NA SZLAKU GRODÓW CZERWIEŃSKICH
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

wycieczka użytkownika Ewa Prusicka

NA SZLAKU GRODÓW CZERWIEŃSKICH

11

jeden dzień

lubelskie

Wycieczka ma w planie zwiedzanie 11, przeważnie dobrze zachowanych grodzisk i cmentarzysk z okresu wczesnego średniowiecza (w tym kompleks osadniczy w Guciowie: grodzisko i 5 cmentarzysk kurhanowych), które są pozostałościami tzw. Grodów Czerwieńskich, historycznego terytorium z okresu kształtowania się początków Polski piastowskiej w X-XIII w., obejmującego obecnie większość południowego obszaru województwa lubelskiego.
Grody Czerwieńskie, położone na pograniczu Polski piastowskiej i Rusi Kijowskiej, odegrały ważną rolę w historycznym procesie kształtowania się początków państwowości Polski i Ukrainy. Po długoletnich dyskusjach historycy przyjmują obecnie, że tak określony w źródłach pisanych (latopisach ruskich) obszar, znajdował się w międzyrzeczu Wisły i Bugu. Najważniejszym i największym z Grodów Czerwieńskich był Czerwień, którego pozostałością do naszych czasów jest grodzisko we wsi Czermno, gm. Tyszowce. Przypisuje mu się rolę stolicy tego terytorium. Inne ważniejsze grody to: Wołyń (obecnie grodzisko w Gródku Nadbużnym, gm. Hrubieszów) oraz Sutiejsk (obecnie grodzisko w Sąsiadce, gm. Sułów), wielokrotnie wymieniane w przekazach pisanych.  Jako pozostałości Grodów Czerwieńskich na obecnym etapie badań historycy uznają również grodziska m.in. w Grabowcu, gm. Grabowiec; Guciowie, gm. Zwierzyniec (wraz z cmentarzyskami), cmentarzysko w Lipsku Polesiu (lokalizacja grodziska nie jest pewna). Grody wielokrotnie przechodziły z rąk polskich w ruskie i odwrotnie. W 981 r. Włodzimierz Wielki odebrał je Lachom (Polakom), o czym wspomina kronikarz Nestor w „Powieści minionych lat…”. W 1018 r., podczas interwencji na rzecz swego zięcia Świętopełka odebrał je Rusinom Bolesław Chrobry. Zostały one utrzymane do 1031 r., kiedy ponownie zajął je dla Rusi Jarosław Mądry. W latach 1208-1214 Leszek Biały opanował ziemie na wschód od Wieprza po Bug. W 1219 r. odzyskał je Daniel Romanowicz i włączył do księstwa halicko-włodzimierskiego. W 1240 r. grody zostały zaatakowane przez Mongołów pod wodzą Batu-chana i prawdopodobnie zniszczone. Ostateczny kres ich istnienia nastąpił w 1261 r., kiedy chan Burondaj  nakazał zniesienie obwarowań grodowych. Duży wkład do poznania historii Grodów Czerwieńskich wniosły archeologiczne badania wykopaliskowe, których początki sięgają lat 20-tych XX wieku. Objęto nimi w większym lub mniejszym zakresie wszystkie interesujące nas obiekty.

Grodzisko, dawny gród Sutiejsk
Sąsiadka

godzina

Grodzisko stanowi pozostałość historycznego grodu Sutiejsk, jednego z tzw. Grodów Czerwieńskich, leżącego na średniowiecznym szlaku łączącym Kijów z Krakowem. W skład wielohektarowego zespołu osadniczego Sutiejska wchodziły: gród właściwy, podgrodzie oraz otwarte osady przygrodowe.

Usytuowanie i opis

Grodzisko, zwane „Okopem“, znajduje się w centralnej części wsi Sąsiadka i przylega od południa do zwartego ciągu zabudowań wiejskich. Zajmuje powierzchnię ok. 30000 m². Usytuowane jest na krawędzi doliny Poru - lewego dopływu Wieprza, na lessowym wzgórzu pociętym od południowego wschodu i południowego zachodu dwoma jarami. Od południowego zachodu otacza je bagnista dolina Poru. W obrębie grodziska wyróżnia się trzy zasadnicze części oddzielone od siebie wałami i fosami: gród właściwy, podgrodzie i dodatkowe umocnienia w postaci wału zaporowego. Właściwy gród o powierzchni ok. 140 m² usytuowany był w miejscu najbardziej eksponowanym, odgrodzony od reszty pojedynczym wałem układającym się w czworobok o zaokrąglonych narożach. Wysokość dość dobrze zachowanego wału wynosi 3,5-6 m, szer. 12-15 m. Podgrodzie zlokalizowane między grodem właściwym, krawędzią jaru zach. i krawędzią doliny rzecznej opada ku północy i posiada powierzchnię 16 000 m². Bronione było wałem od północy i południowego-wschodu. Wejście na podgrodzie prowadziło od południowego-wschodu. Od tej strony znajdowała się trzecia część grodu o charakterze czysto strategicznym i wojskowym, broniona od wsch. jedną linią wału i fosą - dziś najbardziej zniszczona, bo łącząca się bezpośrednio z zabudową wsi Sąsiadka.Teren grodziska obecnie zajmuje nieużytek porośnięty trawą i krzewami. Obiekt niszczony jest na skutek silnej erozji, użytkowania drogi polnej i wybierania gliny, co powoduje osuwanie się skarpy od strony wschodniej i zachodniej.

Historia

We wczesnym średniowieczu (od XI do XII w.) funkcjonował na terenie dzisiejszej wsi Sąsiadka gród z podgrodziem, znany w przekazach pisanych jako Sutiejsk. Użytkowany był w ciągu trzech faz osadniczych: I faza od jego budowy w latach 30. XI w. prawdopodobnie przez Jarosława Mądrego do zdobycia i częściowego zniszczenia przez Bolesława Śmiałego w 1069 r., II faza po 1096 r. do pocz. XII w. i III faza datowana na XII w., związana z wykorzystaniem grodu m.in. przez Bolesława Krzywoustego jako wojennej bazy wypadowej. Zniszczenie warowni nastąpiło w XII w., prawdopodobnie w 1205 r. podczas wyprawy Romana, księcia włodzimierskiego przeciwko książętom polskim.

Sąsiadkę jako historyczny gród Sutiejsk i miejsce układów polsko-ruskich wymienia zapis w latopisie ruskim pod datą 1096 r., ale dotyczy on wydarzeń z 1076 r. Wzmianka z 1097 r. mówi o zajęciu Sutiejska przez księcia włodzimierskiego Dawida Igorowicza. Ostatni zapis źródłowy pochodzi z 1205 r. przy okazji wyprawy księcia włodzimierskiego Romana przeciwko książętom polskim. Pierwszym badaczem, który wskazał grodzisko jako historyczny Sutiejsk był Z. Dołęga-Chodakowski. Grodzisko jako ślad dawnego Sutiejska rozpoznał w 1927 r. K. Moszyński opierając się na analizie językowej obecnej nazwy Sąsiadka oraz topografii wsi.

Stan i wyniki badań

Badania archeologiczne na stanowisku prowadzono w l.1936 - 1939, 1946-1947 i 1949-1957 pod kierunkiem Z. Wartołowskiej (w pierwszych latach pod kierunkiem W. Antoniewicza). Objęto nimi powierzchnię 6140 m² na terenie grodu i podgrodzia. Pierwszy pomiar warstwicowy stanowiska wykonali B. Guerquin i Z. Sęczykowski w 1936 r. Plan sytuacyjno-wysokościowy stanowiska sporządzili K. Bęcek i J. Smok w 1985 r. Badania powierzchniowe AZP wykonali w 1989 r.: J. Buszewicz, J. Kuśnierz, R. Pomarański i A. Urbański. Grodzisko w Sąsiadce jest jednym z najpełniej przebadanych tego typu obiektów w Polsce. Ustalono w wyniku badań, że przed usypaniem wału grodu właściwego teren częściowo zniwelowano. Wał posiadał konstrukcję izbicową. Skrzynie zbudowane z belek drewnianych o długości ok. 3 m wiązano zrębowo na nakładkę i wypełniano lessem wybranym z fosy. Prostopadle do zewnętrznego brzegu wału zostały umieszczone drewniane ściany, na zwieńczeniu ustawiono palisadę, którą wzmocniła plecionka wylepiona gliną. Palisadę stanowił rząd potężnych pionowych słupów, których ślady w postaci dołków o średnicy 30-40 cm zarejestrowano we wszystkich badanych puntach na wale. Dodatkowo przedpiersie wału wzmocnione było bermą. Odsłonięto także od strony wjazdu na grodzisko relikty drewnianej wieży. Na majdanie grodziska odkryto dwuizbowy czworoboczny budynek mieszkalny z piecem, obiekt gospodarczy oraz studnię o średnicy 8 m eksplorowaną do głębokości 15 m. Podgrodzie powstało także na terenie częściowo zniwelowanym. Badania wykazały, że było ono otoczone wałem ziemnym (z wyjątkiem części bezpośrednio przylegającej do rzeki), który na odcinku północnym posiadał konstrukcję izbicową. Odkryte tu ślady izbic posiadały szer. ok. 3 m i zachowały się do wys. 0,5 m. Prace badawcze w obrębie podgrodzia ujawniły półziemiankowe domy o konstrukcji zrębowej, wewnątrz których znajdowały się po dwa piece kopułkowe. W bliskim sąsiedztwie chat znaleziono jamy gospodarcze oraz dwa piece wolno stojące. Badaniami objęto ponadto tzw. wał zaporowy - ziemne umocnienie bez śladów konstrukcji, które dodatkowo broniło dostępu do grodu, zbudowane w ostatniej fazie jego funkcjonowania. Zebrane zostały liczne zabytki ruchome, głównie fragmenty naczyń glinianych, także przedmioty metalowe, w tym wiele elementów uzbrojenia (m.in. miecz, topór, ostrogi i strzemiona, groty strzał i oszczepów), kościane, kamienne i szklane. Ciekawymi zabytkami są pisanki gliniane typu kijowskiego zdobione żółtą emalią. Na szczególną uwagę zasługuje znalezisko pięciu ołowianych pieczęci datowanych na koniec XI i pocz. XII w., na których napisy greckie wskazują, że należy je wiązać z osobą księcia włodzimierskiego Dawida Igorowicza.

Grodzisko jest dostępne dla zwiedzających. Leży w obrębie Szczebrzeszyńskiego Parku Krajobrazowego i na trasie „Centralnego Szlaku Roztocza“.

Oprac. Ewa Prusicka-Kołcon, OT NID Lublin, 20.09.2014 r

 

Bibliografia

  • Banasiewicz E., Grodziska i zamczyska Zamojszczyzny, Zamość 1990 , s. 91-96.
  • Gurba J., Grodziska Lubelszczyzny, Lublin 1976, s. 28-29.
  • Kutrzebianka A., Sąciaska, gród z polsko-ruskiego pogranicza, „Wiadomości Archeologiczne”, t. XIII, 1935, s. 101-106.
  • Nosek S., Materiały do badań nad historią starożytną i wczesnośredniowieczną międzyrzecza Wisły i Bugu, „Annales UMCS”, Vol. VI, 1957, sec. F, 1951, Lublin-Kraków, s. 366.
  • Wartołowska Z.,Wykopaliska we wsi Sąsiadka w pow. Zamojskim, „Teka Zamojska”, Z. 1, 1938, s. 36-39.
  • Wartołowska Z., Gród Czerwieński Sutiejsk na pograniczu polsko-ruskim, „Światowit”, T. XXII, 1958.

czas dojazdu do następnego obiektu

33 min.

