Szlak białostockich świątyń
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

wycieczka użytkownika Grzegorz

Szlak białostockich świątyń

6

kilka godzin

podlaskie

W Białymstoku - mieście wieloreligijnym znajdujemy czynne do dzisiaj kościoły rzymskokatolickie i cerkwie prawosławne. Niektóre z nich są wybitnymi działami architektury jak np. kościół św. Rocha czy katedra p.w. NMP, zawierająca w sobie wiele niezwykle istotnych zabytków ruchomych związanych z najstarszą historią miasta.

Zespół kościoła katedralnego pw. Wniebowzięcia NMP
Białystok

godzina

Zespół architektoniczny i historyczny dwóch połączonych kościołów, z których „biały” jest najstarszą świątynią-mauzoleum Białegostoku, fundowaną i upiększaną przez kolejnych właścicieli miasta mających nieopodal swoją siedzibę - początkowo dwór, a w XVIII w. jeden z najwspanialszych barokowych pałaców w Polsce i „czerwony”- neogotycką katedrą wzniesioną w ramach rozbudowy kościoła parafialnego w trudnych dla Polski i katolików czasach zaborów.

Historia

Powstanie pierwszej katolickiej świątyni związane jest z rodem Wiesiołowskich, którzy w Białymstoku urządzili swoją główną siedzibę i zbudowali dwór. Murowany kościół wzniesiony w latach 1617-1625 ufundował i uposażył Piotr Wiesiołowski. Budowla powstała w miejscu wcześniejszego, spalonego drewnianego kościoła, ufundowanego również przez Piotra Wiesiołowskiego. Po śmierci Piotra opiekę nad kościołem sprawował jego syn Krzysztof (zm. 1637 r.), potem wdowa po Krzysztofie - Aleksandra, z inicjatywy której kościół został ogrodzony murem z wieżyczkami. W poł. XVIII w. następny właściciel Białegostoku - Jan Klemens Branicki przebudował i wyposażył kościół w duchu barokowym. W latach 1760-1763 Branicki zbudował murowaną, dwukondygnacyjną plebanię, usytuowaną na wschód od kościoła, z dziedzińcem przed fasadą i ogrodem od północy. Po śmierci Jana Klemensa, wdowa po nim, Izabela Branicka zrzekła się w 1806 r. opieki nad kościołem na rzecz ufundowanego przez siebie Instytutu Księży Misjonarzy św. Wincentego a`Paulo. Do 1846 r. kościół znajdował się pod zarządem księży misjonarzy, później księży diecezjalnych. Wzrost liczby katolików i przyłączenie okolicznych wsi sprawiło, że świątynia była za mała, dlatego w końcu XIX w., z inicjatywy ks. Wilhelma Szwarca rozpoczęto starania o budowę nowego kościoła. Władze carskie zezwoliły jedynie na rozbudowę obecnej świątyni. W 1900 r. rozpoczęto budowę kościoła neogotyckiego dostawionego do wschodniej części korpusu starego kościoła, w którym rozebrano prezbiterium i część ogrodzenia. Projekt kościoła wykonał Józef Pius Dziekoński. W 1907 r. budowę ukończono i poświęcono. W 1909 r. przed fasadą kościoła zbudowano neogotycki mur. W 1938 r. podczas regulacji ulic mur ten rozebrano i w celu wzmocnienia wzniesienia zbudowano betonowy mur oporowy ze schodami na osi wejścia do katedry. Na murze ustawiono rzeźby śś. Piotra i Pawła, współcześnie od wsch., także rzeźbę Jana Pawła II.

Opis

Zespół katedralny usytuowany w północno-wschodniej części Rynku Kościuszki, ob. teren przed katedrą nosi nazwę Placu Jana Pawła II. Położony na wzniesieniu ujętym od południa murem oporowym, ze schodami frontowymi w murze i bocznymi od strony wsch. i zachodniej. Schody główne ujęte są figurami śś. Piotra i Pawła. Na murze od wsch. umieszczona rzeźba Jana Pawła II. Najważniejszym elementem zespołu są dwie połączone ze sobą świątynie: usytuowany w zachachodniej części zespołu stary kościół farny (1726), ujęty od zachodu częściowo zachowanym murem z basztą (poł. XVIII), do którego od wsch. przylega monumentalna bryła kościoła neogotyckiego (1907), którego korpus główny ustawiony jest prostopadle do korpusu starego kościoła. We wschodniej części zespołu usytuowana jest dawna plebania, fasadą skierowana na południe, ujęta ogrodzeniem.

