" A MOŻE BYŚMY TAK , JEDYNA, WPADLI NA DZIEŃ DO TOMASZOWA?"
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

wycieczka użytkownika anna michalska

" A MOŻE BYŚMY TAK , JEDYNA, WPADLI NA DZIEŃ DO TOMASZOWA?"

12

jeden dzień

łódzkie

….Może tam jeszcze zmierzchem złotym
Ta sama cisza trwa wrześniowa...

Takim słowy w wierszu „Przy okrągłym stole” malował urok Tomaszowa Mazowieckiego J. Tuwim. Założony na pocz. XIX w. jako osada przemysłowa, Tomaszów uznawany był za miejscowość uroczą zarówno ze względu na położenie jaki i na rozplanowanie. Pisano o nim „od pierwszej chwili ulubionym był przez wszystkich ów Tomaszów. W tej ślicznej osadzie coś prawie romantycznego władało umysłami (…)” Jednym z wielkich atutów miasta były niewątpliwie tereny zielone, sam założyciel miasta, Antoni Ostrowski sprowadził się tutaj między innymi z powodu malowniczego położenia osady. Dzisiaj poza rekreacją na łonie przyrody, możemy też obejrzeć liczne zabytki miasta. Są wśród nich kościoły różnych wyznań, cmentarze, wille fabrykanckie, parki, budynki fabryczne, budynki użyteczności publicznej oraz kamienice. To ślady i symbole wielokulturowego charakteru miasta. Każdy amator starej architektury znajdzie tu coś dla siebie. Warto poświęcić dzień na zwiedzenie Tomaszowa i poznać to urocze, niewielkie miasto. Najwygodniejszym sposobem poruszania się po nim jest spacer.

Zwiedzanie warto rozpocząć od sztandarowego obiektu- pałacu Ostrowskich. Ma w nim swą siedzibę Muzeum im Antoniego hr. Ostrowskiego. Zapoznając się z ekspozycjami poznajemy historię miasta, dowiadujemy się, jak wyglądało dawniej i jak żyli jego mieszkańcy. Obiekty wymienione w wycieczce są najbardziej reprezentacyjnymi zabytkami miasta, ale w trakcie zwiedzania warto zwrócić uwagę także na inne zabytków , jak np kamieniczki, fabryki i wille usytuowane głównie w centrum miasta.

pałac Ostrowskich
Tomaszów Mazowiecki

dwie godziny

park przypałacowy, krajobrazowy
Tomaszów Mazowiecki

30 minut

zespół budowlany d. fabryki Batawia
Tomaszów Mazowiecki

30 minut

kościół ewangelicki, ob. polskokatolicki pw. Świętego Ducha
Tomaszów Mazowiecki

15 minut

Pierwsza murowana świątynia w mieście.

jatki, ob. Galeria Pod Arkadami
Tomaszów Mazowiecki

15 minut

bank
Tomaszów Mazowiecki

15 minut

Przykład budynku użyteczności publicznej.

zespół kościoła ewangelicko-augsburskiego
Tomaszów Mazowiecki

30 minut

Okazały zespół kościelny, złożony z kilku starannie skomponowanych elementów. Oprócz kościoła w jego skład wchodzą: plebania, budynek gospodarczy, zieleń wokół kościoła ( w tym okazy starodrzewia), oraz piękne kute ogrodzenie od strony ul. św. Antoniego.

kościół ewangelicko-augsburski pw. Zbawiciela
Tomaszów Mazowiecki

30 minut

Perła architektury neogotyckiej.

park miejski im. Jana Rodego
Tomaszów Mazowiecki

30 minut

Miejsce wypoczynku i relaksu, poświęcone pamięci tomaszowskiego lekarza i filantropa.

willa
Tomaszów Mazowiecki

15 minut

cmentarz żydowski
Tomaszów Mazowiecki

30 minut

Jeden z najlepiej zachowanych cmentarzy żydowskich w województwie łódzkim.

Historia

Data założenia cmentarza nie jest do końca ustalona. Wg większości źródeł był to r. 1831, a działkę ofiarował hrabia Ostrowski, właściciel miasta. Wg innych wytyczono go w r. 1856, razem z sąsiednimi nekropoliami innych wyznań. Wcześniej pochówki odbywały się w Inowłodzu.

W trakcie II wojny światowej na cmentarzu Niemcy dokonywali egzekucji ludności żydowskiej. Wiele ofiar spoczęło w zbiorowych, bezimiennych mogiłach. Hitlerowcy zniszczyli część nagrobków, używając macew jako materiału budowlanego (np. do utwardzenia nawierzchni dróg). Po zakończeniu działań wojennych umieszczono tablice upamiętniające zamordowanych 21 osób w trakcie tzw. akcji purimowej w 1943 i 13 osób zabitych w okolicy Lubochni.  Powstał też pomnik ku pamięci 15000 ofiar hitleryzmu pochodzących z Tomaszowa. Na wewnętrznej stronie muru cmentarnego znajduje się tablica informacyjna dot. macew odnalezionych po wojnie na jednej z posesji i zwróconych na cmentarz. Do czasów współczesnych zachowało się ok. 1000 nagrobków. Obecnie cmentarz jest własnością Gminy Żydowskiej w Łodzi. Sporadycznie poddawany jest pracom porządkowym przeprowadzanym przez wolontariuszy.

Opis

Cmentarz usytuowany jest na północny wschód od ścisłego centrum miasta. Graniczy od północy z cmentarzem katolickim, sąsiaduje z ulicami Ugaj, Poprzeczną, Smutną i Grota Roweckiego.

Zajmuje działkę o powierzchni 2 ha. Działka, na której znajduje się cmentarz ma kształt odwróconej litery L. Otoczona jest ceglanym murem. Wejście w postaci bramy i flankujących ją furtek znajduje się w najbardziej wysuniętej na południe części założenia. Na murze w jego pobliżu umieszczona jest tabliczka informacyjna.

Od furtki prowadzi w stronę północną aleja, stanowiąca główny ciąg komunikacyjny. Prostopadle do niej usytuowane są rzędy nagrobków. Podział na kwatery nie jest widoczny, zdecydowana większość terenu jest porośnięta samosiewami.

Zachowane nagrobki mają różną formę- tradycyjnych macew, pomników, obelisków, płyt. Ich stopień zachowania jest zróżnicowany, część jest przewrócona i popękana.

Cmentarz jest na co dzień zamknięty. Klucz znajduje się na posesji przy ul. Grota Roweckiego 43.

Oprac. Anna Michalska, OT NID w Łodzi, 11.02.2019 r. 

Bibliografia

  • Burchard P., Pamiątki  i zabytki i kultury żydowskiej w Polsce, Warszawa 1990.
  • Wiśniewski T., Nieistniejące mniejsze cmentarze żydowskie, rekonstrukcja Atlantydy, Białystok 2009 r.
  • Tomaszów Mazowiecki, Dzieje miasta,  Warszawa 1980

kościół parafialny pw. św. Marcina Biskupa
Tomaszów Mazowiecki

30 minut

Wydrukuj stronę wycieczki

To jest wycieczka użytkownika. Zgłoś naruszenie zasad.

Obiekty z trasy wycieczki

zgłoś naruszenie