Grodzisko
Guciów

30 minut

Grodzisko stanowi pozostałość dużego zespołu osadniczego z okresu wczesnego średniowiecza, jednego z najlepiej zachowanych w Polsce. W jego skład wchodziły: gród, otwarte osady przygrodowe i kilka cmentarzysk kurhanowych (liczących ob. od kilku do ponad stu kurhanów), położonych przeważnie wzdłuż lewego brzegu Wieprza. Unikatowy element w krajobrazie Roztocza.

Usytuowanie i opis

Grodzisko w Guciowie znajduje się w południowej części wsi, w odległości ok. 750 m na południowy zachód od budynku szkoły i na południe od skansenu „Zagroda Guciów”. Jest usytuowane na kulminacji wzgórza zwanego „Monastyr” lub „Starzyzna”, wznoszącego się ok. 100 m nad poziom doliny Wieprza. Powierzchnia grodziska wynosi ok. 9-10 ha i zajmuje działki prywatne. Ze względu na swoje położenie i wielkość jest zaliczane do wielkich grodzisk typu wyżynnego. Obiekt leży na nerkowatej w zarysie platformie szczytu wzniesienia, wybrzuszonej lekko w części południowej i opadającej łagodnie ku krawędziom. Od strony zachodniej, południowo-zachodniej i wschodniej ograniczają go urwiste zbocza, od strony północnej spadek w kierunku doliny Wieprza jest mniej gwałtowny. Obiekt zachował się w formie szczątkowej. W jego północno-zachodniej części znajdują się trzy linie wałów w partii nasypów, zachowane do wysokości 1 m, przedzielone głębokimi fosami. Znacznie mniej wyraźne pozostałości obwarowań od strony północnej w formie dwóch słabo widocznych podłużnych garbków wysokości kilkunastu centymetrów. Również od strony południowo-wschodniej, gdzie platforma łączy się łagodnie z sąsiednim terenem, można zauważyć jeden wyraźny i jeden lub dwa słabo czytelne garby - przypuszczalnie pozostałości rozoranych wałów zamykających grodzisko w łatwo dostępnej partii wzniesienia. Obecnie przeważająca powierzchnia terenu grodziska jest zajęta polami uprawnymi, zalesione są jedynie urwiste stoki oraz - w niewielkim stopniu - części północna i północno-wschodnia.

Historia

Grodzisko na terenie ob. wsi Guciów funkcjonowało we wczesnym średniowieczu (X-XI wiek). Stanowiło centrum dużego zespołu osadniczego, składającego się ponadto z otwartych osad przygrodowych i kilku cmentarzysk kurhanowych. Grodzisko w Guciowie po raz pierwszy zarejestrował Mikołaj Stworzyński na pocz. XIX wieku.

Stan i wyniki badań

Badania wykopaliskowe o charakterze sondażowym przeprowadziła w latach 1971-1972 H. Zoll-Adamikowa (Zakład Archeologii Małopolski IHKM PAN w Krakowie). Prace ograniczyły się do przebadania linii umocnień grodziska. Założono dwa wykopy badawcze: nr 1 (15 x 2 m) w rejonie wału w północno-wschodniej partii grodziska i nr 2 (8 x 1-1,8 m) w poprzek wału północno-zachodniego. Plan sytuacyjno-wysokościowy stanowiska wykonał w 1972 r. J. Fellmann. Badania powierzchniowe Archeologicznego Zdjęcia Polski stanowiska wykonała w 1983 r. H. Wróbel. Przeprowadzone badania pozwoliły stwierdzić, że wały grodziska uległy dużemu zniszczeniu wskutek uprawy pół. W wykopie nr 1 zarejestrowano pozostałości wału silnie rozoranego wszerz. Warstwę ze śladami węgli drzewnych (najpewniej po spalonej górnej części wału) odkryto na odcinku 11 m, ale pierwotna szerokość wału była mniejsza. Prawdopodobnie stanowiła ją warstwa szerokości 4,5 m i dość jednolitej miąższości ok. 25-30 cm. Pod nią zarejestrowano pozostałości dolnych partii konstrukcji drewnianej wału w formie słabo zachowanych podłużnych elementów drewnianych ułożonych wzdłuż tej samej osi, prawie dokładnie prostopadłej do kierunku przebiegu wału. Układ ten wskazuje zastosowanie najpewniej tzw. konstrukcji przekładkowej wału, która polegała na układaniu warstw drewnianych pni na przemian poprzecznie i równolegle w stosunku do osi wału. W wykopie nr 2, założonym w miejscu, gdzie elementy obronne zachowały się najlepiej, zaobserwowano bardziej skomplikowaną konstrukcję wału - dwudzielność jego struktury. W części wewnętrznej wystąpił układ nawarstwień bez śladów konstrukcji, jedynie w dolnej warstwie tej części wału ziemnego zaobserwowano zwietrzałe bryły gliny z drobnymi kamieniami wapiennymi, stanowiące przypuszczalnie jego pierwotną podstawę. Z kolei w części zewnętrznej wału, pod warstwą humusu i piasku, piętrzyły się schodkowato trzy, cztery skrzyniowate pryzmy średnich i dużych kamieni wapiennych, osadzonych luźno w pokładzie gliny. Nie stwierdzono śladów drewna na obramowaniu tych skrzyń. Miały one długość ok. 1-1,3 m, wysokość ok. 0,5 m i stanowiły najpewniej tylko kamienną podwalinę pod wyższe, niezachowane drewniane konstrukcje skrzyniowe. W wyniku dokonanej próby rekonstrukcji wału ustalono, że pierwotnie w zewnętrznej części miał on wysokość ok. 3,5-4,5 m, szerokość podstawy (doliczając nasyp wału wewnętrznego) wynosiła zaś ok. 6,5 m. Część wewnętrzna o zapewne tylko ziemnej konstrukcji miała podstawę szerokości 3,5-4 m. Zarejestrowana dwudzielność w budowie wału wskazuje z dużym prawdopodobieństwem na dwufazowość jego budowy. Część wewnętrzna jest prawdopodobnie starsza, część z konstrukcją skrzyniową - młodsza. Inwentarz zabytków ruchomych na stanowisku był bardzo ubogi, ograniczony do kilkunastu fragmentów ceramiki naczyniowej.

Zabytek dostępny. Grodzisko leży na trasie szlaków turystycznych Roztocza i archeologiczno-przyrodniczej ścieżki edukacyjnej.

Oprac. Ewa Prusicka-Kołcon, OT NID Lublin, 15.08.2014 r.

 

Bibliografia

  • Banasiewicz E., Grodziska i zamczyska Zamojszczyzny, Zamość 1990, s. 71-73.
  • Gurba J., Grodziska Lubelszczyzny, Lublin 1976, s. 18.
  • Gurba J., Orłowski R., Mikołaj Stworzyński - nieznany inwentaryzator grodzisk południowej Lubelszczyzny z początków XX w., „Wiadomości Archeologiczne” 1956, t. 23, s. 69-70.
  • Machnik J., Badania archeologiczne na Roztoczu Lubelskim w 1959 roku, „Sprawozdania Archeologiczne” 1961, t. 12, s. 89, 95-99.
  • Nosek S., Materiały do badań nad historią starożytną i wczesnośredniowieczną międzyrzecza Wisły i Bugu, „Annales UMCS” 1951, t. 6, sec. F, s. 365.
  • Zoll-Adamikowa H., Wyniki wstępnych badań wczesnośredniowiecznego zespołu w Guciowie, „Sprawozdania Archeologiczne” 1974, t. 26, s. 151-161.

czas dojazdu do następnego obiektu

1 min.

Cmentarzysko kurhanowe - st. 1 (dwadzieścia jeden kopców ziemnych)
Guciów

30 minut

Cmentarzysko kurhanowe stanowi pozostałość dużego zespołu osadniczego z okresu wczesnego średniowiecza, jednego z najlepiej zachowanych w Polsce. W jego skład wchodziły: gród, otwarte osady przygrodowe i kilka cmentarzysk kurhanowych (liczących ob. od kilku do ponad stu kurhanów), położonych przeważnie wzdłuż lewego brzegu Wieprza. Unikatowy element w krajobrazie Roztoczańskiego Parku Narodowego i Roztocza.

Usytuowanie i opis

Cmentarzysko kurhanowe w Guciowie (stanowisko 1) jest zlokalizowane ok. 100 m na północ od zabudowań wsi, przy drodze wyjazdowej z Guciowa w kierunku Zwierzyńca. Leży na wypiętrzeniu terasy nadzalewowej dużej doliny rzeki Wieprz, na terenie leśnym, w miejscu o nazwie lokalnej „Półsążek”. Znajduje się w obrębie działek leśnych Nadleśnictwa Zwierzyniec, należących do Roztoczańskiego Parku Narodowego, i działek będących własnością prywatną. Cmentarzysko przecina droga Guciów-Zwierzyniec, przy czym po południowej stronie szosy stanowisko zajmuje pow. ok. 1 a, po stronie północnej - ok. 1,5 ha. Dzięki dodatkowej ochronie prawnej stanowisko i jego najbliższe otoczenie są wyłączone z gospodarki leśnej.

Cmentarzysko obejmuje dwadzieścia jeden dobrze zachowanych kurhanów oznaczonych numerami 1-21: trzy po południowej stronie szosy wyjazdowej z Guciowa (nr 1-3) i osiemnaście po stronie północnej (nr 4-21), zlokalizowanych na obszarze o pow. ok. 5 tys. m². Dobrze czytelnych jest ob. dwanaście, trzynaście kopców, pozostałe są znacznie gorzej widoczne. Mają one nasypy o kolistych zarysach, z przeciętną wysokością ok. 0,5-0,7 m i ze średnicą ok. 7-8 m. Brak wkopów rabunkowych. Na wielu kurhanach zaobserwowano wgłębienia, powstałe niegdyś przy wycince drzew ciężkim sprzętem. Naturalna niwelacja stanowiska postępuje bardzo nieznacznie, gdyż środowisko leśne skutecznie zabezpiecza nasypy przed rozsuwaniem i rozmywaniem.

Historia

Cmentarzysko kurhanowe (stanowisko 1) na terenie ob. wsi Guciów funkcjonowało we wczesnym średniowieczu (VII/VIII-X/XI wiek). Założono je jako jedno z kilku cmentarzysk obok dynamicznie funkcjonującego grodu i otwartych osad przygrodowych.

Kurhany w Guciowie po raz pierwszy zarejestrował Mikołaj Stworzyński na pocz. XIX wieku.

Stan i wyniki badań

Badania zwiadowcze przeprowadzili w 1959 r. J. Machnik i A. Kulczycka-Leciejewiczowa (Zakład Archeologii Małopolski IHKM PAN w Krakowie). Wówczas na stanowisku 1 wykonano sondaż w kurhanie nr 11, na ćwiartce północno-zachodniej, w formie dwóch prostopadłych rowów szerokości 0,5 m, dochodzących do środka kopca. W 1972 r. badania na kurhanie nr 11 kontynuowały H. Zoll-Adamikowa i S. Alfawicka (Zakład Archeologii Małopolski IHKM PAN w Krakowie), eksplorując ćwiartkę północno-zachodnią i część ćwiartki południowo-wschodniej. Plan sytuacyjno-wysokościowy stanowiska i wstępną inwentaryzację kurhanów wykonał w 1955 r. J. Fellmann pod nadzorem M. Drewki. Badania powierzchniowe Archeologicznego Zdjęcia Polski na stanowisku przeprowadziła w 1983 i 1999 r. H. Wróbel. Przebadany częściowo kurhan nr 11 (ćwiartka północno-zachodnia i część ćwiartki południowo-wschodniej) jest położony we wschodniej części cmentarzyska. Przed podjęciem badań wysokość jego nasypu wynosiła 0,7-0,8 m. Podstawa miała kształt kolisty, średnicy ok. 5,5-6 m. Od strony zachodniej wyraźnie zaznaczało się na powierzchni sierpowate zapadlisko rowu przykurhanowego. W trakcie badań wyznaczono układ nawarstwień wnętrza nasypu kopca i stwierdzono, że pierwotne miał on średnicę mniejszą od ob. o ponad 1 m. Nasyp kurhanu był ograniczony rowem przykurhanowym. W północnej części ćwiartki północno-zachodniej, na wewnętrznym stoku rowu przykurhanowego, stwierdzono zarysy dwóch słupów (?) średnicy 15 cm i 40 cm, które podtrzymywały jakąś konstrukcję drewnianą, wokół której była największa koncentracja przepalonych kości. Kurhan zawierał bliżej nieokreśloną liczbę pochówków ciałopalnych popielnicowych, najpewniej nakurhanowych. W wypełnisku rowu przykurhanowego oprócz kości znaleziono fragmenty ceramiki pochodzące z czterech, pięciu naczyń, z kolei pod humusem z darnią na zboczu nasypu ćwiartki wschodniej odkryto fragment taśmowatego przedmiotu żelaznego. W trakcie późniejszych badań powierzchniowych i doraźnych zwiadów terenowych w nasypach kopców i w ich najbliższym otoczeniu nie odnotowano obecności ruchomych zabytków archeologicznych.

