Śladami SOP - ETAP 1 - w ciągu rzeki Bobrzy i Łośnej
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

wycieczka użytkownika Joanna Rek

Śladami SOP - ETAP 1 - w ciągu rzeki Bobrzy i Łośnej

4

kilka godzin

świętokrzyskie

Staropolski Okręg Przemysłowy, zwany też niekiedy Zagłębiem Staropolskim, był najstarszym i do końca XIX wielu największym na ziemiach polskich rejonem górniczo-hutniczym i metalurgicznym. Obejmował on centralną, północną i wschodnią część regionu zwanego obecnie świętokrzyskim.
W II Etapie wycieczki zapraszamy do zwiedzenia obiektów, ulokowanych w centralnej części regionu (w okolicy Kielc), wzdłuż biegu rzeki Bobrzy i Wiernej Rzeki (Łośnej).

Zespół fabryczny d. Zakładów Białogońskich wraz z osiedlem przemysłowym
Kielce

30 minut

Zachowane w skali urbanistycznej, kompleksowe założenie przemysłowe z 1. połowy XIX wieku charakteryzujące się reprezentacyjną zabudową fabryczną oraz rozległą zabudową mieszkaniowo administracyjną - podporządkowane osiowej kompozycji przestrzennej

Historia

Zakład w Białogonie pod Kielcami miał służyć wytopowi miedzi, srebra i częściowo ołowiu z okolicznych złóż. Budowę rozpoczęto w 1814 roku według projektu J. F. Moritza; huta otrzymała nazwę „Aleksander”. Założono tu symetryczny, osiowy układ zabudowy składający się z zespołu zabudowań fabrycznych i z osiedla robotniczego. W 1817 roku oddano do użytku układ wodny, składający się ze stawu z groblą, upustów  i wewnętrznego układu hydroenergetycznego. W 1820 roku ukończono budowę zakładu, a równocześnie rozpoczęto budowę osiedla robotniczego. Projektantem osiedla był niemiecki budowniczy Karol Knake. Problemy technologiczne spowodowały zamknięcie huty w 1827 roku, ale już wkrótce ksiądz Drucki-Lubecki (ówczesny minister skarbu Królestwa Polskiego) zdecydował o przebudowie zakładu na fabrykę maszyn. Przebudową i modernizacją kierował inżynier W. Preacher. W 1831 roku oddano do użytku nowe oddziały walcowni (miedzi, mosiądzu i ołowiu) i pobielarni blach, a w 1834 roku odlewnię żeliwa; w 1832 roku rozbudowano kuźnię . Przebudowano też zasilanie hydroenergetyczne, zakładając m.in. nowe wielkie koło zbudowane na wale żelaznym. W 1836 roku modernizację zakończono i teren fabryczny został ogrodzony.  Od 1833 do 1845 roku fabryką administrował Bank Polski. Zakłady w Białogonie dysponowały wówczas największą na terenie Zagłębia Staropolskiego mocą energii mechanicznej oraz 240-osobową załogą. Produkowano tu przemysłowe urządzenia wytwórcze dla okolicznych zakładów przemysłowych, a także maszyny rolnicze i różne narzędzia. W 2. połowie XIX wieku, zakład podupadł. W 1898 roku inżynier L. Skibiński podejmuje dzierżawę zakładu; odbudowuje zakład, wymieniając stare urządzenia i wprowadzając nowe technologie. Rozpoczyna się masowa produkcja rur żeliwnych i zlewowych; zaczynają też powstawać nowe domki robotnicze. Po I wojnie światowej zakład pozostaje w rękach Skibińskich i działa pod nazwą Zakłady Mechaniczne i Odlewnia Żeliwa „Białogon”, przy niezmienionym profilu produkcyjnym. W latach 1939-1944 fabryka pracuje pod zarządem niemieckich władz okupacyjnych. W 1945 roku cały zakład zostaje upaństwowiony. W latach 60-tych XX wieku rozpoczęto gruntowną modernizację zakładu; zmieniono profil produkcji i nazwę (Kielecka Fabryka Pomp „Białogon”), wymieniono większość parku maszynowego (stare maszyny przekazano do Muzeum Techniki w Sielpi), nastąpiły przebudowy i rozbudowy oraz powstawały nowe obiekty. Układ wodny został zatarty (zasypanie część stawu i odkrytych kanałów). W 1997 roku spółka akcyjna, z udziałem pracowników fabryki nabyła zakład od Skarbu Państwa. Funkcjonuje on dziś pod nazwą „Kielecka Fabryka Pomp BIAŁOGON S.A.” prowadząc produkcję pomp i odlewów żeliwnych.