Bibliografia

  • Białystok. Kościół prokatedralny pw. Wniebowzięcia NMP, cz. 1. Dokumentacja historyczno-architektoniczna, oprac. J. Pyzia, Białystok 1982, mps PPKZ, w zbiorach Narodowego Instytutu Dziedzictwa OT w Białymstoku
  • Jabłoński K. A., Biały i Czerwony. Kościoły białostockiej parafii farnej, Białystok 2008, s. 9-132.

Kościół farny pw. Wniebowzięcia NMP
Białystok

30 minut

Najstarszy zabytek Białegostoku. Jednowieżowy i jednonawowy kościół o cechach gotyckich (rzut, bryła, skarpy), renesansowych (wieża nakryta hełmem z glorietą, portal) i barokowych (wnętrze, wyposażenie), będący mauzoleum fundatorów kościoła i właścicieli Białegostoku: Piotra Wiesiołowskiego i Branickich-Gryfitów, szczególnie hetmana Jana Klemensa Branickiego, który przyczynił się do największego rozkwitu miasta. Obiekt o wartościach historycznych i artystycznych w skali ponadregionalnej.

Historia

Kościół wzniesiony został w 1617 r. przez Piotra Wiesiołowskiego, właściciela Białegostoku. Nazwisko fundatora i data budowy świątyni widnieje na srebrnej plakietce znalezionej w 1902 r. pod fundamentem ołtarza. Rozpoczętą budowę po śmierci Piotra kontynuował jego syn Krzysztof. Prace budowlane ukończono w 1625 r., a w następnym roku kościół został konsekrowany przez bpa wileńskiego Eustachego Wołłowicza. Dzięki licznym ofiarom, do końca lat 20. XVII w. świątynia została wyposażona. Po śmierci Krzysztofa w 1637 r. patronat nad kościołem przejęła jego żona Aleksandra i to z jej inicjatywy cmentarz przykościelny ogrodzono murem z wieżyczkami. Na pocz. XVIII w. kościół został odnowiony przez Stefana Mikołaja Branickiego. Następny właściciel dóbr białostockich Jan Klemens Branicki rozpoczął w 1750 r. przebudowę kościoła w duchu baroku, z zamiarem uczynienia ze świątyni zarówno reprezentacyjnej, pałacowej kaplicy jak i swojego mauzoleum. Zmieniono wówczas m. in. kształt otworów okiennych, dodano nowe, owalne okna, wewnątrz nad zakrystią i skarbcem urządzono loże otwarte do prezbiterium arkadowymi otworami, w ścianach nawy wydrążono konchowe nisze, pomalowano sklepienie i ściany, wymieniono posadzkę pozostawiając trzy wejścia do krypt. Branicki ufundował nowe ołtarze boczne i nagrobek Stefana Mikołaja Branickiego i jego żony. Po śmierci J. K. Branickiego opiekę nad kościołem sprawowała jego żona Izabela Branicka (zmarła w 1808 r.), która w 1806 r. zrzekła się tego prawa na rzecz Instytutu Księży Misjonarzy. Do 1846 r. parafia znajdowała się pod zarządem księży misjonarzy, następnie - księży diecezjalnych. W poł. XIX w. kościół był remontowany. W 1900 r. rozpoczęto „rozbudowę” kościoła poprzez budowę nowej, neogotyckiej świątyni dostawionej od wschodu. Z tego powodu w 1902 r. rozebrano prezbiterium kościoła oraz część ogrodzenia. Przy ścianie wsch. ustawiono ołtarz. Kościół został gruntownie wyremontowany.