Zabytek dostępny. Cmentarzysko leży na trasie szlaków turystycznych Roztocza i ścieżek edukacyjnych Roztoczańskiego Parku Narodowego.

Oprac. Ewa Prusicka-Kołcon, OT NID Lublin, 15,09.2014 r.

 

Bibliografia

  • Fellmann J., Pomiary grodzisk i cmentarzysk w Polsce. Metody geodezyjnej inwentaryzacji powierzchniowej, [w:] Metodyka naukowo-techniczna badań archeologicznych i antropologicznych, „Rozprawy Zespołu Badań nad Polskim Średniowieczem UW i PW” 1967, t. 4, s. 29, 46-48, tabl. XXVI-XXVII.
  • Gurba J., Orłowski R., Mikołaj Stworzyński - nieznany inwentaryzator grodzisk południowej Lubelszczyzny z początków XX w., „Wiadomości Archeologiczne” 1956, t. 23, s. 69-70.
  • Kaczanowski K., Analiza antropologiczna wczesnośredniowiecznych pochówków ciałopalnych z Guciowa, pow. Zamość, „Sprawozdania Archeologiczne” 1974, t. 26, s. 183 i n.
  • Machnik J., Badania archeologiczne na Roztoczu Lubelskim w 1959 roku, „Sprawozdania Archeologiczne” 1961, t. 12, s. 89, 95-99.
  • Nosek S., Materiały do badań nad historią starożytną i wczesnośredniowieczną międzyrzecza Wisły i Bugu, „Annales UMCS” 1951, t. 6, sec. F, s. 365, 380.
  • Pawlikowa B., Węgle drzewne z wczesnośredniowiecznych kurhanów ciałopalnych w Guciowie, pow. Zamość i Kornatce, pow. Myślenice, „Sprawozdania Archeologiczne” 1974, t. 26, s. 192.
  • Zoll-Adamikowa H., Wczesnośredniowieczne cmentarzyska ciałopalne na terenie Polski, Wrocław 1975, cz. 1: Źródła, s. 80-81.
  • Zoll-Adamikowa H., Wyniki wstępnych badań wczesnośredniowiecznego zespołu w Guciowie, „Sprawozdania Archeologiczne” 1974, t. 26, s. 115-126.

Cmentarzysko kurhanowe - st. 2 (siedem kopców ziemnych)
Guciów

15 minut

Cmentarzysko kurhanowe stanowi pozostałość dużego zespołu osadniczego z okresu wczesnego średniowiecza, jednego z najlepiej zachowanych w Polsce. W jego skład wchodziły: gród, otwarte osady przygrodowe i kilka cmentarzysk kurhanowych (liczących ob. od kilku do ponad stu kurhanów), położonych przeważnie wzdłuż lewego brzegu Wieprza. Unikatowy element w krajobrazie Roztoczańskiego Parku Narodowego i Roztocza.

Usytuowanie i opis

Cmentarzysko w Guciowie (stanowisko 2) znajduje się ok. 300 m na zachód od zachodniego krańca wsi, na południe od drogi wyjazdowej z Guciowa w kierunku Obroczy i cmentarzyska kurhanowego (stanowisko 1), w części lasu o lokalnej nazwie „Popławek”, tuż obok rowu oddzielającego lasy prywatne od państwowych (na zachód od niego). Jest położone na terasie nadzalewowej dużej doliny rzeki Wieprz, w lesie państwowym należącym do Roztoczańskiego Parku Narodowego, w obrębie oddziału leśnego nr 101 Nadleśnictwa Zwierzyniec. Dzięki dodatkowej ochronie prawnej stanowisko i jego najbliższe otoczenie są wyłączone z gospodarki leśnej. Cmentarzysko - zlokalizowane na dwóch niewielkich piaszczystych pagórkach (wydmach) - liczy siedem kopców ziemnych oznaczonych numerami 26-32, usytuowanych w dwóch grupach po trzy i cztery kurhany. Mają one nasypy o kolistych zarysach, z przeciętną wysokością ok. 0,5-0,7 m i średnicą ok. 7-8 m. Nie zaobserwowano intensywnej niwelacji nasypów kopców, gdyż środowisko leśne skutecznie zabezpiecza je przed naturalnym rozsuwaniem i rozmywaniem, nie stwierdzono także działalności „poszukiwaczy skarbów”. Usytuowanie kurhanów w granicach Roztoczańskiego Parku Narodowego sprzyja ich ochronie i zabezpiecza przed niepożądaną ingerencją w zabytkową strukturę obiektów.

Historia

Cmentarzysko kurhanowe (stanowisko 2) na terenie ob. wsi Guciów funkcjonowało we wczesnym średniowieczu (VII/VIII-IX wiek). Założono je jako jedno z kilku cmentarzysk obok dynamicznie funkcjonującego grodu i otwartych osad przygrodowych.

Kurhany w Guciowie po raz pierwszy zarejestrował Mikołaj Stworzyński na pocz. XIX wieku.

Stan i wyniki badań

Badania zwiadowcze przeprowadzili w 1959 r. J. Machnik i A. Kulczycka-Leciejewiczowa (Zakład Archeologii Małopolski IHKM PAN w Krakowie). Wówczas na stanowisku 2 wykonano przez cały nasyp kurhanu nr 29 podłużny przekop sondażowy szerokości 0,5 m. Plan sytuacyjno-wysokościowy stanowiska i wstępną inwentaryzację kurhanów wykonał w 1955 r. J. Fellmanna pod nadzorem M. Drewki. Badania powierzchniowe Archeologicznego Zdjęcia Polski na stanowisku przeprowadziła w 1983 r. H. Wróbel. Przebadany częściowo wykopem sondażowym kopiec nr 29 jest położony w grupie północnej czterech kurhanów. Przed podjęciem badań wysokość jego nasypu wynosiła 0,6 m. Podstawa miała kształt kolisty średnicy ok. 7-8 m. Od strony północnej i zachodniej były widoczne ślady rowu przykurhanowego. W trakcie badań wyznaczono układ nawarstwień wnętrza nasypu kopca, w tym ślady spalenizny u podstawy kopca, z kolei w piaszczystym calcu odkryto dwa zaciemnienia usytuowane w poprzek wykopu, w odległości 0,8 m równolegle do siebie. Stwierdzono, że pierwotnie kopiec miał średnicę mniejszą od obecnej. Nasyp kurhanu był ograniczony rowem przykurhanowym. Kurhan zawierał bliżej nieokreśloną liczbę pochówków ciałopalnych popielnicowych, najpewniej nakurhanowych. Znaleziono fragmenty trzech naczyń, w tym dwóch pod darnią na stokach północnym i południowym oraz w wypełnisku rowu przykurhanowego, trzeciego zaś w poziomie warstwy spalenizny (ciałopalenia). W trakcie późniejszych badań powierzchniowych i doraźnych zwiadów terenowych w nasypach kopców i w ich najbliższym otoczeniu nie odnotowano obecności ruchomych zabytków archeologicznych.

Dostęp do zabytku ograniczony. Cmentarzysko można zwiedzać po uprzednim uzgodnieniu z dyrekcją Roztoczańskiego Parku Narodowego.

Oprac. Ewa Prusicka-Kołcon, OT NID Lublin, 15.09.2014 r.

 

Bibliografia

  • Fellmann J., Pomiary grodzisk i cmentarzysk w Polsce. Metody geodezyjnej inwentaryzacji powierzchniowej, [w:] Metodyka naukowo-techniczna badań archeologicznych i antropologicznych, „Rozprawy Zespołu Badań nad Polskim Średniowieczem UW i PW” 1967, t. 4, s. 29, 46-48, tabl. XXVI-XXVII.
  • Gurba J., Orłowski R., Mikołaj Stworzyński - nieznany inwentaryzator grodzisk południowej Lubelszczyzny z początków XX w., „Wiadomości Archeologiczne” 1956, t. 23, s. 69-70.
  • Kaczanowski K., Analiza antropologiczna wczesnośredniowiecznych pochówków ciałopalnych z Guciowa, pow. Zamość, „Sprawozdania Archeologiczne” 1974, t. 26, s. 183 i n.
  • Machnik J., Badania archeologiczne na Roztoczu Lubelskim w 1959 roku, „Sprawozdania Archeologiczne” 1961, t. 12, s. 89, 95-99.
  • Nosek S., Materiały do badań nad historią starożytną i wczesnośredniowieczną międzyrzecza Wisły i Bugu, „Annales UMCS” 1951, t. 6, sec. F, s. 365, 380.
  • Pawlikowa B., Węgle drzewne z wczesnośredniowiecznych kurhanów ciałopalnych w Guciowie, pow. Zamość i Kornatce, pow. Myślenice, „Sprawozdania Archeologiczne” 1974, t. 26, s. 192.
  • Zoll-Adamikowa H., Wczesnośredniowieczne cmentarzyska ciałopalne na terenie Polski, Wrocław 1975, cz. 1: Źródła, s. 83.
  • Zoll-Adamikowa H., Wyniki wstępnych badań wczesnośredniowiecznego zespołu w Guciowie, „Sprawozdania Archeologiczne” 1974, t. 26, s. 115-126.

czas dojazdu do następnego obiektu

1 min.

Cmentarzysko kurhanowe - st. 3 (dwadzieścia cztery kopce ziemne)
Guciów

30 minut

Cmentarzysko kurhanowe stanowi pozostałość dużego zespołu osadniczego z okresu wczesnego średniowiecza, jednego z najlepiej zachowanych w Polsce. W jego skład wchodziły: gród, otwarte osady przygrodowe i kilka cmentarzysk kurhanowych (liczących ob. od kilku do ponad stu kurhanów), położonych przeważnie wzdłuż lewego brzegu Wieprza. Unikatowy element w krajobrazie Roztoczańskiego Parku Narodowego i Roztocza.