Opis

Zespół przemysłowy położony jest w południowo-zachodniej dzielnicy Kielc (dawniej osada Białogon znajduje się teraz w granicach administracyjnych miasta), przy drodze do Krakowa. Powstał on w oparciu o stosowaną w 1. połowie XIX wieku zasadę kompleksowego planowania i realizacji zamierzeń inwestycyjnych. Wszystkie elementy przestrzenne podporządkowano zasadzie osiowej kompozycji, wykorzystując jako szkielet układ dróg dojazdowych z reprezentacyjnym fabrycznym zespołem architektonicznym na wjeździe; układ wodny pozostawiono na uboczu, poza obrębem kompozycji. Głównym akcentem układu był kompleks zabudowań fabrycznych z poprzedzającym go od strony osiedla placem, uformowanym w kształcie połowy dziesięcioboku. Plac ten skupiał wyloty pięciu promieniście założonych ulic skierowanych ku bramie dziedzińca fabrycznego. Główna, poszerzona ulica, wyprowadzona z osi zakładu w kierunku wschodnim łączy go z drogą Kielce - Kraków, a prostopadła do niej ulica oddziela i dziś teren zakładu od zabudowy mieszkaniowej. Kompleks fabryczny składał się pierwotnie z czterech odrębnych pawilonów kształtujących trójstronną obudowę placu fabrycznego, zamkniętego od wschodu bramą flankowaną dwiema symetrycznymi portierniami  oraz z budynków pomocniczych. Z tej, historycznej zabudowy, której symetryczne osiowe rozplanowanie uległo zniekształceniu wskutek ciągłej ewolucji produkcyjnej zakładu, zachowały się do dziś (częściowo przebudowane) trzy główne budynki: środkowy po hucie i odlewni, boczne po dawnych walcowniach oraz portiernia. Założone na rzucie prostokątów o zróżnicowanych proporcjami, były murowane z kamienia łamanego, jednokondygnacyjne, z dachami dwuspadowymi, pierwotnie tynkowane. Dawna huta została zmieniona na halę warsztatową, później magazyn (ob. nieużytkowana), a dawne walcownie na budynki pomocnicze (obecnie tylko częściowo użytkowane). Układ wodny jest już w terenie nieczytelny. Sąsiadujące osiedle również nie uniknęło znacznej ingerencji przestrzennej i budowlanej. Zachował się układ ulic, natomiast tylko część domów mieszkalnych dotrwała do naszych czasów, i to w dużej mierze przekształconych (głównie przez dobudówki i modernizacje elewacji). Były to budynki parterowe, częściowo podpiwniczone, z dachami dwuspadowymi z naczółkami; zbudowane na planie prostokąta, w układzie dwutraktowym, przeznaczone pierwotnie dla 2-4 rodzin. Obok domów mieszkalnych występowały tu również obiekty uzupełniające mieszczące szkołę, biura, dom zarządu - obecnie też przebudowane i przekształcone na mieszkania. W północno-wschodniej części placu osiedlowego znajduje się kościółek drewniany, fundowany na początku XX wieku przez L. Skibińskiego, ówczesnego dzierżawcę.

Teren zakładu jest ogrodzony i dostępny w porozumieniu z Użytkownikiem; teren osiedla jest ogólnodostępny, posesje znajdują się w rękach prywatnych.

Oprac. Włodzimierz Pedrycz, NID OT Kielce, 02.12.2014 r.