Opis

Kościół usytuowany na niewielkim wzniesieniu w centrum miasta, częściowo ogrodzony murem. Korpus główny od wschodu przylega do neogotyckiej katedry. Orientowany. Barokowy. Założony na rzucie prostokąta (pierwotnie z węższym prezbiterium), z dostawioną od zachodu wieżą na rzucie kwadratowym ujętą po bokach ćwierćkolistymi łącznikami. Prostopadłościenna bryła kościoła nakryta jest wysokim dwuspadowym dachem. Na osi od zachodu do korpusu przylega smukła, trójkondygnacyjna wieża z cylindrycznymi aneksami między ścianą zach. a wieżą. Dwie dolne kondygnacje prostopadłościenne, górna - ośmioboczna, ze smukłymi otworami dzwonnymi. Wieżę przykrywa dzwonowaty hełm zwieńczony ażurową latarnią arkadową i smukłym dachem wieżowym zakończonym krzyżem. W przyziemiu wieży wejście główne ujęte w późnorenesansowy portal z piaskowca. Trójosiowe elewacje boczne wzmocnione skarpami, zwieńczone profilowanym gzymsem. Na osiach smukłe otwory okienne i okulusy. Wnętrze jednoprzestrzenne, z konchowymi wnękami w ścianach bocznych, z wydzieloną od zachodu emporą wspartą na dwóch filarach, z barokowym wyposażeniem. Po obu stronach ołtarza głównego umieszczone drzwi wiodące do katedry, nad nimi wnęki z rzeźbami śś. Piotra i Pawła. Wewnątrz mauzoleum Stefana Mikołaja i Katarzyny Branickich, nagrobek Jana Klemensa Branickiego i haftowane epitafium Izabeli Branickiej.

Obiekt dostępny dla zwiedzających poza godzinami nabożeństw.

Oprac. Grażyna Rogala, OT NID w Białymstoku, 22.12.2014 r.

Bibliografia

  • Jabłoński K. A., Biały i Czerwony. Kościoły białostockiej parafii farnej, Białystok 2008, s. 15-89; Karta ewidencyjna, Kościół par. pw. Wniebowzięcia NMP, oprac. M. Pawluczuk, R. Sylwanowicz, E. Narolewska, 1998, archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Białymstoku.

czas dojazdu do następnego obiektu

6 min.

Kaplica prawosławna pw. św. Marii Magdaleny
Białystok

30 minut

Barokowa kaplica fundacji Jana Klemensa Branickiego powstała podczas XVIII-wiecznej rozbudowy miasta. Kaplica jest jedną z najstarszych i nielicznych rotund w województwie podlaskim. Historia niewielkiej świątyni związana jest z ponad dwustuletnimi dziejami katolików, unitów i prawosławnych mieszkających w Białymstoku.

Historia

W 1758 r. Jan Klemens Branicki ufundował altarii przy kaplicy św. Rocha (1750) dwie włóki ziemi usytuowane na wzgórzu przy drodze do Suraża. W tym samym roku zbudował kaplicę pw. św. Marii Magdaleny, poświęconą przez bpa wileńskiego Ignacego Massalskiego. Murowana kaplica zbudowana została na rzucie koła, z wejściem od północy. Dach z niewielką kopułką został pokryty blachą miedzianą. Wewnątrz w ołtarzu umieszczono obraz św. Marii Magdaleny i rzeźbiony krucyfiks. Na wzgórzu zasadzono drzewa, lipami obsadzono drogę do kościółka. Kaplica Marii Magdaleny i św. Rocha zostały połączone w jedną altarię i obie należały do parafii białostockiej. Budowa kaplicy dała początek katolickiemu cmentarzowi założonemu w 1806 roku. Po wsch. stronie wzgórza urządzono cmentarz unicki. W ramach represji po powstaniu styczniowym, w 1864 r. kaplicę wraz z cmentarzem odebrano katolikom. Wówczas zapewne dobudowano dwa prostokątne aneksy od pn. i pd., a wieżyczkę zwieńczono hełmem cebulastym. Po obu wojnach kościół rzymskokatolicki starał się o odzyskanie kaplicy i cmentarza i w 1958 r. wyrokiem Sądu Powiatowego w Białymstoku własność tę (kaplice i część cmentarza) przyznano parafii św. Rocha. Rewizje od wyroku spowodowały, że sporny obiekt przejęły władze miasta. Od 1991 r. na mocy ustawy cerkiew stała się własnością parafii św. Mikołaja w Białymstoku.

Opis

Kaplica usytuowana w centrum Białegostoku, przy Parku Centralnym, na zadrzewionym wzgórzu otoczonym ulicami: Kalinowskiego, Kijowską, terenem opery. Barokowa z późniejszymi zmianami. Murowana z cegły, tynkowana. Założona na rzucie koła (plan pierwotny) i dwóch przylegających od północy i południa prostokątnych aneksów, z wejściem od północy. Bryłę kaplicy tworzy rotunda nakryta dachem kopulastym, zwieńczona walcowatą latarnią z cebulastym hełmem i dwie prostopadłościenne przybudówki kryte płytkimi dachami: dwuspadowym (północ) i trójspadowym (południe). W kalenicy nad wejściem mała sygnaturka. Elewacje gładkie, zwieńczone profilowanym, wydatnym gzymsem koronującym. Elewacje boczne trójosiowe, z otworami okiennymi zamkniętymi półkoliście na osiach. Latarnia ujęta profilowanymi gzymsami, przepruta analogicznie opracowanymi otworami. Wnętrze jednoprzestrzenne.