Usytuowanie i opis

Cmentarzysko w Guciowie (stanowisko 3) znajduje się ok. 500 m na zachód od zabudowań wsi Guciów i ok. 300 m na południe od szosy wyjazdowej z Guciowa w kierunku Obroczy. Jest położone na niewielkim wzniesieniu w lewobrzeżnej części doliny bezimiennego cieku wpadającego do rzeki Wieprz. Znajduje się w obrębie oddziału leśnego nr 195 Nadleśnictwa Zwierzyniec, w miejscu o lokalnej nazwie „Popławek”, położonego na terenie Roztoczańskiego Parku Narodowego. Dzięki dodatkowej ochronie prawnej stanowisko i jego najbliższe otoczenie są wyłączone z gospodarki leśnej. Cmentarzysko składa się z dwudziestu czterech kopców oznaczonych numerami 36-59, ciągnących się półkoliście z północy na południe i południowy zachód. Niewielkie kopce ziemne są rozlokowane w trzech skupiskach (trzy kurhany oraz osiem i trzynaście kurhanów w każdym) na pow. ok. 1 ha. Mają nasypy o kolistych i owalnych zarysach, z przeciętną wysokością 0,3-0,7 m i średnicą 7-8 m. Nie zaobserwowano poważnej niwelacji nasypów kopców, gdyż środowisko leśne skutecznie zabezpiecza je przed naturalnym rozsuwaniem i rozmywaniem, nie stwierdzono także działalności „poszukiwaczy skarbów”. Usytuowanie omawianych kurhanów w granicach Roztoczańskiego Parku Narodowego sprzyja ich ochronie i zabezpiecza przed niepożądaną ingerencją w strukturę zabytkową obiektów.

Historia

Cmentarzysko kurhanowe (stanowisko 3) na terenie ob. wsi Guciów funkcjonowało we wczesnym średniowieczu (VII/VIII-VIII/IX wiek). Założono je jako jedno z kilku cmentarzysk obok dynamicznie funkcjonującego grodu i otwartych osad przygrodowych.

Kurhany w Guciowie po raz pierwszy zarejestrował Mikołaj Stworzyński na pocz. XIX wieku.

Stan i wyniki badań

Badania zwiadowcze przeprowadzili w 1959 r. J. Machnik i A. Kulczycka-Leciejewiczowa (Zakład Archeologii Małopolski IHKM PAN w Krakowie). Wówczas na stanowisku 3 zbadano cały kurhan nr 43. Plan sytuacyjno-wysokościowy stanowiska i wstępną inwentaryzację kurhanów wykonał w 1955 r. J. Fellmann pod nadzorem M. Drewki. Badania powierzchniowe Archeologicznego Zdjęcia Polski na stanowisku przeprowadziła w 1983 r. H. Wróbel. Przebadany w całości kopiec nr 43 jest położony w grupie ośmiu kurhanów usytuowanych w północnej części cmentarzyska. Zły stan zachowania obiektu w terenie wynika z obsuwania się warstw po spadku zbocza ku północy. Przed podjęciem badań wysokość nasypu wynosiła 0,6 m. Podstawa miała kształt kolisty średnicy 7-8 m. W trakcie badań wyznaczono układ nawarstwień wnętrza nasypu kopca i zaobserwowano od północnego zachodu ślady zagłębienia po wybranej ziemi - rów szerokości 1,5 m i miąższości 0,4 m. Stwierdzono duże prawdopodobieństwo istnienia w tym kurhanie grobu popielnicowego w jamie i jakiejś formy grobu nakurhanowego popielnicowego, w którym pochowano zapewne jedną osobę (lub niewiele więcej osób). Wśród ułamków ceramiki udało się wyróżnić fragmenty piętnastu naczyń, które zalegały w kilku skupiskach, z wyjątkiem kilkudziesięciu skorup jednego okazu i pojedynczych fragmentów ceramiki pochodzącej z sześciu różnych naczyń znalezionych w obrębie jednego skupiska. W trakcie późniejszych badań powierzchniowych i doraźnych zwiadów terenowych w nasypach kopców i w ich najbliższym otoczeniu nie odnotowano obecności ruchomych zabytków archeologicznych.

Dostęp do zabytku ograniczony. Cmentarzysko kurhanowe można zwiedzać po uprzednim uzgodnieniu z dyrekcją Roztoczańskiego Parku Narodowego.

Oprac. Ewa Prusicka-Kołcon, OT NID Lublin, 16.08.2014 r.

Bibliografia

  • Fellmann J., Pomiary grodzisk i cmentarzysk w Polsce. Metody geodezyjnej inwentaryzacji powierzchniowej, [w:] Metodyka naukowo-techniczna badań archeologicznych i antropologicznych, „Rozprawy Zespołu Badań nad Polskim Średniowieczem UW i PW” 1967, t. 4, s. 29, 46-48, tabl. XXVI-XXVII.
  • Gurba J., Orłowski R., Mikołaj Stworzyński - nieznany inwentaryzator grodzisk południowej Lubelszczyzny z początków XX w., „Wiadomości Archeologiczne” 1956, t. 23, s. 69-70.
  • Kaczanowski K., Analiza antropologiczna wczesnośredniowiecznych pochówków ciałopalnych z Guciowa, pow. Zamość, „Sprawozdania Archeologiczne” 1974, t. 26, s. 183 i n.
  • Machnik J., Badania archeologiczne na Roztoczu Lubelskim w 1959 roku, „Sprawozdania Archeologiczne” 1961, t. 12, s. 89, 95-99.
  • Nosek S., Materiały do badań nad historią starożytną i wczesnośredniowieczną międzyrzecza Wisły i Bugu, „Annales UMCS” 1951, t. 6, sec. F, s. 365, 380.
  • Pawlikowa B., Węgle drzewne z wczesnośredniowiecznych kurhanów ciałopalnych w Guciowie, pow. Zamość i Kornatce, pow. Myślenice, „Sprawozdania Archeologiczne” 1974, t. 26, s. 192.
  • Zoll-Adamikowa H., Wczesnośredniowieczne cmentarzyska ciałopalne na terenie Polski, Wrocław 1975, cz. 1: Źródła, s. 85-86.
  • Zoll-Adamikowa H., Wyniki wstępnych badań wczesnośredniowiecznego zespołu w Guciowie, „Sprawozdania Archeologiczne” 1974, t. 26, s. 115-126.

czas dojazdu do następnego obiektu

15 min.

Cmentarzysko kurhanowe - st. 4 (pięćdziesiąt cztery kopce ziemne)
Guciów

30 minut

Cmentarzysko kurhanowe stanowi pozostałość dużego zespołu osadniczego z okresu wczesnego średniowiecza, jednego z najlepiej zachowanych w Polsce. W jego skład wchodziły: gród, otwarte osady przygrodowe i kilka cmentarzysk kurhanowych (liczących ob. od kilku do ponad stu kurhanów), położonych przeważnie wzdłuż lewego brzegu Wieprza. Unikatowy element w krajobrazie Roztoczańskiego Parku Narodowego i Roztocza.

Usytuowanie i opis

Cmentarzysko w Guciowie (stanowisko 4) znajduje się ok. 1 km od zachodniego krańca wsi Guciów i ok. 350 m na północ od szosy łączącej miejscowości Guciów i Obrocz. Jest położone na wysokiej lewej terasie nadzalewowej rzeki Wieprz. Znajduje się w lesie państwowym należącym do Roztoczańskiego Parku Narodowego, w obrębie oddziałów leśnych nr 185 i 186, w miejscu o lokalnej nazwie „Łomy”. Leży po obu stronach przecinki odchodzącej na północ od szosy Guciów-Obrocz. Dzięki dodatkowej ochronie prawnej stanowisko i jego najbliższe otoczenie są wyłączone z gospodarki leśnej. Cmentarzysko zajmuje pow. ok. 5 ha i składa się z pięćdziesięciu czterech kopców oznaczonych numerami 76-129, usytuowanych w bezładnym skupisku (z wyjątkiem kopca nr 76, odsuniętego od pozostałych o ok. 30 m na północ). Kopce mają nasypy o owalnych i kolistych zarysach, z przeciętną wysokością ok. 0,5-0,8 m i średnicą ok. 8 m. Nie zaobserwowano poważnej niwelacji nasypów kopców, gdyż środowisko leśne skutecznie zabezpiecza je przed naturalnym rozsuwaniem i rozmywaniem, nie stwierdzono także działalności „poszukiwaczy skarbów”. Usytuowanie omawianych kurhanów w granicach Roztoczańskiego Parku Narodowego sprzyja ich ochronie i zabezpiecza przed niepożądaną ingerencją w strukturę zabytkową obiektów.

Historia

Cmentarzysko kurhanowe (stanowisko 4) na terenie ob. wsi Guciów funkcjonowało we wczesnym średniowieczu (VIII-IX wiek). Założono je jako jedno z kilku cmentarzysk obok dynamicznie funkcjonującego grodu i otwartych osad przygrodowych.

Kurhany w Guciowie po raz pierwszy zarejestrował Mikołaj Stworzyński na pocz. XIX wieku.

Stan i wyniki badań

Badania zwiadowcze przeprowadzili w 1959 r. J. Machnik i A. Kulczycka-Leciejewiczowa (Zakład Archeologii Małopolski IHKM PAN w Krakowie). Wówczas na stanowisku 4 zbadano częściowo kurhan nr 99, zakładając na ćwiartce południowo-wschodniej (wzdłuż osi ćwiartki) dwa prostopadłe rowy szerokości 0,7 m, dochodzące do środka kopca. Plan sytuacyjno-wysokościowy stanowiska i wstępną inwentaryzację kurhanów wykonał w 1955 r. J. Fellmann pod nadzorem M. Drewki. Badania powierzchniowe Archeologicznego Zdjęcia Polski na stanowisku przeprowadziła w 1983 r. H. Wróbel. Przebadany częściowo kopiec nr 99 jest usytuowany niemal w centralnej części cmentarzyska, po wschodniej stronie przecinki. Przed podjęciem badań wysokość nasypu kurhanu wynosiła 0,6-0,7 m. Podstawa miała kształt kolisty średnicy 6 m. W trakcie badań wyznaczono układ nawarstwień wnętrza nasypu kopca i stwierdzono, że kurhan był otoczony rowem głębokości do 0,7 m. Na szczycie kopca w płaszczu nasypu i w wypełnisku rowu przykurhanowego znaleziono przepalone kości ze szkieletu osobnika dorosłego i fragmenty ceramiki pochodzącej z kilku naczyń. Ceramika wystąpiła również w warstwie spalenizny (ciałopalenia). Interpretacja wyników badań wskazuje, że kurhan nr 99 zawierał pochówek ciałopalny nakurhanowy z właściwą kremacją dokonaną poza miejscem usypania kopca. W trakcie późniejszych badań powierzchniowych i doraźnych zwiadów terenowych w nasypach kopców i w ich najbliższym otoczeniu nie odnotowano obecności ruchomych zabytków archeologicznych.

Dostęp do zabytku ograniczony. Cmentarzysko kurhanowe można zwiedzać po uprzednim uzgodnieniu z dyrekcją Roztoczańskiego Parku Narodowego.

Oprac. Ewa Prusicka-Kołcon, OT NID Lublin, 16.08.2014 r.

 

Bibliografia

  • Fellmann J., Pomiary grodzisk i cmentarzysk w Polsce. Metody geodezyjnej inwentaryzacji powierzchniowej, [w:] Metodyka naukowo-techniczna badań archeologicznych i antropologicznych, „Rozprawy Zespołu Badań nad Polskim Średniowieczem UW i PW” 1967, t. 4, s. 29, 46-48, tabl. XXVI-XXVII.
  • Gurba J., Orłowski R., Mikołaj Stworzyński - nieznany inwentaryzator grodzisk południowej Lubelszczyzny z początków XX w., „Wiadomości Archeologiczne” 1956, t. 23, s. 69-70.
  • Kaczanowski K., Analiza antropologiczna wczesnośredniowiecznych pochówków ciałopalnych z Guciowa, pow. Zamość, „Sprawozdania Archeologiczne” 1974, t. 26, s. 183 i n.
  • Machnik J., Badania archeologiczne na Roztoczu Lubelskim w 1959 roku, „Sprawozdania Archeologiczne” 1961, t. 12, s. 89, 95-99.
  • Nosek S., Materiały do badań nad historią starożytną i wczesnośredniowieczną międzyrzecza Wisły i Bugu, „Annales UMCS” 1951, t. 6, sec. F, s. 365, 380.
  • Pawlikowa B., Węgle drzewne z wczesnośredniowiecznych kurhanów ciałopalnych w Guciowie, pow. Zamość i Kornatce, pow. Myślenice, „Sprawozdania Archeologiczne” 1974, t. 26, s. 192.
  • Zoll-Adamikowa H., Wczesnośredniowieczne cmentarzyska ciałopalne na terenie Polski, Wrocław 1975, cz. 1: Źródła, s. 86.
  • Zoll-Adamikowa H., Wyniki wstępnych badań wczesnośredniowiecznego zespołu w Guciowie, „Sprawozdania Archeologiczne” 1974, t. 26, s. 115-126.

czas dojazdu do następnego obiektu

3 min.

