Spacerkiem po Przeworsku
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

wycieczka użytkownika Muzeum w Przeworsku

Spacerkiem po Przeworsku

8

jeden dzień

podkarpackie

1 DZIEŃ POBYTU, DZIEŃ POWSZEDNI, ROBOCZY, W SEZONIE TURYSTYCZNYM OD POCZĄTKU MAJA DO KOŃCA WRZEŚNIA.
Rozpoczynamy pobyt w Przeworsku od wizyty w Ratuszu. Tu mieści się siedziba Centrum Informacji Turystycznej, które udostępnia platformę widokową na wieży ratuszowej. Z wieży ratuszowej rozciąga się widok na panoramę Przeworska. Z tego miejsca można zorientować się w przestrzeni miasta i oznaczyć kolejne punkty zwiedzania, a będą to dwa późnogotyckie kościoły oraz klasycystyczny pałac Lubomirskich wraz z parkiem. (Ok. 30 min.) Od Ratusza, z rynku do kościoła i klasztoru Bernardynów prowadzi ulica Bernardyńska, gdzie zachowało się jeszcze kilka przykładów mieszczańskiego budownictwa przysłupowego, charakterystycznego dla regionu przemyskiego. Zwiedzane kościoła i klasztoru Bernardynów. (Ok. 1 h) Od klasztoru Bernardynów warto przejść się ok. 700 m ulicą Tatarską i obejrzeć kopiec tatarski. Położony na wschód od kościoła i klasztoru Bernardynów, przy dawnym trakcie jarosławskim, kopiec usypany został dla upamiętnienia zwycięsko odpartego przez mieszczan przeworskich najazdu tatarskiego w 1624 r. Na szczycie kopca wznosi się barokowa kapliczka słupowa. (Ok. 40 min.) Powrót na Rynek - ulicą Tatarską, a następnie ulicą Kilińskiego, gdzie z kolei zachowały się XIX-wieczne domki przymurowe, zbudowane z wykorzystaniem miejskich murów obronnych. Z Rynku – w kierunku dawnego kościoła bożogrobców, obecnie Bazyliki pw. św. Ducha oraz Kościoła SS. Miłosierdzia. Zwiedzanie Bazyliki św. Ducha. (Ok. 1 godz.), Zwiedzanie Kościoła SS. Miłosierdzia (Ok. 15 min.). Przerwa w zwiedzaniu – czas na kawę lub lancz – w pobliżu znajdują się restauracje. (Przerwa ok. 1,5 godz.) Z Rynku – w kierunku zachodnim – park i pałac Lubomirskich, gdzie znajduje się Muzeum w Przeworsku. W budynku pałacu Lubomirskich prezentowane są zbiory historyczne i etnograficzne oraz ekspozycja klasycystycznych wnętrz pałacowych. Zaś w głębi parku, w budynkach po stajniach cugowych, mieści się Muzeum Pożarnictwa – kolekcja sikawek konnych, kolekcja hełmów paradnych i bojowych, sprzęt bojowy, urządzenia sygnalizacyjne, umundurowanie strażackie, odznaczenia, pochodzące z wyposażenia ochotniczych straży pożarnych z terenu Podkarpacia. Spacer i odpoczynek w historycznym parku, z zabudowaniami kompleksu pałacowo – parkowego (oranżeria, kordegarda, domek ogrodnika), pomnikowe drzewa – aleja grabowa, lipa Króla Sobieskiego, platany, kasztanowce, sosny wejmutki. (Ok. 3 godz.) Z parku w kierunku zachodnim, przez most na Mleczce – do Skansenu-Zajazdu „Pastewnik”, gdzie obejrzeć można przykłady drewnianego budownictwa mieszczańskiego, domy zamieszane w przeszłości przez przeworskich rzemieślników i kupców, a także budynek dworku z Krzeczowic z 1701 r. – idealny przykład architektury „polskiego dworu”. W karczmie „Pastewnik” zjeść można obiadokolację, z dań tradycyjnej kuchni polskiej, napić się kawy lub regionalnego piwa. (Ok. 2,5 godz.) Wizyta w „Pastewniku” jest końcowym punktem 1-dniowego pobytu w Przeworsku.