Bibliografia

  • Karty ewidencyjne: Zespół Huty „Aleksander”. Hala odlewni mosiądzu, Hala odlewni, Hala kotlarni i modelarni, Portiernia, Budynek biurowy, Budynek szkoły, Domy mieszkalne robotnicze, oprac. Z. M. Łabęcki, Kielce 1994 oraz Fabryka pomp ”Białogon” - układ hydroenergetyczny oprac. G. Balińska i J.A. Baliński, Kielce 1999 [Archiwum Świętokrzyskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Kielcach i Archiwum Narodowego Instytutu Dziedzictwa w Warszawie].
  • Dumała K., Przemiany przestrzenne miast i rozwój osiedli przemysłowych w Królestwie Polskim w latach 1831-1869, Wrocław - Warszawa - Kraków - Gdańsk 1974.
  • Koźminski K., Zagłębie Staropolskie w Kieleckiem, Warszawa 1955.
  • Krygier E., Katalog Zabytków Budownictwa Przemysłowego w Polsce, Wrocław-Warszawa 1959, t.2, z.2, powiat Kielce - województwo kieleckie.
  • Pazdur. J., Zakłady Metalowe w Białogonie 1614-1914, Wrocław 1957.
  • Radwan M., Rudy, kuźnice i huty żelaza w Polsce, Warszawa 1963.
  • Rey A., Zagadnienia energetyki wodnej w budownictwie przemysłowym Zagłębia Staropolskiego w I połowie XIX w., Kwartalnik Urbanistyki i Architektury 1957, t.II. z.3-4.
  • Rey A., Geneza i rozwój układów przestrzennych zakładów hutniczych w Zagłębiu Staropolskim., Kwartalnik Urbanistyki i Architektury 1966, t.XI. z.2.
  • Szczepański J., Modernizacja Górnictwa i Hutnictwa w Królestwie Polskim w I połowie XIXw. Rola specjalistów niemieckich i brytyjskich, Kielce 1997.
  • Wojewódzki R., Najcenniejsze zabytki techniki - Białogon; w miesięczniku IKAR, nr 12 (28) z 1995r. i nr 1 (29) z 1996r.
  • Zieliński J., Staropolskie Zagłębie Przemysłowe, Wrocław-Warszawa-Kraków 1965.

czas dojazdu do następnego obiektu

27 min.

Zespół zakładu wielkopiecowego
Kuźniaki

30 minut

Przykład XIX-wiecznego budownictwa przemysłowego na ziemiach polskich, z charakterystycznym, ostrosłupowym typem trzonu wielkiego pieca.

Historia

W zasobnym w rudę, drewno i wodę regionie, dziś zwanym świętokrzyskim, od lat rozwijał się przemysł hutniczy. Rozkwit nastąpił w 1. połowie XIX wieku, głównie dzięki inwestycjom rządowym ówczesnego Królestwa Kongresowego. Oprócz dużych zakładów rozwijały się też mniejsze inwestycje prywatne; właśnie tak powstały pierwsze piece w Kuźniakach - już w 2. połowie XVIII wieku istniał tu, w dobrach Modlińskich potem Radońskich, ćwierć- a potem półpiec współpracujący z kuźnicą wodną (być może na początku XIX wieku we władaniu rodziny Kołłątajów). W 1844 roku czynne były oprócz wielkiego pieca trzy fryszerki. W latach 1860-1870 wybudowany został nowy wielki piec, który eksploatował żydowski przedsiębiorca Szlama Orner. Przebudowany około 1890 roku pracował do 1897 roku. Produkowano tu rury, kraty, blachy, krzyże i balustrady. Po likwidacji wielkiego pieca uruchomiono w sąsiednim budynku, wykorzystując istniejący układ wodny, młyn z napędem na koło nasiębierne a potem turbiną - działający do 1955 roku. W latach późniejszych zakład zamknięto, a zabudowania popadały w ruinę. W 1967-1968 roku wykonano prace zabezpieczające przy wielkim piecu. W latach 80-tych układ wodny był już bardzo przekształcony - zlikwidowano przelew, groble przekształcono na drogę, kanał był zniszczony a staw zarośnięty. Budynek produkcyjny (później młyn), pozbawiony urządzeń popadł w ruinę. Jedynie budowla wielkiego pieca, przetrwała próbę czasu w formie czytelnej, trwałej ruiny (w latach 60-tych XX wieku prace zabezpieczające wykonała załoga Huty Zawiercie). I tak jest do dzisiaj, a teren wokół wielkiego pieca pozostaje własnością prywatną; jest teraz ogrodzony i częściowo uporządkowany, choć bez szczególnej informacji o zabytku. Widoczne też są w okolicy ślady układu wodnego w postaci pozostałości dawnego przelewu, upustu i wylotu kanału roboczego.