Obiekt dostępny dla zwiedzających.

Oprac. Grażyna Rogala, OT NID w Białymstoku, 23.12.2014 r.

Bibliografia

  • Jabłoński K. A., Biały i Czerwony. Kościoły białostockiej parafii farnej, Białystok 2008, s. 73-77.
  • Karta ewidencyjna, Kaplica rzymskokatolicka, ob. prawosławna pw. św. Marii Magdaleny, oprac. J. Tołłoczko, 1993, archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Białymstoku.
  • Sztachelska-Kokoczka A., Oleksicki A., Białystok w czasach Branickich (lata 1708-1795), [w:] Historia Białegostoku, Białystok 2012, s. 152-153.

czas dojazdu do następnego obiektu

9 min.

Kościół ewangelicko-augsburski, ob. kościół par. pw. św. Wojciecha Biskupa i Męczennika
Białystok

30 minut

Ciekawy przykład architektury neoromańskiej z pocz. XX w., o dyspozycji wnętrza charakterystycznej dla świątyń ewangelickich i bogatym detalu elewacji. Pamiątka po społeczności protestanckiej, która odegrała istotną rolę w historii Białegostoku w XIX i na pocz. XX wieku.

Historia

Pierwsza parafia ewangelicko-augsburska powstała w Białymstoku w 1796 roku. Kościół pw. św. Jana Chrzciciela został wzniesiony w l. 1909-1913 staraniem proboszcza ewangelickiego Teodora Zirkwitza, wg projektu łódzkiego architekta Jana Wende. W okresie II wojny światowej kościół był opuszczony w związku z emigracją ludności ewangelickiej do Niemiec. Okresowo odbywały się w nim nabożeństwa dla niemieckich żołnierzy (po 1941 r.). W 1944 r. w wyniku wysadzenia sąsiadującej z kościołem elektrowni zerwany został dach świątyni, uszkodzone mury oraz stolarka okienna. W tym samym roku przeprowadzono remont, przekazano kościół katolikom i ponownie go wyświęcono, tym razem pw. św. Wojciecha BM. Proces o zwrot mienia ewangelikom trwał do 1972 r. i zakończył się umową kupna-sprzedaży kościoła. Od 1961 r. kościół należy do Wyższego Seminarium Duchowego. W 1979 r. została utworzona parafia św. Wojciecha. W latach 1996-2004 miał miejsce generalny remont, m.in. wymiana tynków, renowacja elewacji, wykonanie polichromii wnętrza. W 2013 r. spłonęła drewniana konstrukcja dachowa wieży i schody do niej. Obecnie kościół jest w trakcie remontu.

Opis

Kościół w stylu neoromańskim uystuowany w centrum miasta, po zachodniej stronie ul. Warszawskiej, prezbiterium skierowany na południowy-zachód. Na rzucie krzyża łacińskiego, trójnawowy, halowy, emporowy. Nad kruchtą dwukondygnacyjna wieża-dzwonnica wtopiona w korpus budynku, oflankowana przy podstawie i w drugiej kondygnacji półkolistymi przybudówkami. Prezbiterium zamknięte absydą, oflankowane dwiema zakrystiami z przedsionkami. Kruchta na rzucie wąskiego prostokąta, poprzedzona niewielkim przedsionkiem połączonym z dwiema klatkami schodowymi prowadzącymi na chór muzyczny i wieżę, zewnętrze naroża wyoblone. Korpus nawowy kryty dwoma dachami dwuspadowymi ustawionymi prostopadle, absyda półstożkowym, dzwonnica ostrosłupowym z trójkątnymi szczycikami, zakrystie dwuspadowymi. Kościół wymurowany z cegły, na kamiennej podmurówce. Dach pobity blachą. Wnętrze tynkowane. Elewacje licowane czerwoną cegłą, detal architektoniczny tynkowany. Podzielone gzymsami: listwowym cokołowym oraz profilowanymi - podokiennym, przechodzącym w partii zakrystii w okapowy oraz koronującym, przerwanym w partii szczytów (również obwiedzionych gzymsami profilowanymi). Gzymsy poprzedzone fryzami arkadkowymi. Naroża zaakcentowane lizenami. Otwory okienne wąskie, prostokątne, zamknięte półkoliście. W dolnych kondygnacjach naw bocznych i krucht tryforia; otwory głosowe dzwonnicy w kształcie biforiów. W szczytach fasady oraz naw bocznych rozety obwiedzione arkadami wspartymi na kolumnach o kapitelach kostkowych. Portal w fasadzie ujęty analogiczną, zdwojoną arkadą.