Przeworsk nad Mleczką, pierwotna majętność Tarnowskich, otrzymał prawa miejskie już w 1393 r. od króla Polski Władysława Jagiełły. Był miastem prywatnym, ściśle zależnym od pierwszego właściciela, Jana z Tarnowa i jego spadkobierców. Leżąc na ważnym szlaku handlowym, przy drodze ze Lwowa, w kierunku na Kraków – miasto dynamicznie się rozwijało i w XV w. mogło poszczycić się dwoma murowanymi gotyckimi kościołami i ratuszem.
Od końca XV w. zaczęto opasywać je wałami ziemnymi, a kościół i klasztor oo. Bożogrobców włączono w system obronny miasta. Także nowo wybudowany klasztor oo. Bernardynów na wschodnim krańcu miasta powstrzymywał wrogów i dawał schronienie mieszczanom w czasie napadów. Centralne miejsce Rynku zajmował ratusz, a w obrębie murów miejskich w 1512 r. istniało 13 wąskich i ciasnych uliczek. Do miasta przylegały cztery przedmieścia: Łańcuckie, Jarosławskie, Pruchnickie i Kańczuckie. Przeworsk w XV i XVI w., był drugim po Przemyślu miastem powiatowym w ziemi przemyskiej. To tutaj odbywały się sądy ziemskie szlacheckie dla zachodnich obszarów ziemi przemyskiej, obsługując powiaty: rzeszowski, łańcucki, przeworski, jarosławski i pruchnicki.
W związku z licznymi najazdami wojsk nieprzyjacielskich, miasto zostało obwarowane nowymi murowanymi fortyfikacjami, z trzema bramami zamykanymi na noc. Ich utrzymanie we właściwym stanie technicznym i obronę w czasie najazdów zapewniały cechy rzemieślnicze. Podczas najazdów każdy cech miał przydzieloną do obrony basztę czy fragment murów, a podczas pokoju do powinności organizacji cechowych należało właściwe zabezpieczanie fortyfikacji, które miały być w dobrym stanie.
Miasto dotykały też liczne klęski i nieszczęścia. Najdotkliwszymi z nich były napady Tatarów i Wołochów w latach 1488–1489, następnie wojny kozackie, czasy potopu szwedzkiego, konfederacja barska – to kolejne nieszczęścia, które niszczyły miasto.
W następnych stuleciach Przeworsk przechodził w ręce nowych właścicieli, po Tarnowskich przyszli Kostkowie, Ostrogscy i w 1621 r. – Lubomirscy. Kolejni dziedzice stali na straży interesów miasta, dbali o jego rozwój, nadając mu liczne przywileje i uzyskując je od władców Polski, przyczyniając się do wzmocnienia pozycji Przeworska i podnoszenia dobrobytu jego mieszkańców. Pomyślny okres w rozwoju miasta zamknął przełom XVII i XVIII w. - czas epidemii. Przywleczone głównie ze Wschodu: dżuma, ospa wietrzna i dur brzuszny dziesiątkowały ludność miasta.
Kiedy w 1772 r. nastąpił I rozbiór Polski Przeworsk dostał się pod panowanie austriackie i został siedzibą urzędu powiatowego przynależnego do cyrkułu rzeszowskiego. Czasy zaborów przyniosły dalszy upadek miasta. Rozebrano wówczas usytuowany za ratuszem kościółek pw. św. Katarzyny i zburzono bramy miejskie. Na domiar nieszczęść, miasto w 1849 r. nawiedziła epidemia cholery przyniesiona przez wojska rosyjskie wracające z walk na Węgrzech.
