzeki Kamiennej, KRAJOBRAZY 8 (20), Warszawa 1995.
  • Suliga. I., Rozwój technologii hutniczych na przestrzeni wieków w Staropolskim Zagłębiu Przemysłowym - referat na Sesji Naukowej - 200 lat Huty w Ostrowcu Świętokrzyskim - 17.05.2013 [www.200lathutywostrowcu.pl].
  • Szczepański J., Modernizacja Górnictwa i Hutnictwa w Królestwie Polskim w I połowie XIXw. Rola specjalistów niemieckich i brytyjskich, Kielce 1997.
  • Wojewódzki R., Najcenniejsze zabytki techniki - Brody Iłżeckie; w miesięczniku IKAR, nr 2 (30) z 1996r.
  • Zieliński J., Staropolskie Zagłębie Przemysłowe, Wrocław-Warszawa-Kraków 1965.

czas dojazdu do następnego obiektu

8 min.

Założenie przestrzenno-poprzemysłowe
Nietulisko Duże

dwie godziny

Zachowane, oryginalne i wyjątkowe w skali europejskiej, założenie urbanistyczne zespołu przemysłowego z 1. połowy XIX wieku wraz z czytelnymi budowlami i pozostałościami unikalnego układu wodnego, o wysokich walorach przestrzennych i architektonicznych

Historia

Zgodnie z zamiarem Stanisława Staszica rozwoju przemysłu metalurgicznego w Zagłębiu Staropolskim, opracowano w 1818 roku, pod jego kierunkiem i z udziałem Fryderyka Lempe, plany zagospodarowania przemysłowego doliny rzeki Kamiennej i okolic Kielc. Przewidywana w Nietulisku fabryka miała stanowić końcowy element „ciągłego zakładu fabryk żelaznych na rzece Kamiennej” produkując wyroby gotowe oraz półfabrykaty kute i walcowane - w oparciu w całości o energię wodną. Dla zakładu w Nietulisku prace przy budowie urządzeń wodnych rozpoczęto w 1824r. zakładając m.in. kanał z odległego o 7 kilometrów akwenu w Brodach (spiętrzającego wody rzeki Kamiennej). W latach następnych, za Ksawerego Druckiego-Lubeckiego, ówczesnego ministra przychodów i skarbu, roboty kontynuowano, ale dopiero po powstaniu listopadowym budowę dokończono - już podczas zarządzania miejscowym górnictwem i hutnictwem przez Bank Polski. W latach 1834-1846 zrealizowano kompletny układ hydrotechniczny (zapewniając też dodatkowe zasilanie z rzeki Świśliny, dopływu Kamiennej) oraz wzniesiono budynki zespołu fabrycznego i sprzężonego z nim osiedla mieszkaniowego - według projektu i pod nadzorem budowniczego i architekta Karola Knake. Główny obiekt - walcownię, uruchomiono w 1841 roku. Urządzenia fabryczne napędzane były za pomocą jednej z pierwszych, zainstalowanych w Królestwie Polskim turbin wodnych i wielkiego koła śródbiernego. W drugiej połowie XIX wieku spadła rentowność zakładu i w 1880 roku przeszedł on wraz z całym przemysłowym węzłem starachowickim w posiadanie domu bankowego Fraenkel. Pod koniec wieku zakład modernizowano - w latach 80-tych działały tu dwa koła wodne, a w 1890 roku zainstalowano lokomobilę; w 1895 roku pracowały już trzy turbiny. Wielka powódź w 1903 roku zniszczyła spiętrzenie wody w Brodach i odcięła zakład od źródła zasilania z rzeki Kamiennej. Również Świślina przerwała groblę i utworzyła sobie nowe koryto. Pozbawiony energii zakład został w 1905 roku zamknięty. Urządzenia fabryczne zostały rozebrane, wywiezione do Rosji lub sprzedane, budynki fabryczne popadały w ruinę, a jedynie budynek administracyjny, i w części domy mieszkalne, pozostały w zadawalającym stanie. W 1. połowie XX wieku teren był własnością założonego przez barona A. Fraenkla Towarzystwa Górniczego Zakładów Starachowickich S.A., w których większość udziałów w latach międzywojennych była już rządowa. W 1943 roku został zakupiony przez Radomską Fabrykę Lnu S.A., a w 1961 roku jako dobra „Nietulisko Duże A” wraz ze znajdującymi się na tej nieruchomości zabudowaniami, przeszedł na Skarb Państwa - na mocy dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. W 1948r. w budynkach administracyjnych ulokowano szkołę oraz przedszkole i dalej użytkowane były domy w przyzakładowym osiedlu mieszkalnym, (ale już częściowo przebudowywane). W 2001 roku działkę szkolną skomunalizowano, i obecnie teren byłego zakładu pozostaje we własności - w części Skarbu Państwa, w części gminy Kunów; z przewidzianym w miejscowym planie przeznaczeniem na zieleń parkową i usługi publiczne.