Cmentarzysko kurhanowe - st. 5 (sto jeden kopców ziemnych)
Guciów

godzina

Cmentarzysko kurhanowe stanowi pozostałość dużego zespołu osadniczego z okresu wczesnego średniowiecza, jednego z najlepiej zachowanych w Polsce. W jego skład wchodziły: gród, otwarte osady przygrodowe i kilka cmentarzysk kurhanowych (liczących ob. od kilku do ponad stu kurhanów), położonych przeważnie wzdłuż lewego brzegu Wieprza. Unikatowy element w krajobrazie Roztoczańskiego Parku Narodowego i Roztocza.

Usytuowanie i opis

Cmentarzysko w Guciowie (stanowisko 5) znajduje się ok. 250 m na północ od skrzyżowania traktu Bondyrz-Obrocz z drogą leśną do wsi Kosobudy. Leży po obu stronach drogi, na łagodnie opadającej ku południowemu zachodowi terasie prawego brzegu rzeki Wieprz. Jest zlokalizowane u stóp zachodnich zboczy Stokowej Góry, w części lasu państwowego o lokalnej nazwie „Stoki” należącego do Roztoczańskiego Parku Narodowego, na działkach leśnych nr 227 i 228 Nadleśnictwa Kosobudy. Dzięki dodatkowej ochronie prawnej stanowisko i jego najbliższe otoczenie są wyłączone z gospodarki leśnej. Cmentarzysko składa się ze stu jeden kopców oznaczonych numerami 130-230 i zajmuje pow. ok. 5 ha. Kurhany - rozlokowane bezładnie na terenie cmentarzyska - mają nasypy o owalnych i kolistych zarysach, z przeciętną wysokością ok. 0,5-0,8 m i średnicą ok. 7-8 m. Nie zaobserwowano poważnej niwelacji nasypów kopców, gdyż środowisko leśne skutecznie zabezpiecza je przed naturalnym rozsuwaniem i rozmywaniem, nie stwierdzono także działalności „poszukiwaczy skarbów”. Usytuowanie kurhanów w granicach Roztoczańskiego Parku Narodowego sprzyja ich ochronie i zabezpiecza przed niepożądaną ingerencją w strukturę zabytkową obiektów.

Historia

Cmentarzysko kurhanowe (stanowisko 5) na terenie ob. wsi Guciów funkcjonowało we wczesnym średniowieczu (VII-VIII wiek). Założono je jako jedno z kilku cmentarzysk obok dynamicznie funkcjonującego grodu i otwartych osad przygrodowych.

Kurhany w Guciowie po raz pierwszy zarejestrował Mikołaj Stworzyński na pocz. XIX wieku.

Stan i wyniki badań

Badania zwiadowcze przeprowadzili w 1959 r. J. Machnik i A. Kulczycka-Leciejewiczowa (Zakład Archeologii Małopolski IHKM PAN w Krakowie). Wówczas na stanowisku 5 zbadano częściowo kurhan nr 161, wykonując podłużny przekop szerokości 0,7 m po osi (w przybliżeniu) północny zachód-południowy wschód. W 1972 r. badania na kurhanie nr 161 kontynuowały H. Zoll-Adamikowa i S. Alfawicka (Zakład Archeologii Małopolski IHKM PAN w Krakowie), eksplorując ćwiartkę zachodnią i część ćwiartki wschodniej. Plan sytuacyjno-wysokościowy stanowiska i wstępną inwentaryzację kurhanów wykonał w 1972 r. J. Fellmann. Badania powierzchniowe Archeologicznego Zdjęcia Polski na stanowisku przeprowadziła w 1983 r. H. Wróbel. Przebadany częściowo kopiec nr 161 przed podjęciem prac archeologicznych miał kolisty kształt nasypu, nieco bardziej spłaszczony od zachodu i południa, średnicę 7-8 m i wysokość 0,7-1 m. W trakcie badań wyznaczono układ nawarstwień wnętrza nasypu kopca oraz stwierdzono od północy i północnego wschodu obecność jamy przykurhanowej. W warstwie spalenizny kurhanu odkryto podłużne zaciemnienia (ślad belki?) i trzy koliste plamy (słupy?) - zapewne pozostałości jakiejś konstrukcji na obwodzie pierwotnej mogiły, nad nią poziom z dużą ilością wtórnie przepalonej ceramiki i zwęglonych szczap sosnowych. Duża koncentracja przepalonych kości została zarejestrowana bezpośrednio pod humusem, głównie w wypełnisku rowu przykurhanowego, w niewielkiej ilości - także na wierzchołku oraz stokach ćwiartki zachodniej i wschodniej. Materiał ruchomy pozyskany w trakcie badań to fragmenty wtórnie przepalonej ceramiki, pochodzące z co najmniej czterech naczyń (przystawki - jako naczynia z jadłem), i nieforemny pręcik żelazny. Interpretacja wyników badań wskazuje, że kurhan nr 161 zawierał pochówek (pochówki) ciałopalny nakurhanowy z właściwą kremacją dokonaną poza miejscem usypania kopca. W trakcie późniejszych badań powierzchniowych i doraźnych zwiadów terenowych w nasypach kopców i w ich najbliższym otoczeniu nie odnotowano obecności ruchomych zabytków archeologicznych.

Dostęp do zabytku ograniczony. Cmentarzysko kurhanowe można zwiedzać po uprzednim uzgodnieniu z dyrekcją Roztoczańskiego Parku Narodowego.

Oprac. Ewa Prusicka-Kołcon, OT NID Lublin, 15.08.2014 r.

 

Bibliografia

  • Fellmann J., Pomiary grodzisk i cmentarzysk w Polsce. Metody geodezyjnej inwentaryzacji powierzchniowej, [w:] Metodyka naukowo-techniczna badań archeologicznych i antropologicznych, „Rozprawy Zespołu Badań nad Polskim Średniowieczem UW i PW” 1967, t. 4, s. 29, 46-48, tabl. XXVI-XXVII.
  • Gurba J., Orłowski R., Mikołaj Stworzyński nieznany inwentaryzator grodzisk południowej Lubelszczyzny z początków XX w., „Wiadomości Archeologiczne” 1956, t. 23, s. 69-70.
  • Kaczanowski K., Analiza antropologiczna wczesnośredniowiecznych pochówków ciałopalnych z Guciowa, pow. Zamość, „Sprawozdania Archeologiczne” 1974, t. 26, s. 183 i n.
  • Machnik J., Badania archeologiczne na Roztoczu Lubelskim w 1959 roku, „Sprawozdania Archeologiczne” 1961, t. 12, s. 89, 95-99.
  • Nosek S., Materiały do badań nad historią starożytną i wczesnośredniowieczną międzyrzecza Wisły i Bugu, „Annales UMCS” 1951, t. 6, sec. F, s. 365, 380.
  • Pawlikowa B., Węgle drzewne z wczesnośredniowiecznych kurhanów ciałopalnych w Guciowie, pow. Zamość i Kornatce, pow. Myślenice, „Sprawozdania Archeologiczne” 1974, t. 26, s. 192.
  • Zoll-Adamikowa H., Wczesnośredniowieczne cmentarzyska ciałopalne na terenie Polski, Wrocław 1975, cz. 1: Źródła, s. 86-89.
  • Zoll-Adamikowa H., Wyniki wstępnych badań wczesnośredniowiecznego zespołu w Guciowie, „Sprawozdania Archeologiczne” 1974, t. 26, s. 115-126.

czas dojazdu do następnego obiektu

37 min.

Cmentarzysko kurhanowe w Lipsku Polesiu, st. 1
Lipsko-Polesie

30 minut

Cmentarzysko kurhanowe z okresu wczesnego średniowiecza, jedno z lepiej przebadanych wykopaliskowo w Polsce. Stanowi unikatowy element w krajobrazie Padołu Zamojskiego.

Historia

Cmentarzysko kurhanowe na terenie dzisiejszej wsi Lipsko Polesie funkcjonowało we wczesnym średniowieczu, kurhany grupy południowej w VII - VIII w., kurhany grupy północnej w X w. Stanowi część kompleksu osadniczego, w skład którego wchodziły, oprócz cmentarzyska, osady otwarte i grodzisko (całkowicie zniszczone w okresie po II wojnie światowej).

Opis

Usytuowanie zabytku

Cmentarzysko kurhanowe jest położone na kulminacji wzniesienia 268 m n.p.m., ciągnącego się w kierunku południowy wschód-północny zachód, ok. 300 m w linii prostej na zachód od jednego ze źródeł rzeki Topornicy i kaplicy św. Romana, miejsca lokalnego kultu świętego, w pobliżu zabudowań wsi, na polu ornym i ugorze wchodzących w skład prywatnych działek gruntowych.

Opis stanowiska

Spośród ok. 70 kurhanów zidentyfikowanych na cmentarzysku w 1922 r., do chwili obecnej zachowało się 24-25 kopców na powierzchni 12570 m2 objętej ochroną konserwatorską i wyłączonej z upraw rolnych. Średnia wysokość kopców wynosi 20-50 cm, kilka z nich zaznacza swoją obecność jedynie w postaci lekkiego wybrzuszenia terenowego o wysokości 10-30 cm. Są to mogiły zawierające pochówki ciałopalne z okresu wczesnego średniowiecza.

Dzieje stanowiska

Cmentarzysko kurhanowe zostało odkryte w 1921 r. przez Michała Drewkę. W 1922 r., w chwili rozpoczęcia pierwszych prac wykopaliskowych, cmentarzysko liczyło około 70 kurhanów położonych w lesie Ordynacji Zamojskiej. Wówczas stan zachowania kopców był bardzo dobry. Ich nasypy posiadały wysokość ok. 1 m, a w kilku przypadkach ok. 2 m. Gęstość obiektów była bardzo duża - przeważnie kopce stykały się niemal ze sobą. Zlokalizowane były w 2 grupach: południowej (co najmniej 52 kurhany) i północnej (co najmniej 12 kurhanów). W 1950 r., kiedy wykonano plan sytuacyjno-wysokościowy, stanowisko składało się z ok. 60 kopców ziemnych o wysokości 30-100 cm, kolistej lub rzadziej owalnej podstawie. Największy kurhan, owalny, miał wys. 2 m i wymiary 12 X 22 m. Na przełomie lat 60-tych i 70-tych XX w. niwelacji uległy nasypy 32 kopców, rozorane, gdyż po wojnie ziemię ordynacką rozparcelowano, drzewa wykarczowano, a teren cmentarzyska zajęto pod uprawę. Do rejestru zabytków w 1968 r. wpisano zachowaną część cmentarzyska o powierzchni 29.475 m2 liczącą 28 kurhanów o różnym stopniu zachowania. Zasadniczo wysokość ich nasypów wynosiła około 20-50 cm, a średnice u podstawy od 3 do 9 m. Obecnie czytelnych jest około 24-25 kurhanów, które wyłączone są z upraw rolnych i stanowią nieużytek.

Stan i wyniki badań archeologicznych

Badania wykopaliskowe na stanowisku prowadził w latach 1922-23 i 1952-1956 Michał Drewko z ramienia Państwowego Muzeum Acheologicznego w Warszawie.

Plan sytuacyjno-wysokościowy stanowiska wykonał w 1950 r. Stanisław Miłoszewski.