Wnętrze: nawa przekryta sklepieniem gwiaździstym, nawy boczne i chór muzyczny - krzyżowymi, kruchta i przedsionek stropami płaskimi. Nawy boczne wydzielone szerokimi arkadami wspartymi na kolumnach o głowicach kostkowych; nad nimi empory osłonięte drewnianymi balustradami zdobionymi rzędami półkolistych arkad. Nad wejściem balkon chóru muzycznego z analogiczną balustradą, wsparty na dwóch kolumnach, z szeroką arkadą mieszczącą organy. Prezbiterium i pd. część nawy podpiwniczone. Wyposażenie: drewniana ambona i organy z pocz. XX wieku.

Obiekt dostępny dla zwiedzających poza godzinami nabożeństw.

Oprac. Tomasz Rogala, OT NID w Białymstoku, 21.12.2014 r.

Bibliografia

  • Cybulko Z., Dawny kościół ewangelicki pw. św. Jana Chrzciciela w Białymstoku, obecnie rzymskokatolicki kościół parafialny pw. św. Wojciecha BM. Pożar wieży we wrześniu 2013 r., „Biuletyn Konserwatorski Województwa Podlaskiego”, z. 19, 2013, str. 291-302.
  • Dobroński A., Białystok historia miasta, Białystok 2001, str. 95.
  • Klimaszewski Z. T., Parafia świętego Wojciecha w Białymstoku, Białystok 2004.
  • Tomecka B., Szczygieł-Rogowska J., Cmentarz ewangelicki w Białymstoku przy ul. Wasilkowskiej, Białystok 2008, str. 14-20.

czas dojazdu do następnego obiektu

4 min.

Kościół katedralny pw. Wniebowzięcia NMP
Białystok

30 minut

Obiekt jest interesującym przykładem tzw. wielkich katedr budowanych w stylu neogotyckim, tzw. wiślano-bałtyckim, najliczniej wznoszonych na terenie byłego Królestwa Polskiego na przełomie XIX i XX w. jako symbol polskości i katolicyzmu.

Historia

Starania o pozwolenie na budowę nowego kościoła parafialnego w Białymstoku rozpoczął w k. XIX w. ks. Wilhelm Szwarc. Z jego inicjatywy w 1896 r. powstał projekt neogotyckiej świątyni autorstwa Józefa Piusa Dziekońskiego. Władze carskie nie chciały jednak wydać pozwolenia na budowę nowego kościoła, ale dopuściły rozbudowę istniejącego. W 1898 r. bp wileński Stefan Zwierowicz zarządził rozpoczęcie prac budowlanych. W związku z tym w 1899 r. powstał nowy projekt J. P. Dziekońskiego uwzględniający wymaganą lokalizację. Powołano Komitet Budowy Kościoła, który rozpoczął zbiórkę pieniędzy, zajął się gromadzeniem materiału i przygotowaniem placu budowy. Budowę rozpoczęto w kwietniu 1900 roku. W 1902 r. wyburzono prezbiterium starej świątyni i korpus starego kościoła połączono z usytuowaną poprzecznie do niego, bryłą nowej świątyni. W 1905 r. rozebrano wewnętrzne rusztowania i kościół wyświęcono. Prace murarskie prowadzone przez firmę Wędrowskiego zakończono w 1907 roku. W latach następnych świątynia otrzymała wystrój. Wystawiono ołtarz Matki Bożej Częstochowskiej, ambonę (1908), ołtarz boczny św. Antoniego, wykonano tympanony portali wejściowych, ustawiono ołtarz główny wg proj. Wincentego Bogaczyka wykonany w Warszawie w firmie Szpetkowskiego w formie nastawy gotyckiej (1913-1914), oraz ołtarze Ukrzyżowania (1916) i św. Rocha. W okresie międzywojennym przeprowadzono pierwszy remont i w 1931 r. świątynię konsekrowano. W 1977 r. urządzono kaplicę Matki Bożej Miłosierdzia.