Miasto Przeworsk przestało być własnością prywatną, stając się Królewskim Wolnym Miastem w Królestwie Galicji i Lodomerii na mocy ustawy gminnej z 1862 r. Rok 1867 przyniósł autonomię i wprowadzenie wielu swobód obywatelskich. W tym czasie Galicja była najsłabiej zurbanizowaną częścią Polski porozbiorowej, a Przeworsk wyglądem przypominał inne miasta galicyjskie z 2 połowy XIX w. Pod koniec XIX w. Przeworsk liczył 333 domy, z przewagą budynków drewnianych, parterowych, gęsto stojących wzdłuż niebrukowanych uliczek. Domy w Rynku i na pobliskich ulicach należały w większości do Żydów. Miasto utrzymywało się tylko z drobnego rzemiosła. Pomimo bliskości stacji kolejowej i cukrowni, położonych na terenie sąsiedniej gminy Budy Przeworskie, liczba mieszkańców w Przeworsku malała. W pierwszym dziesięcioleciu XX w. Przeworsk liczył ok. 3200 mieszkańców.
Dzięki przyłączeniu w 1922 r. Bud Przeworskich, a wraz z nimi cukrowni, Przeworsk uzyskał nowe źródło dochodów, przeznaczonych na budowę elektrowni miejskiej w 1926 r., budowę szkoły żeńskiej, wieży wodnej przy ratuszu, naprawę dróg miejskich i oświetlenia. Przyłączenie Bud Przeworskich miało jeszcze inny wymiar – ta część miasta stała się niejako strefą przemysłową, z cukrownią i rafinerią, z zakładami ordynacji księcia Andrzeja Lubomirskiego – cegielnią, gorzelnią, rafinerią spirytusu i warsztatami mechanicznymi na Podzamczu oraz stacją kolejową szeroko- i wąskotorową. Miasto zaczęło rozrastać się w kierunku dworca kolejowego i cukrowni. Po przyłączeniu w 1934 r. wsi Mokra Strona zyskało także tereny rolnicze. Stare miasto w latach 30. XX w. skupione było wokół Rynku i głównej ulicy miasta, którą wówczas była ulica Piłsudskiego, gdzie zlokalizowane były sklepy, zakłady rzemieślnicze oraz siedziby urzędów zarządu miejskiego, sądu, starostwa powiatowego urzędu skarbowego. W pobliżu Rynku usytuowane były trzy kościoły katolickie i synagoga. W obrębie tej najstarszej części miasta znajdowała się również szkoła męska, rzeźnia i elektrownia miejska i to ta, najstarsza część integrowała pozostałe.
W czasie II wojny światowej okupant nie oszczędził również przeworskich zabytków. Najpierw hitlerowcy spalili synagogę i domy żydowskie przy ul. Kazimierzowskiej, dom rabina z biblioteką. Stary Sąd pamiętający czasy sądów ziemskich został spalony i rozebrany. Zburzono XVI-wieczne mury obronne, z wież kościelnych zdjęto dzwony. Także łupem okupanta padł Pałac Lubomirskich, wywieziono 38 skrzyń sreber artystycznych, dzieła sztuki światowej klasy, pamiątki narodowe. Władze okupacyjne zadecydowały o usunięciu pomnika króla Władysława Jagiełły, posąg zrzucono z cokołu. Na szczęście nie rozbito rzeźby, pracownicy Zarządu Miejskiego przechowali ją w stajniach miejskich, gdzie przetrwała do końca wojny, a po jej zakończeniu posąg Jagiełły wrócił na swoje miejsce. Pragnąc poznać historię Przeworska należy zapoznać się z jego zabytkami będącymi świadectwem dorobku pokoleń, które dawno temu odeszły i eksponującymi ich kulturę materialną i duchową.
Obecnie w Przeworsku na uwagę turystów zasługują: Muzeum w Przeworsku Zespół Pałacowo-Parkowy – do 1944 r., siedziba książąt Lubomirskich znajdująca się w rozległym krajobrazowym parku, Muzeum Pożarnictwa - również teren parku, Bazylika pw. Ducha świętego - Sanktuarium Grobu Bożego – dawny kościół i klasztor Bożogrobców, przeworski ratusz z rynkiem, Kościół i klasztor oo. Bernardynów., Kościół i Klasztor SS. Miłosierdzia, Zajazd Pastewnik.