Badania powierzchniowe Archeologicznego Zdjęcia Polski na stanowisku przeprowadził w 1997 r. Jerzy Kuśnierz.

W trakcie sześciu sezonów prac wykopaliskowych przebadano co najmniej 38 mogił. Badania ujawniły funkcjonowanie cmentarzyska ciałopalnego popielnicowego. Według wynikow badań, kurhany grupy północnej były koliste, dość jednolitych rozmiarów (średnio ok. 5-6 m), wys. ok. 0,5 m (w 1922 r.) i 0,1-0,2 m (w 1952 r.), dookoła kurhanów zaznaczał się rów przykurhanowy. Na powierzchni pierwotnego humusu znajdowano ok. 20 cm pokład czystej, niehumusowej ziemi, na tej podsypce zaś warstewkę spalenizny, czasem (w badaniach z 1922-1923 r.) duże bryły zwęglonego drewna sosnowego na intensywnie przepalonym gruncie, barwy czerwonawej. W nasypie natrafiono na przepalone kości ludzkie (m.in. zęby) oraz fragmenty naczyń glinianych (te ostatnie zalegały przeważnie na obrzeżach kurhanów). Kurhany grupy północnej posiadały zatem silniej zaznaczoną warstwę ciałopalną i liczniejsze w niej kości ludzkie. Ceramika z kopców miała bardziej zaawansowany charakter od naczyń z kurhanów grupy południowej. Przeważały okazy silnie obtaczane, barwy szarej i brunatnej, z gliny o dużej domieszce schudzającej, z ornamentem żłobków poziomych lub linii falistych.

Kurhany grupy południowej wykazywały większe zróżnicowanie pod względem formy oraz rozmiarów (koliste i ok. 20% owalnych, z reguły większych). Budowa kurhanów grupy południowej zbliżona była do obiektów grupy północnej. Posiadały jednak w swoim wnętrzu słabo widoczne ślady warstwy ciałopalnej, nieliczne i drobne fragmenty ceramiki. Na poziomie próchnicy pierwotnej znajdowała się 10-20 cm warstewka podsypki z czystego lessu, na niej zaś, w centrum kopca, widoczne były ślady warstwy ciałopalenia, średnicy zazwyczaj od 1,50 do 3,60 m. Grunt pod warstwą spalenizny nie wykazywał wyraźnych śladów przepalenia, natomiast cienki pokład gliny zalegający bezpośrednio nad spalenizną był silnie sceglony. Warstwa ciałopalenia i przepalona glina nad nią posiadały zazwyczaj miąższość 10-15 cm. Ponad i w pobliżu warstwy ciałopalenia znajdowano drobne okruchy przepalonych kości. Przy sypaniu kopca brano ziemię przeważnie z jednej strony, tej, od której zbocza kurhanów posiadały zwykle łagodniejsze nachylenie stoku. Od opisanej typowej konstrukcji wnętrza odbiegały niektóre mogiły: kurhan bez nr (badany w latach 1922-23), nr 25, nr 27, 35, nr 44, nr 45, nr 52, nr 56, nr 58, nr 59, nr 60, nr 63, nr 64, nr 65, nr 67. Na uwagę ze względu na konstrukcję i pozyskane zabytki zasługuje przebadany w 1953 r. kurhan nr 35 (według numeracji M. Drewko), największy i najlepiej zachowany kopiec na cmentarzysku, położony w północnej części głównego, kolistego skupienia mogił. Posiadał kształt owalny o wymiarach podstawy 24,5 x 12,50 m i wysokości 1,80 m. Według badań, zarys podstawy kopca był pierwotnie mniejszy i wynosił 22,5 x 10 m. Dookoła nasypu znajdował się rów przykurhanowy. W centralnej części kurhanu, na głęb. 40 cm poniżej dawnej powierzchni terenu wydrążona była jama o dług. 3,20 m, do której od strony zachodniej wiodło powolne obniżenie o dł. 1,60 m. Na dnie jamy znajdowało się skupisko 60 niewielkich kamieni i kilkanaście luźno rozrzuconych. Na kamieniach i nad nimi zalegały grudy przepalonej gliny i nieliczne węgielki drzewne, natomiast w części północno-zachodniej jamy zalegała ziemia popielato-szara, prawdopodobnie pozostałość popieliska. Drobne ułamki przepalonych kości ludzkich i zwierzęcych były bardzo rzadkie, podobnie jak ułamki ceramiki naczyniowej (naczynia ofiarne?). Ponad wypełniskiem jamy zalegały warstwy gliny calcowej, w których był młodszy wkop - jama o dł. 6,20 i szer. ok. 3 m. Dno jamy wypełniała warstwa grud przepalonej gliny z ciemnobrązową ziemią i nielicznymi węgielkami o grubości 5-12 cm. Główna masa materiału zabytkowego znajdowała się w spływach, zsuniętych z grzbietu kurhanu (ślady popielnic ustawionych na szczycie kurhanu). Inne, oprócz fragmentów glinianych popielnic, zabytki ruchome zabrane w trakcie badań kurhanu to żelazna ostroga, grot strzały, fragment żelaznego nożyka i pojedynczy czerwony paciorek.

Zabytek dostępny.

Oprac. Ewa Prusicka, OT NID Lublin, 02.04.2015 r.

Bibliografia

  • Drewko M., Sprawozdanie z działalności Państwowego Urzędu Konserwatorskiego na Okręg Lubelski, „Wiadomości Archeologiczne”, 1921, t. 6, s. 183.
  • Drewko M., Sprawozdanie z działalności Państwowego Konserwatora Zabytków Przedhistorycznych na Okręg Lubelski za rok 1922, „Wiadomości Archeologiczne”, 1923, t. 8, s. 100-101.
  • Antoniewicz W., Archeologia Polski. Zarys czasów przedhistorycznych i wczesnodziejowych ziem Polski, Warszawa 1928, s. 243.
  • Nosek S., Materiały do badań nad historią starożytną i wczesnośredniowieczną międzyrzecza Wisły i Bugu, „Annales UMCS, vol. VI, sec. F, 1951 (druk 1957), s. 348
  • Drewko M., Prace wykopaliskowe na wczesnośredniowiecznym cmentarzysku kurhanowym we wsi Lipsko, pow. Zamość, „Sprawozdania PMA”, T. II, 1956, s. 82-84
  • Drewko M., Sprawozdanie z badań przeprowadzonych w 1955 r. na wczesnośredniowiecznym cmentarzysku kurhanowym we wsi Lipsko, pow. zamojski, „Sprawozdania Archeologiczne”, T. III, 1957, s. 165-168
  • Drewko M., Wczesnośredniowieczne kurhany ciałopalne we wsi Lipsko, pow. Zamość,„Sprawozdania PMA”, T. V, 1953, z. 3-4, s. 36-41
  • Drewko M., Wielki kurhan wczesnośredniowiecznego cmentarzyska we wsi Lipsko, pow. Zamość, „Wiadomości Archeologiczne”, 1954, t. XX, s. 307-309
  • Prusicka-Kołcon E., Wczesnośredniowieczne cmentarzyska kurhanowe w Lipsku Polesiu i Mokem, „Zamojski Kwartalnik Kulturalny”, 2008, Nr 3, s. 14-18.

czas dojazdu do następnego obiektu

44 min.

Grodzisko
Bronisławka

godzina

Grodzisko jest pozostałością wczesnośredniowiecznego grodu i zamku Grabowiec funkcjonującego w okresie późnego średniowiecza i w czasach nowożytnych jako siedziba starostów historycznego powiatu grabowieckiego województwa bełskiego. Wyróżnia się położeniem w terenie na wzgórzu dominującym nad okolicą oraz wielowiekową i złożoną historią.

Usytuowanie i opis

Grodzisko jest położone na gruntach wsi Bronisławka, na jej północno-zachodnim skraju, tuż przy granicy z Grabowcem, ale w literaturze znane jest jako grodzisko i zamczysko w Grabowiec. Usytuowane jest na dominującym nad okolicą wzgórzu „Góra Zamkowa”. Od zachodu i północy otacza je dolina rzeki Kalinówki, natomiast u podnóża wzniesienia od strony zachodniej biegnie szosa w kierunku Hrubieszowa i Zamościa.

Wzniesienie, na którym usytuowana była zabudowa grodu a następnie zamku, zostało od wschodu i południa sztucznie oddzielone fosą od reszty cypla lessowej wierzchowiny i tworzy owalną w kształcie formę terenową o wymiarach około 60 x 110 m i wysokości względnej ok. 35 m. Z całego założenia obronnego przetrwały do dzisiejszych czasów jedynie pozostałości fosy, czytelne fragmentarycznie od strony południowej i wschodniej, od strony zachodniej przechodzące w niewielkie plateau. Od strony wschodniej zachowały się także fragmenty wałów. Na zachodnim skraju zamczyska znajduje się duży kopiec ziemny z trzema krzyżami na szczycie, który usypano w czasie powstania styczniowego. Obecnie całe wzgórze jest zadbanym nieużytkiem i porastają go drzewa i krzewy.

Historia

W oparciu o odsłonięte nawarstwienia kulturowe oraz pozyskaną ceramikę i inne zabytki ruchome ustalono, że we wczesnym średniowieczu (od XII wieku) funkcjonował na terenie dzisiejszej Bronisławki gród, a następnie od XIV do XVIII wieku zamek obronny. W pradziejach istniało osadnictwo związane z neolityczną kulturą lubelsko-wołyńską.

Grabowiec wymieniają źródła ruskie już w 1208 roku, natomiast gród Grabowiec po raz pierwszy wzmiankowany był w kronice halicko-wołyńskiej w 1268 roku. Zamek w Grabowcu wymieniany był wielokrotnie w przekazach pisanych. Po 1772 roku przestał pełnić funkcję siedziby starosty i został zamieniony na więzienie, w 1807 roku sprzedany przez państwo przeszedł na własność Feliksa Radziejowskiego, przed 1819 rokiem i w 1837 roku w większości rozebrany. Do literatury grodzisko wprowadził S. Nosek w 1957 roku.

Stan i wyniki badań

Badania powierzchniowe AZP wykonane zostały w 1971 i 1995 roku. Badania wykopaliskowe na stanowisku przeprowadzili w 1968 roku Andrzej Kutyłowski i Jan Gurba z Katedry Archeologii (obecnie Instytut Archeologii) Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie. Założono wówczas na szczycie wzgórza - grodziska 2 wykopy sondażowe o wym. 5 x 10 m przy dawnych wkopach po międzywojennych amatorskich poszukiwaniach, jeden w jego części zachodniej, drugi w części północno-wschodniej. Eksplorowano warstwy przemieszane nie dochodząc do poziomu calca (wykop nr 1 wyeksplorowano do gł. 130 cm, wykop nr 2 do głęb. 210 cm). W 1971 roku prace wykopaliskowe na obiekcie prowadziła Maria Supryn z PP PKZ Odział w Lublinie. Tuż przed przystąpieniem do badań wykopaliskowych wykonano 16 odwiertów geologicznych w wybranych punktach grodziska w celu wstępnego rozpoznania poziomu zalegania calca i miąższości warstwy kulturowej. Badania realizowano eksplorując 6 wykopów badawczych: wykop nr 1 o wym. 5 x 5 m w zachodniej części wzgórza poszerzając od zachodu wykop badawczy z 1968 roku, wykop nr 2 o wym. 5 x 5 m w północnej części wzgórza poszerzając wykop z 1968 roku od zachodu, wykop nr 3 o wym. 5 x 5 m w centralnej partii wzgórza, wykop nr 4 o wym. 5 x 2,5 m u wylotu drogi prowadzącej na wzgórze, po wewnętrznej stronie wałów gdzie przewidywano lokalizację konstrukcji bramnych, wykop nr 5 o wym. 5 x 2 m w fosie oraz wykop nr 6 o wym. 3 x 1,5 m na wzgórzu sąsiadującym z górą zamkową w celu stwierdzenia śladów osadnictwa otwartego. Plan sytuacyjno-wysokościowy stanowiska wykonali Kazimierz Bęcek i Jan Smok w 1986 roku.