Opis

Pozostałości zakładu położone są między rzeczką (fragmentem cieku Wiernej Rzeki) a drogą gminną Kielce - Mniów. Z dawnego zespołu zakładu wielkopiecowego zachowały się ruiny wielkiego pieca oraz pozostałości układu wodnego (zarys stawu i grobli, upust roboczy pod drogą, fragmenty podziemnego a dalej zagruzowanego kanału). Teren dawnego zakładu wchodzi obecnie w skład prywatnego gospodarstwa; obok pozostałości pieca znajdują tu się łąki, sad i ogród oraz zabudowania mieszkalno-gospodarcze. Wielki piec przetrwał  w formie trwałej, ale czytelnej w formie ruiny - w kształcie ściętej, uskokowo zwężającej się  piramidy, na planie kwadratu z kolistym wnętrzem; u podstawy są cztery sklepione łukowo otwory. Wybudowany był z kamienia łamanego (lokalny, czerwonawy piaskowiec) z klinowymi elementami w otworach i narożnymi po bokach; mur miejscowo poprzerastany roślinnością.

Teren wokół wielkiego pieca jest ogrodzony, z widoczną budowlą, ale bezpośrednio niedostępny (własność prywatna); pozostałe elementy układu wodnego są ogólnodostępne.

Oprac. Włodzimierz Pedrycz, NID OT Kielce, 07.11.2014 r.

Bibliografia

  • Karta ewidencyjna. Zakład wielkopiecowy, oprac. B. Paprocki, Kielce 1980 [Archiwum Świętokrzyskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Kielcach i Archiwum Narodowego Instytutu Dziedzictwa w Warszawie].
  • Guldon Z., Kaczor J., Górnictwo i hutnictwo w Staropolskim Okręgu Przemysłowym w drugiej połowie XVIII wieku, Kielce 1994.
  • Koźminski K., Zagłębie Staropolskie w Kieleckiem, Warszawa 1955.
  • Krygier E., Katalog Zabytków Budownictwa Przemysłowego w Polsce, Wrocław-Warszawa 1959, t.II, z.2, powiat Kielce.
  • Radwan M., Wielkopiecownictwo w Zagłębiu Staropolskim w połowie XIX wieku, Stalinogród 1954.
  • Suliga. I., Rozwój technologii hutniczych na przestrzeni wieków w Staropolskim Zagłębiu Przemysłowym - referat na Sesji Naukowej - 200 lat Huty w Ostrowcu Świętokrzyskim - 17.05.2013 [www.200lathutywostrowcu.pl].
  • Wojewódzki R., Najcenniejsze zabytki techniki - Kuźniaki; w miesięczniku IKAR, nr 3 (43) z 1997r.

czas dojazdu do następnego obiektu

16 min.

Dawny zakład wielkopiecowy
Bobrza

dwie godziny

Indywidualne i monumentalne rozplanowanie przestrzenne ukazujące rozmach planów, realizacji i techniki budowlanej dawnego budownictwa przemysłowego oraz walory krajobrazowe założenia