Ratusz
Przeworsk

30 minut

Budynek ratusza jako tradycyjna siedziba władz miejskich stanowi reprezentacyjny dla miasta gmach użyteczności publicznej. Jest także dominantą wysokościową w zabudowie placu rynkowego.

Historia

Budynek ratusza został wzniesiony w stylu gotyckim zapewne w 1. ćw. XV w. przez ówczesnego właściciela Przeworska Jana Tarnowskiego. Na parterze ratusza mieściła się izba zwana wielką w której zbierali się rajcy i obradował sąd wójtowsko-ławniczy, a piwnice były wykorzystywane jako więzienie miejskie. Podobnie jak w innych miastach podobnej wielkości w części parterowej ratusza mieściły się izby wynajmowane bogatszym mieszkańcom Przeworska do celów handlowo-usługowych oraz urządzenia gospodarcze jak na przykład waga miejska. W pierwszej poł. XVIII w. na parterze budynku ratusza funkcjonowała izba zajezdna i stajnia dla koni. W 1909 r. ratusz został przebudowany. Powstał wówczas nowy łamany, uskokowy dach pokryty dachówką karpiówką, powyżej którego wypiętrzono wieżę z loggią, której dach obito blachą. Od strony pd. wzniesiono niewielką dobudówkę w której funkcjonowała straż pożarna. W latach 1984-1986 przeprowadzono remont kapitalny ratusza, w trakcie którego wzmocniono konstrukcję dachu i zmieniono jego pokrycie na blachę miedzianą, a we wnętrzach budynku prace renowacyjne objęły m.in. sień, klatkę schodową i stolarkę drzwiową. Obecnie w ratuszu mieści się sala ślubów Urzędu Stanu Cywilnego, Euroregionalne Centrum Informacji Turystycznej oraz kawiarnia.

Opis

Ratusz usytuowany jest w najwyżej położonej, wschodniej części placu rynkowego i jest nieco wysunięty poza linię zabudowy wschodniej pierzei rynku. Wzniesiono go na rzucie prostokąta, z dwoma traktami podłużnymi i czterema poprzecznymi, od południa przylega do niego późniejsza dobudówka. Bryła ratusza zwarta prostopadłościenna o dwóch kondygnacjach nadziemnych, od zachodu podbudowana trzema, masywnymi, uskokowymi przyporami. Budynek podpiwniczony nakryty dachem czterospadowym, łamanym, z wysoką wieżą zwieńczoną hełmem. Od południa przylegają do ratusza dwie wtórne dobudówki: parterowa, prostopadłościenna przekryta dachem wielospadowym oraz wyższa, w formie wieży, kryjąca klatkę schodową, zwieńczona dachem kopertowym. Budynek wymurowany jest z cegły, ściany obustronnie tynkowane, dach pokryty blachą zakładkową. Elewacja frontowa podbudowana jest trzema uskokowymi przyporami, trzyosiowa w parterze, z wejściem z ozdobnym portalem z trójkątnym przyczółkiem w osi południowej, czteroosiowa, symetryczna na piętrze, z oknami podkreślonymi profilowanymi obramieniami tzw. uszatymi oraz pasami gzymsów nadokiennych. Jej oś dodatkowo akcentuje trójkątny szczyt z herbem miasta oraz wieża z loggią arkadową. Elewacja tylna rozplanowana jest niesymetrycznie, z portalem w parterze osi południowej umieszczonym w uskokowej wnęce z trójkątnym zwieńczeniem obwiedzionym profilowaną opaską oraz z oknami na piętrze podkreślonymi profilowanymi, uszatymi obramieniami. Elewację północną rozplanowano niesymetrycznie z otworami okiennymi zaakcentowanymi profilowanymi, uszatymi obramieniami. W elewacji pd., w połowie przesłoniętej przez dobudówkę, widoczne są okna pozbawione dekoracji. Całość budowli zwieńczona profilowanym gzymsem koronującym ponad którym wznosi się masywna wieża z arkadową loggią oraz hełmem z herbem Tarnowskich w iglicy. Na parterze, w trakcie południowym, znajduje się sień pierwotnie przelotowa, obecnie przedzielona. W sieni zachowały się sklepienia krzyżowe, a w pomieszczeniach parteru sklepienia kolebkowe z lunetami i krzyżowe. Posadzki marmurowe, terakotowe.