Opis

Katedra usytuowana jest w północno-wschodniej części Rynku Kościuszki (ob. Plac Jana Pawła II), na niewielkim wzniesieniu ujętym murem oporowym, w którym umieszczone są szerokie schody wiodące do portali wejściowych. Kościół w stylu neogotyckim założony na planie krzyża łacińskiego z zamkniętym pięciobocznie prezbiterium skierowanym na północ. Po obu stronach prezbiterium zakrystia i kaplica poprzedzone kruchtami; kaplica otwarta do nawy bocznej. Od zachodu do katedry przylega korpus nawowy kościoła starego. Korpus trójnawowy, bazylikowy, pięcioprzęsłowy z kruchtą, z jednonawowym transeptem. Bryła silnie rozczłonkowana, od północy z zakrystią, kaplicą i kruchtami nakrytymi wielospadowymi dachami wieżowymi. Nawa główna z prezbiterium i transept równe wysokością, nakryte wysokimi dachami dwuspadowymi, z trójspadowym dachem w zakończeniu prezbiterium. Nawy boczne nakryte dachami pulpitowymi. W miejscu skrzyżowania nawy i transeptu umieszczona ażurowa, strzelista sygnaturka. Od południa dwie czworoboczne wieże przechodzące w partii zwieńczenia w ośmioboczne, zakończone koroną z trójkątnych szczytów ozdobionych wimpergami i sterczynami, nakryte strzelistymi, iglicowymi hełmami z krzyżami. W przyziemiu trzy uskokowe, ostrołukowe portale ozdobione wimpergami. Nad portalem rozeta przesłonięta ażurową, arkadową kurtyną. Budowla opięta wielouskokowymi skarpami, z łukami przyporowymi wyprowadzonymi nad dachy naw bocznych. Elewacje przeprute ostrołukowymi, ozdobnie opracowanymi otworami okiennymi, zwieńczone arkadkowym gzymsem koronującym. Szczyty schodkowe fasady i transeptu ozdobione ostrołukowymi blendami. Wnętrze trójnawowe, nakryte sklepieniem krzyżowo-żebrowym, w miejscu przecięcia z transeptem - sklepieniem gwiaździstym, nad chórem - kryształowym. Nawa główna otwarta do bocznych ostrołukowymi arkadami wspartymi na filarach. Arkady i filary opięte służkami z roślinnymi, kamiennymi kapitelami. Kruchta otwarta do naw trzema otworami: bocznymi ostrołukowymi, środkowym zamkniętym łukiem Tudorów.

Obiekt dostępny dla zwiedzających poza godzinami nabożeństw.

Oprac. Grażyna Rogala, OT NID w Białymstoku, 22.12.2014 r.

Bibliografia

  • Białystok. Kościół prokatedralny pw. Wniebowzięcia NMP, cz. 1. Dokumentacja historyczno-architektoniczna, oprac. J. Pyzia, Białystok 1982, mps PPKZ, w zbiorach Narodowego Instytutu Dziedzictwa OT w Białymstoku;
  • Jabłoński K. A., Biały i Czerwony. Kościoły białostockiej parafii farnej, Białystok 2008, s. 116-181.

czas dojazdu do następnego obiektu

3 min.

Sobór katedralny pw. św. Mikołaja Cudotwórcy
Białystok

30 minut

Neoklasycystyczna świątynia powstała pod wpływem ogólnoeuropejskich prądów w sztuce przełomu XVIII i XIX wieku. Reprezentuje typ świątyni wzorowanej na późnobizantyńskich kościołach krzyżowo-kopułowych. Stylowo nawiązuje do klasycyzmu rosyjskiego i architektury Petersburga.