Historia

Były zakład wielkopiecowy jest jednym z zabytków techniki, która od wieków rozwijała się w regionie, dzisiaj zwanym świętokrzyskim. W północnej części regionu, określanej obecnie jako Staropolski Okręg Przemysłowy lub Zagłębie Staropolskie, powstawały kopalnie rudy, wielkie piece, zakłady obróbki żelaza, wytwórnie narzędzi i uzbrojenia. Planowe uprzemysłowienie rozpoczęło się po 1815 roku, już w zaborze rosyjskim, głównie dzięki działalności S. Staszica, księdza Druckiego-Lubeckiego i Banku Polskiego. Właśnie z tego okresu pochodzą pozostałości zakładu wielkopiecowego w Bobrzy. Rozpoczęcie budowy nastąpiło w 1926r.; projekt wykonany przez radcę górniczego Lempego przewidywał budowę pięciu wielkich pieców, wraz z budynkami towarzyszącymi. Do 1830 roku wykonano: staw zapasowy wraz z kanałem górnym i dolnym, mur oporowy dla terenu fabrycznego, na którym stanęły składy, węgielnie, piece pomocnicze oraz budynki mieszkalne; do budowy wielkich pieców nie przystąpiono - roboty zostały przerwane z powodu wybuchu powstania listopadowego, a potem już ich nie podjęto. W 1833 roku Bank Polski, ówczesny właściciel obiektu, umieścił w Bobrzy gwoździarnię, którą zlikwidowano w 1863 roku W 1873 roku zakłady przeszły pod zarząd Kieleckiego Urzędu Powiatowego, a od 1884 roku stały się własnością prywatną. Kolejni właściciele prowadzili tu działalność rzemieślniczą - najpierw warsztaty ręczno-kowalskie potem tkalnię. Prawdopodobnie nie dokonywano już nowych inwestycji, wykorzystując poprzednie, adaptowane i częściowo przebudowywane obiekty. Warunki atmosferyczne (w tym powodzie), brak jednolitego przeznaczenia oraz często niewłaściwe użytkowanie spowodowały degradacją i częściowe zniszczenie zespołu. Za PRL-u zakłady upaństwowiono; teren częściowo przejął Skarb Państwa, a w obiekcie umieszczono Zakłady Dziewiarskie „Elekta”, które w latach 90-tych XX wieku zaprzestały działalności. W międzyczasie teren byłego zakładu wielkopiecowego oraz sąsiadujący teren układu wodnego przeszły liczne zmiany własnościowe i aktualny stan to: teren byłego zakładu (wraz z murem oporowym) - własność Gminy Miedziana Góra; teren układu wodnego i część osiedla - własność prywatna. W latach powojennych prowadzono remonty i częściowe odtworzenia muru oporowego, oraz remonty zachowawcze użytkowanych budynków; układ wodny został przebudowany do potrzeb ośrodka wypoczynkowego. W ostatnich latach gmina rozpoczęła działania (projekty, porządkowanie i remonty) dla udostępnienia i zagospodarowania na cele publiczne terenu dawnego Zakładu.

Opis

Założenie zlokalizowane jest w pobliżu drogi Kielce - Łódź, - obecnie w gminie Miedziana Góra. Usytuowany na rozległym płaskowyżu opadającym stromym zboczem w kierunku zachodnim, ku płynącej u podnóża rzeki Bobrzy. Wzgórze to (prawdopodobnie po niezbędnych niwelacjach) obudowane murem oporowym, zostało przeznaczone na lokalizację zakładu. W zamierzeniu budowniczych z początku XIX wieku nowe założenie przemysłowe (lokalizowane na dwóch poziomach - różnica około 17 m) miało się składać: z zespołu budynków przygotowania produkcji i administracji (na płaskowyżu), potężnego muru oporowego, zespołu wielkich pieców (u podnóża muru), układu wodnego (w powiązaniu z rzeką Bobrzą) oraz z osiedla mieszkalnego z budynkami pomocniczymi (w głębi płaskowyżu). Skala założenia była imponująca - miała to być największa z wielkopiecowych hut żelaza należących do klucza zakładów Zagłębia Staropolskiego. Zrealizowana została jedynie część zespołu: mur oporowy, część budynków produkcyjnych, część układu wodnego i osiedle mieszkaniowe. Mur oporowy, ze względu na swoja imponującą skalę, staranność kamieniarskiego wykonania oraz kształt nawiązujący do starej tradycji wykonania wałów ziemnych, nie ma odpowiednika w tego typu budowlach na terenie Polski. Zbudowany jest w kształcie litery płytkiego U - o łącznej długości około 500 m a wysokości sięgającej do 16 m, przy grubości u podstawy około 5,5 m i w koronie około 3,3 m. Zbudowany jest z miejscowego kamienia, piaskowca o różnych odcieniach brązu. Składa się z nieregularnego trzonu zasadniczego oraz przewiązanej z nim warstwy licowej, murowanej w układzie poziomym. Mur w czasie swojego istnienia był prawdopodobnie wielokrotnie remontowany oraz zabezpieczany i różny jest stan zachowania poszczególnych jego części. Najbardziej okazała (i najlepiej zachowana) jest część południowa - składa się z prostopadle do siebie ustawionych ramion - południowego i części zachodniego, w partii zasadniczej mur ten zachował się w wysokości zbliżonej do pierwotnej - około 16 m. Cześć środkowa i część północna została w dużej mierze zniszczona - przerwana skarpami osuwiska, rozlewiskiem stawu, poprzerastana roślinnością i pozbawiona warstwy licowej. Układ wodny został zaplanowany całościowo, lecz nigdy do końca nie zrealizowany. Do 1830 roku wykonano elementy układu jak dolny kanał roboczy, klatkę koła wodnego, fragmenty zapory ziemnej oraz możliwe, że górny kanał roboczy. Większość z tych elementów uległa zatarciu poprzez wieloletnie działanie sił natury i człowieka (przebudowy i adaptacje). Układ ten wykorzystano m.in. dla potrzeb młyna, stawów rybnych i ośrodka wypoczynkowego. Obecnie widoczny i czytelny jest dolny kanał roboczy oraz kamienny przyczółek zapory piętrzącej. Budynki towarzyszące to dwa składy na węgiel usytuowane były na górnym tarasie zakładu wielkopiecowego. Obecnie zachowała się w stanie ruiny węgielnia południowa - założona na planie prostokąta. Była to budowla parterowa, podpiwniczona z dachem dwuspadowym,  murowana z łomów lokalnego piaskowca z elementami ceglanymi; posiadała pierwotnie staranne wykończenie architektoniczne z gontowym dachem. Obecnie istnieją jedynie ściany obwodowe oraz filarowa konstrukcja stropu nad piwnicami. Usytuowany dalej, w kierunku płd.-wsch. budynek dawnego zarządu (dom zawiadowcy) jest obiektem parterowym, zbudowanym na planie prostokąta, z dachem naczółkowym. Użytkowany obecnie jako dom mieszkalny zachował w dużej mierze swoja pierwotną substancję. Zachowały się też (znacznie przebudowane) budynki dawnej hali fabrycznej i część domów mieszkalnych w osiedlu przyzakładowym. Budynki te wykazują pozostałości skromnego, ale stylowego opracowania w duchu klasycystycznym; reprezentowały solidne, ówczesne budownictwo, umiejętnie przystosowane do funkcji, jaka dyktował przemysł.