Obiekt dostępny dla zwiedzających w godzinach otwarcia Urzędu Miasta.

Oprac. Mieczysław Kuś, 20.12.2014 r.

Bibliografia

  • Karta ewidencyjna, Ratusz w Przeworsku, oprac. T. Piekarz, 1998, Archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków Delegatury w Rzeszowie.
  • Siedem wieków Przeworska. Szkice, studia i materiały z dziejów miasta, pod red. A. Kunysza, Rzeszów 1974.
  • Wojnar I., Przeworsk, Przeworsk 1997, s. 55-57.

kościół pw. św. Barbary
Przeworsk

godzina

Zespół klasztorny bożogrobców pw. św. Ducha
Przeworsk

godzina

Zespół klasztorny Bożogrobców w Przeworsku jest dobrze zachowanym gotyckim kompleksem budynków powstałych głównie w XV w. Jest jednym z nielicznych zachowanych w Polsce zespołów klasztornych tego zakonu. Kompleks jest ponadto wybitną dominantą w panoramie miasta. W obrębie zespołu zachowały się także pozostałości miejskich murów obronnych.

Historia

Kościół i klasztor bożogrobców został ufundowany w 1394 r. przez właściciela Przeworska Jana z Tarnowa. Dokładna data budowy tak kościoła jak i klasztoru jest nieznana. Podawana w wielu publikacjach data rozpoczęcia (1430 r.) i zakończenia budowy kościoła (1473 r.) nie ma potwierdzenia w źródłach. Analizując dostępne materiały można ostrożnie przyjąć, że budowę kościoła rozpoczęto w niedługim czasie po fundacji, a zakończono przed 1472 r. Murowany budynek klasztorny zbudowano prawdopodobnie wkrótce po wzniesieniu kościoła. W 1718 r. oddano do użytku dużą kaplicę Grobu Bożego dostawioną do nawy od pn., a w latach 1739-1742 rozbudowano klasztor (cz. wsch.) i połączono go piętrowym krytym przejściem z kościołem. Przed poł. XVIII w. przerobiono okna oświetlające nawę główną świątyni. W 1782 r. zmieniono dach nad kaplicą a we wnętrzu kopułę kaplicy pokrył polichromią przeworszczanin Antoni Jopiński. W II poł. XVIII w. wzniesiono dzwonnicę, w której zawieszono niemal dwutonowy dzwon Sylwester z 1627 r. W 1785 r. wykonano hełm na wieży kościelnej. Przed poł. XIX w. wzniesiono także budynki gospodarcze klasztoru - stajnię i stodołę, a teren kościelny odgrodzono od strony miasta murem z budynkiem bramnym. W 1819 r. nastąpiła kasata klasztoru miechowskiego, który obsadzał stanowiska prepozytów w ośrodkach filialnych, m. in. w Przeworsku. Po śmierci ostatniego prepozyta przeworskich bożogrobców w 1846 r. parafię farną przejęło duchowieństwo diecezjalne. Istotną zmianę w wyglądzie kościoła przyniósł remont dachu, który został znaczne obniżony w 1845 r. W I poł. XIX w. rozbudowany został budynek klasztorny w kierunku zach. Ok. poł. XIX w. Fryderyk i Antoni Bauman pokryli sztukaterią wnętrze kaplicy. W pocz. XX w. przeprowadzono przy kościele szereg prac remontowo-budowlanych. Zlikwidowano kruchtę, która znajdowała się między drugą a trzecią przyporą pd. nawy bocznej a w jej miejscu wstawiono okno. Z kolei po obu stronach wieży dostawiono dwie neogotyckie przybudówki-kruchty proj. Stanisława Majerskiego. Przepruto także ścianę prezbiterium (w pierwszym od zach. przęśle) i wprawiono drzwi. Dach nad pd. nawą boczną obniżono i zmieniono na ostrołukowe okna oświetlające nawę główną, przekształcone w XVIII w. Większe prace konserwatorskie przy zespole przeprowadzono w l. 60. XX w. i kompleksowo od ok. 1998 r. do 2015 r. (elewacje, wieża, wyposażenie i wystrój wnętrza).