Na podstawie badań ustalono trzy fazy użytkowania „Wzgórza Zamkowego”. Najstarsza faza związana jest z osadnictwem pradziejowym neolitycznym. Z tego okresu pochodzą ułamki ceramiki naczyniowej, zabytki kamienne i krzemienne oraz grób szkieletowy kultury lubelsko-wołyńskiej. Z drugą fazą, której początek przypada na XII wiek, związane jest funkcjonowanie grodu. Ustalono w wyniku badań, że przed przystąpieniem do jego budowy zniwelowano sztucznie część terenu wzgórza. Z grodem związane są fragmenty dwu obiektów zarejestrowanych w niższych poziomach wykopu nr 1: najprawdopodobniej budynku mieszkalnego oraz pozostałości wgłębienia celowo przygotowanego pod palenisko lub fragmentu większego obiektu mieszkalnego. Z tego okresu pochodzą także odkryte w wykopie nr 4 umocnienia w postaci ziemnych wałów bez dodatkowych umocnień w postaci konstrukcji drewnianych, oraz cztery jamy najprawdopodobniej zasobowe odkryte w wykopie nr 3. Trzecia faza związana z funkcjonowaniem zamku od XIV wieku czytelna jest w różnym stopniu. Niewiele pozostało materiałów pochodzących z jej początków, tj. XIV-XV wieku, ale także z XVI i XVII wieku, prawdopodobnie zniwelowanych w dużym stopniu około 2 poł. XVII wieku, kiedy zamek został poddany generalnej odbudowie. Wówczas pogłębiona została także fosa, dlatego w jej wypełnisku o miąższości od 0,30 do 1,40 m zarejestrowano wyłącznie zabytki nowożytne (głównie z XVII-XVIII wieku). Miąższość warstw użytkowych na majdanie grodziska dochodziła do około 4 m. Z nowożytną zabudową majdanu (sprzed przebudowy zamku) należy łączyć warstwę gruzu kamienia wapiennego odkrytą w wykopie nr 2, którą interpretuje się jako warstwę nasypowego rumoszu, który miał służyć umocnieniu obrzeża płaszczyzny wzniesienia lub jako rozsypisko po zniszczonym i bliżej nieokreślonym obiekcie architektury.

We wszystkich eksplorowanych wykopach badawczych zebrane zostały liczne zabytki ruchome. Były to przede wszystkim fragmenty naczyń glinianych, a także kafli piecowych, naczyń szklanych, zabytki metalowe, kościane i kamienne. Wśród zabytków ruchomych wyróżniają się monety: srebrny półtorak koronny Zygmunta III Wazy z 1625 roku, tegoż króla srebrny szeląg litewski z 1626 roku i miedziany szeląg koronny Jana Kazimierza z 1666 roku kamienne formy odlewnicze z XII-XIV w.; żelazne groty bełtów do kusz i groty strzał do łuku z XIII w.; fragmenty szklanych bransolet z XII-XIII w.

Oprac. Ewa Prusicka, OT NID Lublin, 14-02-2015r.

Bibliografia

  • Nosek S., Materiały do badań nad historią starożytną i wczesnośredniowieczną międzyrzecza Wisły i Bugu, „Annales UMCS”, Vol. VI, sec. F, 1951 (1957), Lublin-Kraków, s. 350.
  • Gurba J., Grodziska Lubelszczyzny, Lublin 1976.
  • Banasiewicz E., Grodziska i zamczyska Zamojszczyzny, Zamość 1990, s. 62-64.
  • Kutyłowski A., Gurba J., Grabowiec, pow. Hrubieszów, „Informator Archeologiczny. Badania rok 1968”, 1969, s. 344.
  • Kutyłowski A., Gurba J., Opracowanie materiałów wykopaliskowych z wykopalisk prowadzonych w 1968 roku w Grabowcu, powiat Hrubieszów, Lublin 1968 (mps w Archiwum WUOZ w Lublinie Delegatura w Zamościu).
  • Supryn M., Grabowiec, pow. Hrubieszów, „Informator Archeologiczny. Badania 1971 roku”, 1972, s. 170-171.
  • Supryn M., Grabowiec, pow. Hrubieszów, woj. lubelskie. Dokumentacja z badań archeologicznych przeprowadzonych na stanowisku "Góra Zamkowa" - wykonana na zlecenie PWRN Wydział Kultury Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Lublinie, Lublin 1972 (mps w Archiwum WUOZ w Lublinie Delegatura w Zamościu).
  • Supryn M., Informacja o badaniach archeologicznych na stanowisku „Góra Zamkowa” Grabowcu, pow. Hrubieszów, „Biuletyn TRH”, 1972, R. 10, nr 2, s. 19-23.
  • Prusicka E., Zamek Grabowiec - wyniki badań archeologicznych [w:] Zamki Lubelszczyzny w źródłach archeologicznych, Lublin 2015, s. 115-126.

czas dojazdu do następnego obiektu

39 min.

Grodzisko z podgrodziem, stan. 1 (gród) i 2 (podgrodzie)
Czermno

godzina

Grodzisko stanowi pozostałość historycznego Czerwienia, prawdopodobnie centralnego grodu (stolicy) tzw. Grodów Czerwieńskich. Szacuje się, że cały zespół osadniczy Czermna liczył ok. 40 ha powierzchni. W jego skład wchodził gród właściwy, podgrodzie bliższe i dalsze oraz otwarte osady przygrodowe i cmentarzyska.

Usytuowanie i opis

Grodzisko usytuowane jest na poł.-wsch. od zwartej zabudowy wsi Czermno, na łąkach, w widłach rzek Huczwy i Sieniochy. Nazwa lokalna to „Zamczysko”. Obok dawnego grodu rozciąga się obwarowane podgrodzie, zwane przez mieszkańców "Wały" lub "Mały zamek", drugie, dalsze podgrodzie nazywane jest „Podzamczem”, teren dawnych osad otwartych „Mieścisko”. Pozostałością zespołu osadniczego historycznego Czerwienia jest grodzisko i podgrodzia obejmujące teren o powierzchni ok. 3,5 ha, z osadami otwartymi i cmentarzyskami ok. 40 ha, rozlokowany na podmokłych, niegdyś zabagnionych i trudno dostępnych terenach w dolinie rzek Huczwy i Sieniochy, obecnie zmeliorowanych i osuszonych. Obiekt należy do typu grodzisk nizinnych, usypanych na płaskim terenie. Grodzisko posiada kształt pierścieniowaty o wymiarach 155 X 119 m, dobrze zachowane wały, których wysokość ponad dno doliny dochodzi do ok. 6 m. W jego otoczeniu zachowały się ślady podgrodzi, osad otwartych, funkcjonujących w ich obrębie lub na obrzeżach cmentarzysk, oraz podłużny wał o długości ok. 1,5 km, wyznaczający granice kompleksu od pd. Czytelne relikty grobli oraz zachowane w ziemi ślady drewnianych pomostów świadczą, że cały zespół osadniczy miał doskonałą komunikację z grodem. Obecnie teren grodziska zajmuje nieużytek porośnięty trawą, podgrodzia i osad - pola uprawne i łąki.

Historia

Zespół osadniczy dawnego Czerwienia na terenie dzisiejszej wsi Czermno funkcjonował we wczesnym średniowieczu (X - XIII w.) jako główny ośrodek tzw. Grodów Czerwieńskich, rezydencja dostojników duchownych i świeckich, ważny ośrodek w handlu międzynarodowym, pełniący ogromną rolę stojąc na straży kontaktów Polski z Rusią. Jego upadek nastąpił prawdopodobnie w wyniku najazdu tatarskiego (1241 r.).

Już na pocz. XIX w. grodzisko w Czermnie utożsamiano z historycznym Czerwieniem. Po raz pierwszy Czerwień wymienił ruski kronikarz Nestor w „Powieści lat minionych” pod datą 981 r., kiedy wraz z innymi Grodami Czerwieńskimi został zdobyty przez Włodzimierza, księcia kijowskiego. Ten sam kronikarz pod datą 1018 r. zanotował, że Grody Czerwieńskie zostały odebrane Rusi podczas wyprawy Bolesława Chrobrego, W 1031 r. Czerwień zagarnął książę kijowski Jarosław Mądry. Wielokrotnie gród wymieniany był w młodszych kronikach ruskich, zwłaszcza w latopisie halicko-wołyńskim w latach:1121, 1157, 1163,1173, 1205, 1221, 1225, 1265, 1288 i po raz ostatni w 1289 r.

Stan i wyniki badań

Pierwsze badania na obiekcie przeprowadził L. Czykałenko w 1940 r., w 1952 r. K. Jażdżewski i A. Nadolski w ramach programu „Badania nad początkami Państwa Polskiego” i funkcjonowania „Stacji Archeologicznej Grody Czerwieńskie IHKM PAN”. Prace badawcze w 1976 r. kontynuowali: L. Gajewski, J. Gurba, w latach 1977 - 1979 J. Gurba i L. Gajewski i A. Kutyłowski, w 1985 r. A. Urbański. W 1997 r. na tzw. "Podzamczu", tj. drugim podgrodziu grodziska prace badawcze wykonała I. Kutyłowska. Od 2010 r. prowadzone są badania na podgrodziach i grodzisku pod kierunkiem M. Piotrowskiego, obecnie M. Wołoszyna i T. Dzieńkowskiego. Badania powierzchniowe AZP na stanowisku przeprowadził S. Jastrzębski w 1984 r. Na podstawie badań ustalono, że wałem drewniano-ziemnym o konstrukcji skrzyniowej, otoczony był gród i jego najbliższe podgrodzie. Na majdanie grodziska i na podgrodziu, oprócz zabudowy drewnianej, głównie o charakterze gospodarczo-mieszkalnym, odkryto budowle murowane - cerkwie. Przy cerkwi w samym grodzie zlokalizowany był cmentarz: pochówki kobiece były w centrum, dziecięce u podnóża wsch. wału, męskie w oddzielnym skupisku. Podobny układ cmentarza odkryto na podgrodziu dalszym, tzw. „Podzamczu”. Badania na osadach przygrodowych ujawniły obiekty o charakterze mieszkalnym i produkcyjnym. Pomiędzy podgrodziem a osadami otwartymi na drugim brzegu Huczwy i Sieniochy, zarejestrowano ślady wbijanych w bagno pali dębowych i sosnowych tworzących podstawę drewnianych pomostów komunikacyjnych o szer. ok. 3-4 m, przy czym najdłuższy z nich posiadał długość 750 m. Zebrano w trakcie wielosezonowych badań wyjątkowo liczne i cenne zabytki ruchome, wśród których dominują fragmenty naczyń glinianych. Cennymi znaleziskami są: kamienna miniaturowa ikona w formie płaskorzeźby z wizerunkiem Chrystusa, bransolety szklane, pisanki kijowskie, przęśliki z różowego łupku owruckiego, metalowe relikwiarze-enkolpiony. Szczególnie bogate i cenne są znaleziska pozyskane podczas ostatnich badań, prowadzonych pod kątem zalegania zabytków metalowych w warstwie ornej, wydobycie możliwie jak największej ich ilości, celem ochrony przed tzw. poszukiwaczami skarbów. Do najciekawszych z grupy ponad 2 tys. innych zabytków metalowych (żelaznych, brązowych, srebrnych i złotych) należą: relikwiarze - enkolpiony, małe krzyżyki powleczone emalią, kilka setek plomb typu drohiczańskiego, ołowiane krążki z otworem w środku (odważniki?).monety, pokaźny zbiór biżuterii w postaci m.in. pierścieni, kabłączków skroniowych i tzw. kołta - wyjątkowo rzadkiej ozdoby noszonej przez arystokrację ruską, zbiór uzbrojenia lub jego elementów w postaci toporów, głowic mieczy, grotów strzał, ostróg, podków i elementów uprzęży, wiele narzędzi pracy jak m.in. radlice, półkoski, noże i nożyce. Najważniejszym i najcenniejszym znaleziskiem są dwa skarby srebrnej biżuterii, odkryte na majdanie grodziska, w których zdeponowano m.in. bransolety, zausznice, kołty i pierścienie.