Teren założenia w większości dostępny dostępny dla zwiedzających.

Oprac. Włodzimierz Pedrycz, NID OT Kielce, 28.08.2014 r.

Bibliografia

  • Karty ewidencyjne: - Zakład wielkopiecowy”, oprac. K. Cygorijni 1977; - Skład na węgiel w zakładzie wielkopiecowym „węgielnia”, oprac. Z. Wojtasik 1985; - Hala w zakładzie wielkopiecowym,  oprac. Z. Wojtasik 1984, - Budynek d. Zarządu, oprac. K. Cygorijni 1977, - Mur oporowy, oprac. oprac. K. Cygorijni 1977 i Z. Wojtasik 1985; - Układ wodny, oprac. K. Cygorijni 1977 [Archiwum Świętokrzyskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Kielcach i Archiwum Narodowego Instytutu Dziedzictwa w Warszawie]
  • Bielecki J.W. Kalendarium dziejów Bobrzy, Koncepcja udostępnienia i zagospodarowania na cele publiczne zabytkowego Zakładu Wielkopiecowego w Bobrzy z monumentalnym murem oporowym, Kielce 2005, [Archiwum Świętokrzyskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Kielcach]
  • Gąsiorowska-Grabowska N. Z dziejów przemysłu w Królestwie Polskim, Warszawa 1965
  • Guldon Z., Kaczor J., Górnictwo i hutnictwo w Staropolskim Okręgu Przemysłowym w drugiej połowie XVIII wieku, Kielce 1994
  • Hryniak E, Penkalla A., Dokumentacja Historyczno-Architektoniczna Zakładu Przemysłowego w Bobrzy, P.P. Pracownie Konserwacji Zabytków Oddział w Kielcach, Kielce 1977
  • Koźminski K., Zagłębie Staropolskie w Kieleckiem, Warszawa 1955
  • Krygier E., Katalog Zabytków Budownictwa Przemysłowego w Polsce, Wrocław-Warszawa 1959, t.II, z.2, powiat Kielce
  • Radwan M., Rudy, kuźnice i huty żelaza w Polsce, Warszawa 1963
  • Rey A., Geneza i rozwój układów przestrzennych zakładów hutniczych w Zagłębiu Staropolskim., Kwartalnik Urbanistyki i Architektury 1966, t.XI. z.2
  • Szczepański J., Modernizacja górnictwa i hutnictwa w Królestwie Polskim w I połowie XIX w. Rola specjalistów niemieckich i brytyjskich, Kielce 1997;
  • Wojewódzki R., Najcenniejsze zabytki techniki - Bobrza; w miesięczniku IKAR, nr 9 (13) z 1994r.;
  • Zieliński J., Staropolskie Zagłębie Przemysłowe, Wrocław-Warszawa-Kraków 1965