Opis

Zespół usytuowany jest w centralnej części miasta, na zach. od Rynku, przy ul. Kościelnej. Teren zespołu wyznaczony jest od zach. i pn. wysokim murem obronnym z bramą wjazdową i dzwonnicą od pn., natomiast od pn.-wsch. i wsch. ogrodzeniem z dużą, przesklepioną bramą wjazdową od wsch. Od pd. dziedziniec zespołu wydzielają zabudowania klasztorne i gospodarcze oraz mur ogrodzeniowy. Na pd. od klasztoru znajduje się budynek gospodarczy, za którym od strony pd. teren opada wysoką, stromą skarpą. W centrum zespołu usytuowany jest orientowany kościół.

Kościół jest budowlą gotycką, bazylikową, o prostokątnym korpusie trójnawowym, czteroprzęsłowym oraz wydłużonym, trójprzęsłowym prezbiterium zamkniętym od wsch. pięciobocznie. Do prezbiterium od pn. przylega zakrystia ze skarbcem. Od pd. do pierwszego od zach. przęsła prezbiterium dostawiony został w późniejszym czasie przedsionek. Do pn. nawy bocznej dostawiona jest kwadratowa kaplica Grobu Chrystusa. Na osi korpusu od zach. dostawiona jest czworoboczna wieża z kruchtą w przyziemiu. Przy wieży od pn. i pd. znajdują się kruchty z wejściami do naw bocznych. Bryła w zasadzie jest zwarta, kubiczna, zestawiona z prostych graniastych bloków, z wertykalną dominantą potężnej, wysokiej, czterokondygnacyjnej wieży nakrytej barokowym hełmem. Z kolei silnym akcentem horyzontalnym jest niezwykle wydłużony blok nawy głównej i prezbiterium nakryty dość niskim (wtórnym; pierwotny dach sięgał niemal korony murów wieży - jego ślady są widoczne na wsch. ścianie wieży) dachem dwuspadowym o wspólnej dla obu tych członów kalenicy. Podobnym horyzontalnym akcentem jest niska, wydłużona bryła pn. nawy bocznej i zakrystii nakryta wspólnym dachem pulpitowym. Kościół zbudowany został z cegły, częściowo zendrówki układanej we wzory krzyżowe, w wieży także rombowe. Fundamenty, cokół oraz niektóre detale architektoniczne (gzymsy, obramienia części okien, fragmenty narożników wieży) wykonane zostały z kamienia. Prezbiterium zostało opięte szkarpami dwuuskokowymi, nawa bezuskokowymi. Zastosowany został system konstrukcyjny filarowo-przyporowy. Trzy potężne filary międzynawowe zestawione są z czterech półośmiobocznych przypór dźwigających półkoliste arkady międzynawowe, gurty naw bocznych (a przede wszystkim szkarpy powyżej sklepień) oraz spływy sklepienia nawy głównej. Przypory od strony nawy głównej biegną przez dwie kondygnacje i zwieńczone są pokaźnymi kapitelami dekorowanymi motywem liści kasztanowca. W górnej kondygnacji ścian arkadowych od pd. znajdują się cztery ostrołukowe okna, a od pn. cztery ostrołukowe blendy. W prezbiterium i nawie zastosowano sklepienia gwiaździste, w nawach bocznych naprzemian krzyżowe i gwiaździste, rozdzielone gurtami. W zakrystii i skarbcu wykonane zostały sklepienia sieciowe, a w kruchcie pod wieżą - kolebkowe. Arkada tęczy ma wykrój ostrołukowy. Wzniesiona na planie centralnym barokowa kaplica Grobu Bożego jest budowlą dwukondygnacyjną. Druga kondygnacja o ok. połowę niższa od dolnej, stanowi podstawę kopuły. Kaplica została otynkowana z zewnątrz i w środku. Naroża ścian zewnętrznych opracowane są w formie pseudopilastrów, przy czym w elewacji pn. zamiast pilastrów wprowadzono przypory. W dolnej kondygnacji znajdują się okrągłe okna, w górnej półkoliste. Wejście do kaplicy ujęte uszatym, marmurowym portalem. Przy zach. ścianie murowany Grób Chrystusa zwieńczony drewnianym tempiettem. Ściany kaplicy dekorowane są sztukaterią, w kopule oraz na ścianie pn. polichromia figuralna.