Grodzisko jest dostępne dla zwiedzających. Leży na trasie szlaków turystycznych: ‚Szlak Historyczny“, szlak kajakowy Tyszowce-Czermno.

Oprac. Ewa Prusicka-Kołcon, OT NID Lublin, 20.10.2014 r.

 

Bibliografia

  • Abramowicz A., Ceramika z Czermna nad Huczwą, „Archeologia Polski”, t. 4, 1959, s. 149-185.
  • Banasiewicz E., Grodziska i zamczyska Zamojszczyzny, Zamość 1990, s. 53-59.
  • Gurba J., Kompleks osadniczy Czerwień-Czermno w świetle najnowszych badań archeologicznych, „Biuletyn Lubelskiego Towarzystwa Naukowego”, vol 25, 1983, s. 43-47.
  • Gurba J., Problematyka „Grodów Czerwieńskich”, „Rocznik Tomaszowski”, t. 1, 1983, s. 11-14.
  • Gurba J., Wczesnośredniowieczny Czerwień i Grody Czerwieńskie na pograniczu polsko-ruskim. [w:] Geograficzne problemy pogranicza Europy Zachodniej i Wschodniej, red. H. Maruszczak, Z. Michalczyk. Lublin 2004, s. 54-55.
  • Gurba J., Kutyłowski A., Czermno - przykład wczesnośredniowiecznego kompleksu osadniczego [w:]” Przewodnik XII ogólnopolskiego Zjazdu Polskiego Towarzystwa Geograficznego, cz. II, Lublin 1974, s. 51-54.
  • Jażdżewski K., Ogólne wiadomości o Czermnie-Czerwieniu, „Archeologia Polski”, t. 4, 1959, s. 67-92
  • Koj L., Koj J., Wyniki badań wału grodziska wczesnośredniowiecznego w Czermnie-Czerwieniu, „Archeologiczne Listy”, 1983, nr 6.
  • Kuśnierz J., Historia i stan badań latopisowych grodów Czerwień i Wołyń oraz ich okolic, [w:] „Zamojsko-Wołyńskie Zeszyty Muzealne”, t. I, 2003, s. 9-26.
  • Kutyłowska I., Osada rzemieślnicza w Czermnie Kolonii, stan. 3, woj. zamojskie, „Archeologia Polski Środkowowschodniej”, t. III, 1998, s. 167-170.
  • Nadolski A., Prace wykopaliskowe w Czermnie nad Huczwą, pow. Tomaszów Lubelski w 1952 r., „Archeologia Polski”, t. 4, 1959, s. 93-104.
  • Piotrowski M., Grochocki K., Piotrowska P., Jahołkowski A., Czermno, gm. Tyszowce. Obszar AZP 90-92, nr 2/2 - podgrodzie. [w:] „Wiadomości Konserwatorskie województwa Lubelskiego”, t.13, 2011, s. 15-16.
  • Piotrowski M., Grochocki K., Piotrowska P., Jahołkowski A., Czermno, gm. Tyszowce. Obszar AZP 90-92, nr 1/1 - grodzisko. [w:] „Wiadomości Konserwatorskie województwa Lubelskiego”, t.14, 2012, s. 10-12.
  • Rajewski Z., Sprawozdanie z badań na grodach Czerwieńskich w 1954 r., „Sprawozdania Archeologiczne”, t. 2, 1956, s. 49-53.
  • Urbański A., Czermno Kolonia, gm. Tyszowce, woj. zamojskie, stanowisko II G, „Informator Archeologiczny. Badania rok 1985”:, Warszawa 1986, s. 120.

czas dojazdu do następnego obiektu

33 min.

Grodzisko, dawny gród Wołyń
Gródek

godzina

Grodzisko stanowi pozostałość historycznego grodu Wołyń, jednego z tzw. Grodów Czerwieńskich. Szacuje się, że cały zespół osadniczy Wołynia liczył ok. 15 ha powierzchni. W jego skład wchodziły gród właściwy, podgrodzie i otwarte osady przygrodowe.

Ustyuowanie i opis

Grodzisko znajduje się w północnej części wsi Gródek Nadbużny, przy ujściu Huczwy do Bugu, na wybitnym cyplu odciętym głębokim przekopem od wysokiej terasy nadzalewowej Huczwy. Obecnie jest nazywane „Zamczyskiem”, wcześniej było zwane „Horodyskiem”, nazwa ta jednak z czasem przeszła na płaskowyż leżący ok. 1 km na południe od grodziska. Grodzisko o pow. ok. 1 ha jest mocno wyeksponowane w terenie. Różnica wysokości między podstawą grodziska i koroną wału wynosi ok. 20 m. W przybliżeniu kolisty majdan otacza pojedynczy i dość dobrze zachowany wał ziemny szerokości 5-10 m u podstawy i wysokości 2-4 m. Od reszty wysoczyzny grodzisko oddziela fosa szerokości 10-20 m, użytkowana dziś jako lokalna droga.

Historia

Gród z podgrodziem na terenie dzisiejszej wsi Gródek funkcjonował we wczesnym średniowieczu (X-XIII wiek). Założono go na terenie intensywnego osadnictwa pradziejowego. Upadek grodu nastąpił prawdopodobnie w wyniku najazdu tatarskiego (w 1241 roku?). W XIII-XV i XVIII w. teren grodziska użytkowano jako cmentarz. W XVII w. stały tu zabudowania dworskie. Na grodzisku odkryto także okopy strzeleckie z I i II wojny światowej.

Zachowane relikty ziemnych wałów grodziska w Gródku Nadbużnym i rozpościerające się nieopodal rozległe wzniesienie były utożsamiane z grodem Wołyń już w XV w. przez Jana Długosza w Rocznikach czyli Kronikach Sławnego Królestwa Polskiego. Według kronikarza Nestora, w 1018 r. przez Bug obok grodziska miał się przeprawiać Bolesław Chrobry podczas wyprawy przeciwko księciu kijowskiemu Jarosławowi Mądremu.

Stan i wyniki badań

Prace archeologiczne na stanowisku były prowadzone w latach 1952-1955 w ramach programu „Badania nad początkami Państwa Polskiego” i funkcjonowania „Stacji Archeologicznej Grody Czerwieńskie IHKM PAN”. Przebadano ponad jedną trzecią powierzchni grodziska, sondażowo zbadano także przyległe osady. Plan sytuacyjno-wysokościowy stanowiska wykonał J. Fellmann w 1952 roku. Badania powierzchniowe Archeologicznego Zdjęcia Polski na stanowisku przeprowadził S. Jastrzębski w 1986 roku. Na podstawie badań ustalono, że grodzisko ma wyjątkowo skomplikowaną sytuację stratygraficzną. Jego teren był użytkowany intensywnie jeszcze przed powstaniem grodu, w trakcie wykopalisk natrafiono bowiem na obiekty neolityczne (dwa groby kultury lubelsko-wołyńskiej ceramiki malowanej), jamę kultury łużyckiej o bliżej nieokreślonej funkcji i groby z okresu rzymskiego. Najstarszy poziom użytkowy związany z funkcjonowaniem grodu jest datowany na X wiek (takie jest datowanie odsłoniętych w centralnej części grodziska pozostałości zabudowy mieszkalno-gospodarczej z półziemiankami). Zachowany wał usypano w XI w. po częściowej niwelacji pierwszych umocnień. Obwód grodu wynosił w tym okresie ok. 260 m. Wał został w dużym stopniu zniszczony prawdopodobnie w poł. XIII stulecia. Jego relikty noszą ślady spalenia od strony wnętrza grodu. Z drugiej fazy zabudowy grodu pochodzą zarejestrowane na terenie majdanu półziemianki i nieco młodsze budowle naziemne. Wśród licznego materiału zabytkowego na szczególną uwagę zasługują szklane bransolety (potwierdzające wpływy ruskie), kabłączki skroniowe (świadczące o kontaktach ze światem zachodniosłowiańskim), elementy uzbrojenia: fragmenty kolczugi, topór, duża liczba grotów strzał i dużych rozmiarów noży-sztyletów, a także ołowiana pieczęć/plomba, pochodzącą prawdopodobnie z XI wieku. Od wschodniej strony funkcjonowało mieszkalno-gospodarcze podgrodzie. Między VIII a XI w. duże osiedle rolniczo-hodowlane funkcjonowało także na północnym brzegu Huczwy, w odległości ok. 200 m od grodziska. Po jego likwidacji osadnictwo skoncentrowało się na prawym brzegu Huczwy, w bezpośredniej bliskości grodu.

Zabytek dostępny. Grodzisko leży na trasie: „Szlaku Nadbużańskiego”, „Nadbużańskiego Szlaku Rowerowego”, Ścieżki Historyczno-Przyrodniczej „Królewski Kąt”, Lokalnej Trasy Turystycznej „Nadbużański Tramp”, Transgranicznej Trasy Turystycznej, Transgranicznego Szlaku Turystycznego.

Oprac. Ewa Prusicka-Kołcon, OT NID Lublin, 20.09.2014 r.

 

Bibliografia

  • Banasiewicz E., Grodziska i zamczyska Zamojszczyzny, Zamość 1990, s. 64-70.
  • Bender W., Kieszkowska E., Kieszkowski K., Bronicka-Rauhutowa J., Badania w Gródku Nadbużnym w pow. Hrubieszowskim w 1955 r., „Sprawozdania Archeologiczne” 1957, t. 3, s. 169-189.
  • Gądzikiewicz M., Sprawozdanie tymczasowe z badań przeprowadzonych w 1954 r. na stanowisku 2 (podgrodzie) w Gródku Nadbużnym, pow. Hrubieszów, „Sprawozdania Archeologiczne” 1956, t. 2, s. 69-74.
  • Gurba J., Grodziska Lubelszczyzny, Lublin 1976.
  • Kuśnierz J., Historia i stan badań latopisowych grodów Czerwień i Wołyń oraz ich okolic, „Zamojsko-Wołyńskie Zeszyty Muzealne” 2003, t. 1, s. 9-26.
  • Poppe A., Gród Wołyń. Z zagadnień osadnictwa wczesnośredniowiecznego na pograniczu polsko-ruskim, „Studia Wczesnośredniowieczne” 1958, t. 4, s. 227-300.
  • Poppe A., Wołyń, [w:] Słownik starożytności słowiańskich, t. 6, Wrocław 1977-1980, cz. 2, s. 587-589.
  • Rajewski Z., Sprawozdanie z badań na Grodach Czerwieńskich w 1954 r., „Sprawozdania Archeologiczne” 1956, t. 2, s. 49-53.
  • Rauhut L., Sprawozdanie z badań w 1954 r. nad konstrukcją wału grodowego w Gródku Nadbużnym, „Sprawozdania Archeologiczne” 1956, t. 2, s. 65-67.
  • Rauhut L., Średniowieczne cmentarzysko szkieletowe na stanowisku 1A w Gródku Nadbużnym, „Sprawozdania Archeologiczne” 1956, t. 2, s. 78-81.

Wydrukuj stronę wycieczki

To jest wycieczka użytkownika. Zgłoś naruszenie zasad.

Obiekty z trasy wycieczki

zgłoś naruszenie