czas dojazdu do następnego obiektu

7 min.

Pozostałości zespołu zakładu przemysłowego
Samsonów

godzina

Przykład klasycznego, monumentalnego i starannie rozplanowanego pod względem funkcjonalnym, przestrzennym i technologicznym zakładu przemysłowego z 1. połowy XIX wieku.

Historia

Pozostałości zakładu są jednym z zabytków techniki, która od wieków rozwijała się w regionie, dzisiaj zwanym świętokrzyskim. Planowe uprzemysłowienie rozpoczęło się po 1815 roku, głównie dzięki działalności S. Staszica, Księdza Druckiego-Lubeckiego i Banku Polskiego. I właśnie z tego okresu pochodzi ob. widoczny dawny zakład w Samsonowie. Kamień węgielny pod nową hutę położył w 1818 roku namiestnik Królestwa Kongresowego, generał Józef Zajączek, a zakład otwarto w 1823 roku - nazwano go wówczas „Huta Józef”. Przy projektach i budowie czynni byli zagraniczni specjaliści - Bogumił Schmidt i radca górniczy Fryderyk Lempe oraz być może Henryk Grabkowski. Powstały tu wówczas: wielki piec z odlewnią żelaza i warsztatami, magazyn i domy dla pracowników. W 1824 roku wielki piec poprawiano oraz uruchomiono odlewnię, w 1829 roku założono miech na koło wodne i maszynę parową, a w 1835 roku ponownie przebudowano wielki piec. Produkowano tu surówkę oraz wyroby militarne i użytkowe. Po pożarze wielkiego pieca w 1866 roku zakład zaprzestał działalności, a zabudowania zaczęły popadać w ruinę. W czasie I wojny światowej wieża wyciągowa została częściowo zniszczona przez obce wojska. Teren b. zakładu jako „majątek górniczy ze stawem i ruinami pofabrycznymi” w 1922 roku został zakupiony od Ministerstwa Przemysłu i Handlu przez osoby prywatne. W 1976 roku nieruchomość została wykupiona przez WKZ w Kielcach na rzecz Skarbu Państwa, a w latach 1981-1983 przeprowadzono prace zabezpieczające w postaci trwałej ruiny. W 1995 roku teren byłego zakładu skomunalizowano i pozostaje do dziś własnością gminy Zagnańsk.  