Opis

Zespół przemysłowy położony jest przy drodze Starachowice - Ostrowiec, w miejscowości Nietulisko Duże (dawniej Fabryczne). Droga ta dzieli teren byłego zakładu na dwie części - po stronie północno-wschodniej znajduje się cały układ wodny i właściwe zabudowania fabryczne; po stronie południowo-zachodniej osiedle mieszkaniowe. Występuje tu założenie urbanistyczne o wybitnych walorach przestrzennych - stanowi ono ewenement w budownictwie przemysłowym Zagłębia Staropolskiego, charakteryzując się pięknem układu urbanistycznego (w typie pałacowo-ogrodowym), starannością rozwiązań architektonicznych i nowatorstwem rozwiązań układu wodnego. Składa się z układu wodnego, zabudowań fabrycznych i z osiedla mieszkaniowego. Oparte jest na dwóch zasadniczych osiach kompozycyjnych - główną oś wyznacza trasa kanału roboczego (biorącego początek w symetrycznie uformowanym sześciobocznym zbiorniku retencyjnym założonym u ujścia Świśliny do Kamiennej) i z usytuowanym na nim głównym budynkiem fabrycznym - walcownią; druga oś prowadzi prostopadle przez dłuższy bok walcowni. Wzdłuż niej wybudowano pomocnicze obiekty przemysłowe i administracyjne, a dalej wykształcono symetryczny, oparty na półkolu osiedlowy plac - z promieniście wychodzącymi uliczkami i obudowany parterowymi domkami mieszkaniowymi. Układ wodny opierał się na dwu ujęciach - z kanału Kamiennej i ze Świsliny, kierujących wody do sztucznie uformowanego zbiornika, w którego boku dolnym usytuowana była śluza wpustowa do otwartego górnego kanału roboczego. Układ energetyczny wyposażony był w dwie klatki kół wodnych, zastąpionych później turbinami. Woda z terenu zakładu odprowadzana była wspólnym podziemnym dolnym kanałem roboczym, a wody wielkie i katastrofalne Świsliny odprowadzane były jazem do bocznego kanału ulgowego. Obecnie ten układ wodny jest nadal czytelny, ale pozbawiony wody; zachowały się pozostałości monumentalnych przepustów oraz mosty. Zabudowania fabryczne to budynek walcowni, suszarnia, budynki kontrolne (obecnie przedszkole), stajnie i magazyny oraz budynek dawnego zarządu (obecnie szkoła podstawowa). W dobrym stanie (i w użytkowaniu) znajduje się dzisiaj jedynie dawny budynek administracyjny i dawna wartownia. Pomocnicze budynki fabryczne znajdują się w stanie ruiny; podobnie budynek walcowni, ale nadal widoczne są jego rozwiązania przestrzenne i architektoniczne - założony na rzucie symetrycznym rozczłonkowanym, z dwukondygnacyjną częścią centralną z dwuwylotowym kanałem na osi i z dwoma bocznymi skrzydłami hal. Mury i obudowę kanałów wzniesiono z kamienia łamanego i ciosowego, a arkady, obramienia i fundamenty maszyn wykonano z cegły; konstrukcja więźby była prawdopodobnie drewniana a dachy dwuspadowe. Starannie opracowane i wykonane elewacje obiektów i śluzy do dzisiaj imponują skalą, precyzją budowy i wykonaniem detalu architektonicznego.

Teren jest częściowo ogrodzony; istotne elementy założenia są ogólnodostępne.

Oprac. Włodzimierz Pedrycz, NID OT Kielce, 13.10.2014 r.