Historia

Decyzję o budowie cerkwi parafialnej podjęto w 1838 roku. Wykonanie projektu świątyni zlecono architektowi diecezjalnemu Michałowowi. W 1840 r. plany cerkwi złożono w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych w Petersburgu, a na początku 1841 r. prawosławny Litewski Konsystorz Duchowny wydał pozwolenie na budowę. Prace rozpoczęto w 1843 r. na placu obok zamkniętej już cerkwi unickiej, a zakończono w 1846 roku. Cerkiew została poświęcona przez metropolitę litewskiego i wileńskiego Józefa Siemaszko. Pierwszy remont budynku przeprowadzono w latach 1868-1872, następny w 1910 roku. Naprawiono wówczas dach, a wnętrze świątyni przyozdobiono olejną polichromią autorstwa Michała Awiłowa, który wzorował się na malowidłach w soborze kijowskim. W latach 1955-1956 odnowiono część ołtarzową świątyni oraz urządzono cerkiew dolną. W latach 1975-1976 przeprowadzono remont ścian wewnętrznych. Olejne malowidła położone na tynk uległy znacznemu wykruszeniu i odspojeniu od podłoża. Próby ich ratowania nie powiodły się i zdecydowano się na usunięcie wszystkich malowideł, pozostawiając jeden obraz Awiłowa na ścianie części ołtarzowej. Nową polichromię ścian wewnętrznych wykonał malarz białostocki Józef Łotowski. Remont w latach 1988-1990 objął dach, kopułę oraz elewacje. Konserwacji podano również malowidła na ścianach cerkwi.

Opis

Klasycystyczna, orientowana cerkiew usytuowana jest w centrum Białegostoku, po południowej stronie ul. Lipowej. Murowana z cegły, tynkowana, podpiwniczona. Założona na rzucie krzyża greckiego, do którego od zach. przylega kruchta, nad którą nadbudowana wieża-dzwonnica. Pomiędzy ramionami krzyża od południowego-wschodu umieszczona jest zakrystia. Bryła rozczłonkowana, złożona z dwóch części: korpusu głównego i wieży od zachodu. Korpus główny tworzą dwie skrzyżowane nawy kryte dachami dwuspadowymi, z półkolistą kopułą na wysokim bębnie umieszczoną w miejscu przecięcia się ramion. Bęben rozczłonkowany pilastrami z kapitelami jońskimi wspierającymi belkowanie, przepruty dwunastoma, półkoliście zamkniętymi oknami. Od zachodu nad kruchtą czworoboczna wieża zwieńczona kopułowym hełmem osadzonym na bębnie ozdobionym płycinami. Hełm wieńczy smukła iglica zakończona krzyżem. Ściany wieży podkreślone są zdwojonymi pilastrami jońskimi, dźwigającymi belkowanie, pomiędzy którymi umieszczono otwory dzwonne zakończone półkoliście. Elewacje budynku rozczłonkowane są pilastrami z doryckimi głowicami, zwieńczone doryckim belkowaniem obiegającym całą świątynię. Ramiona budynku zwieńczone są trójkątnymi frontonami obramionymi profilowanym gzymsem z ząbkami. Jednoprzestrzenne wnętrze złożone z dwóch krzyżujących się naw, założone jest na rzucie krzyża greckiego, z centralnie umieszczoną kopułą. Część nawową poprzedza przedsionek. Nawy sklepione są kolebką z lunetami i otwarte do części środkowej półkoliście zwieńczonymi otworami. Kopuła osadzona na wysokim bębnie przepruta jest dwunastoma oknami, pomiędzy którymi namalowano postacie apostołów. W dolnej części bębna widnieją popiersia starotestamentowych proroków. Błękitne podniebie kopuły wyobraża niebo z serafinami i ukazuje Chrystusa w majestacie, w otoczeniu Matki Bożej i Jana Chrzciciela. Na żagielkach kopuły przedstawieni czterej ewangeliści. Wnętrze naw pokryte polichromią ornamentalną podkreślającą podziały architektoniczne, wizerunkami świętych oraz scenami biblijnymi. Część ołtarzową od nawy oddziela ściana klasycystycznego ikonostasu.

Obiekt dostępny dla zwiedzających.

Oprac. Grażyna Rogala, OT NID w Białymstoku, 22.12.2014 r.

Bibliografia

  • Białystok. Sobór św. Mikołaja. Cerkiew parafialna, Dokumentacja historyczno-architektoniczna, oprac. J. Kotyńska, Białystok 1989, mps PPKZ, w zbiorach Narodowego Instytutu Dziedzictwa OT w Białymstoku;
  • Kotyńska-Stetkiewicz J., Sobór katedralny pw. św. Mikołaja w Białymstoku, w: Biuletyn Konserwatorski Województwa Podlaskiego, Białystok 2011, s. 45-65.

Wydrukuj stronę wycieczki

To jest wycieczka użytkownika. Zgłoś naruszenie zasad.

Obiekty z trasy wycieczki

zgłoś naruszenie