Opis

Były zakład wielkopiecowy usytuowany jest przy lokalnej drodze Miedziana Góra - Odrowąż, przy jej zbiegu z drogą do Zagnańska. Pierwotnie składał się z układu wodnego energetycznego, zabudowań fabrycznych i osiedla mieszkaniowego. Zbiornik retencyjny, wykorzystujący wody rzeki Bobrzy i usytuowany w południowo-wschodniej części założenia, połączony był skośnym kanałem roboczym z obiektem wielkiego pieca; pierwotnie występowały tu przepusty - obecnie już nieistniejące, podobnie jak nie ma akwenu. Główny, zblokowany wokół wielkiego pieca, kompleks budynków fabrycznych rozplanowano klasycystycznie, w sposób nawiązujący do rezydencji z końca XVIII wieku. Jest to założenie osiowe - ze środkowym, dominującym obiektem wielkiego pieca i wieży wyciągowej oraz z położoną dalej na osi halą odlewni i dziedzińcem - flankowane dwoma, rozłożonymi symetrycznie dwukondygnacyjnymi budynkami produkcyjnymi (modelarni, suszarni, kuźni, emalierni, stolarni). Wielki piec i wieża były obudowane pomieszczeniami pomocniczymi - m.in. węgielnią, maszynownią (na koło wodne przy wieży i na maszynę parową przy piecu); występują tu też wloty kanałów technologicznych biegnących pod zespołem sklepionymi korytarzami. Architekturę obiektu cechowały zarówno monumentalność jak i dbałość o proporcje i estetykę. Frontowa ściana zespołu (południowa elewacja hali) była siedmioosiowa, z trójdzielnym wejściem w centralnie położonym ryzalicie. Wielki piec ma podstawę w postaci bloku sześciennego z osadzonym na nim ściętym stożkiem komina (pierwotnie znacznej wysokości); sąsiadująca wieża gichtociągowa jest wyższa - prostopadłościenna na parterze a wyżej ostrosłupowa (pierwotnie zwieńczona wysoką latarnią). Obecnie budynki te znajdują się w stanie trwałej ruiny. Czytelny pozostał układ, skala i proporcje zabudowy, ale szczegółowe rozwiązania architektoniczne się nie zachowały. Pozostałe, pomocnicze budynki zakładowe (obecnie w ruinie) usytuowane były luźno po zachodniej i północnej stronie kompleksu wielkiego pieca; a w części południowej, poza dziedzińcem, zaplanowane było osiedle - obecnie pozostał jeden dom znacznie przebudowany. Budowle zakładu wymurowano z kamienia łamanego, a trzon wielkiego pieca licowany jest ciosami kamiennymi. Całość była prawdopodobnie tynkowana, z uwidocznieniem elementów wystroju architektonicznego. Więźba i stropy (oprócz sklepionych piwnicznych) były drewniane, a dachy pokryte gontem. Założenie jest na bieżąco porządkowane i dość dobrze przystosowane do zwiedzania.

Teren częściowo ogrodzony, ogólnodostępny od wtorku do soboty w godzinach 8-16 z przewodnikiem, w porozumieniu z obsługą znajdującego się obok punktu Informacji Turystycznej.

Oprac. Włodzimierz Pedrycz, NID OT Kielce, 16.10.2014 r.

Bibliografia

  • Karta ewidencyjna. Zakład wielkopiecowy „Zakład Wielkiego Pieca Huta Józefa” z osiedlem przyzakładowym i Zespół budynków przemysłowych przy wielkim piecu w zakładzie wielkopiecowym „Zakładzie Wielkiego Pieca Huta Józefów”, oprac. Z. Wojtasik, Kielce 1986 [Archiwum Świętokrzyskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Kielcach i Archiwum Narodowego Instytutu Dziedzictwa w Warszawie].
  • Gąsiorowska-Grabowska N. Z dziejów przemysłu w Królestwie Polskim, Warszawa 1965.
  • Koźminski K., Zagłębie Staropolskie w Kieleckiem, Warszawa 1955.
  • Krygier E., Katalog Zabytków Budownictwa Przemysłowego w Polsce, Wrocław-Warszawa 1959, t.II, z.2, powiat Kielce.
  • Penkalla A., Zakład przemysłowy i osiedle mieszkaniowe w Samsonowie, Dokumentacja Historyczno - Architektoniczna PKZ o/Kielce, Kielce 1978 [Archiwum Świętokrzyskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Kielcach].
  • Radwan M., Rudy, kuźnice i huty żelaza w Polsce, Warszawa 1963.
  • Rey A., Geneza i rozwój układów przestrzennych zakładów hutniczych w Zagłębiu Staropolskim., Kwartalnik Urbanistyki i Architektury 1966, t.XI. z.2.
  • Starz M., Zagnańsk, Samsonów, Tumlin, Ćmińsk; Z dziejów osad nad górną Bobrzą, Kielce 1995.
  • Szczepański J., Modernizacja Górnictwa i Hutnictwa w Królestwie Polskim w I połowie XIXw. Rola specjalistów niemieckich i brytyjskich, Kielce 1997.
  • Wojewódzki R., Najcenniejsze zabytki techniki - Samsonów; w miesięczniku IKAR, nr 10 (14) z 1994r.
  • Zieliński J., Staropolskie Zagłębie Przemysłowe, Wrocław-Warszawa-Kraków 1965.

Wydrukuj stronę wycieczki

To jest wycieczka użytkownika. Zgłoś naruszenie zasad.

Obiekty z trasy wycieczki

zgłoś naruszenie