Bibliografia

  • Karta ewidencyjna. Zespół zakładu przemysłowego i osiedla mieszkalnego przyfabrycznego, oprac. W. Sławiński, Kielce 1992 [Archiwum Świętokrzyskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Kielcach i Archiwum Narodowego Instytutu Dziedzictwa w Warszawie].
  • Dumała K., Przemiany przestrzenne miast i rozwój osiedli przemysłowych w Królestwie Polskim w latach 1831-1869, Wrocław - Warszawa - Kraków - Gdańsk 1974.
  • Koźminski K., Zagłębie Staropolskie w Kieleckiem, Warszawa 1955.
  • Radwan M., Rudy, kuźnice i huty żelaza w Polsce, Warszawa 1963.
  • Rey A., Zagadnienia energetyki wodnej w budownictwie przemysłowym Zagłębia Staropolskiego w I połowie XIX w., Kwartalnik Urbanistyki i Architektury 1957, t.II. z.3-4.
  • Rey A., Geneza i rozwój układów przestrzennych zakładów hutniczych w Zagłębiu Staropolskim., Kwartalnik Urbanistyki i Architektury 1966, t.XI. z.2.
  • Suliga J., Studium historyczne przyrodniczo-kulturowe doliny rzeki Kamiennej, KRAJOBRAZY 8 (20), Warszawa 1995.
  • Szczepański J., Modernizacja Górnictwa i Hutnictwa w Królestwie Polskim w I połowie XIXw. Rola specjalistów niemieckich i brytyjskich, Kielce 1997.
  • Wojewódzki R., Najcenniejsze zabytki techniki - Nietulisko Fabryczne; w miesięczniku IKAR, nr 3 (31) z 1996r.
  • Zieliński J., Staropolskie Zagłębie Przemysłowe, Wrocław-Warszawa-Kraków 1965.

czas dojazdu do następnego obiektu

4 min.

założenie przestrzenno-poprzemysłowe fabryki tektury
Doły Biskupie

godzina

Zespół przemysłowy w Dołach Biskupich stanowi przykład trwającego od XIX w., przemysłowego zagospodarowania terenu - z wykorzystaniem istniejących elementów naturalnych (rzeka, złoże kamienia) jak też wzniesionych ręką człowieka (młyn, kamieniołom, warsztaty); a także przykład pozytywistycznego podejścia właściciela do założonego przez siebie zakładu. Założony został w 1885 roku przez Ignacego Kotkowskiego, który wykupił osadę i wybudował murowane młyny wodne, rechlownię, kuźnie oraz dwa warsztaty kamieniarskie: szlifiernię i krajalnię a później rozpoczął wydobycie piaskowca z sąsiadującego z osadą wzgórza. W 1895 r. założył przedsiębiorstwo: Kopalnie Piaskowca Fabryka Wyrobów Kamieniarskich „Doły i Święcie” Ignacego Kotkowskiego, które wraz z młynami i osiedlem przyfabrycznym weszło w skład Osady Młynarskiej „Doły”. Wraz z rozbudową zespołu przemysłowego wzniesiono także reprezentacyjny obiekt administracyjno- mieszkalny (mieszkanie dyrektora fabryki, urzędników i biura) oraz skromniejsze osiedle robotnicze (8 domów kilkurodzinnych). Dla mieszkańców osiedla Ignacy Kotkowski założył park z kopcem widokowym. Po śmierci Kotkowskiego (1901 r.) Osada Młynarska „Doły” przeszła na drodze spadku w ręce jego córki, zamężnej już wówczas z Janem Gombrowiczem; jemu też Marcelina Antonina powierzyła zarządzanie kamieniołomami i fabryką wyrobów kamieniarskich. W 1911 r. Gombrowiczowie powołali Towarzystwo Akcyjne o wdzięcznej nazwie „Witulin” (nazwa wywodzi się od imienia urodzonego w 1904 r. Witolda Gombrowicza, powieściopisarza, nowelisty i dramaturga – wnuka Kotkowskiego), zlikwidowali produkcję kamieniarską, budując obok nowe obiekty przekształcili warsztaty w fabrykę tektury. Zabieg ten miał na celu zabezpieczenie przyszłości ich syna Witolda. Rozbudowę fabryki wstrzymała I wojna światowa. Po jej zakończeniu kontynuowano modernizację, zrezygnowano jednak z eksploatacji kamieniołomów, w budynkach warsztatów kamieniarskich urządzono garaż i skład makulatury. Po II-giej wojnie światowej w 1949 r. fabryka została upaństwowiona i weszła w skład Warszawskich Zakładów Papierniczych w Konstancinie-Jeziornej. W latach kolejnych w zakładzie dokonywano licznych inwestycji, przekształcając ale także zachowując w dużej mierze istniejący zespól budynków, w tym przede wszystkim ciąg technologiczny. W 1980r. został on wpisany do rejestru zabytków jako unikalny w Polsce, jeszcze funkcjonujący przykład papierni z zachowanym parkiem maszynowym. Produkcji zaprzestano w 1992 roku i wygaszono fabrykę. Aktualnie nowy (prywatny) właściciel dawnej fabryki tektury podejmuje próbę przemysłowego wykorzystania ocalałych obiektów.

Wydrukuj stronę wycieczki

To jest wycieczka użytkownika. Zgłoś naruszenie zasad.

Obiekty z trasy wycieczki

zgłoś naruszenie