Zachowane bogate wyposażenie wnętrza m.in.: ołtarz główny z 1693 r., 6 ołtarzy bocznych (2 w kaplicy) z I poł. XVIII w., ambona z 1 ćw. XVIII w., stalle z ok. poł. XVIII w., tęcza z 1754 r., chrzcielnica spiżowa z 1440 r., obraz wotywny Rafała Tarnowskiego z 1493 r., płyty nagrobne Rafała i Anny Tarnowskich z 1441 r. i 1453 r.

Dawny klasztor bożogrobców, ob. plebania, wzniesiony jest na nieregularnym rzucie, złożonym z wydłużonego prostokąta najstarszego budynku (środkowa część) oraz dostawionych do niego ukośnie przybudówek na rzutach trapezów. W bryle klasztor jest dwukondygnacyjny, nakryty dachem dwuspadowym. Poszczególne człony wyraźnie wyodrębnione od strony dziedzińca kościelnego dzięki pozostawieniu nieotynkowanej części środkowej, gotyckiej, z dekoracyjnymi wzorami rombowymi z zendrówki. W tej części budynku okna (prostokątne) znajdują się jedynie w drugiej kondygnacji. Elewacje tylne członów klasztoru są otynkowane. Na odcinku środkowym budynku, odpowiadającym najstarszej jego części ściany zostały wzmocnione rzędem przypór. Od strony wsch. pomiędzy klasztorem a kościołem znajduje się murowane z cegły piętrowe kryte przejście wsparte w dolnej kondygnacji na czterech parach półkolistych arkad. Przewiązka ta wzniesiona została z cegły i otynkowana. Pokrycie dwuspadowego daszku wykonano z blachy miedzianej. Ściany podzielone zostały pilastrami. W górnej kondygnacji znajdują się niewielkie prostokątne okienka.

Murowana z cegły dzwonnica usytuowana na pn. od prezbiterium kościoła, na styku miejskiego muru obronnego i muru kościelnego, wzniesiona została na planie prostokąta. Jest to budowla dwukondygnacjowa o ramowych podziałach ścian w obu kondygnacjach. Mury wieńczy profilowany gzyms. Dzwonnica nakryta jest dachem uskokowym, u dołu czterospadowym, powyżej uskoku ośmiopołaciowym. Ściany dolnej kondygnacji dekorowane są arkadowymi blendami; w górnej kondygnacji prostokątne okna zamknięte półkoliście. Wejście na dziedziniec kościelny od strony pd. prowadzi przez budynek bramny, flankowany parą niższych bramek. Budynek bramny wzniesiony z cegły i otynkowany, na planie kwadratu z szerokim przejazdem na osi, nakryty jest dachem czterospadowym. Otwory bramne zamknięte są półkoliście; w zwieńczeniu ścian fryz arkadkowy. Ciąg zabudowań klasztornych od pd.-zach. zamyka budynek gospodarczy (m. in. dawnej stajni). Obiekt ten wzniesiony został na rzucie o kształcie litery L. Jest to budynek dwukondygnacyjny, nakryty dachem wielospadowym. Zbudowany został z cegły i otynkowany. Parter elewacji frontowej (pn.) dekorowany jest rzędem wnęk arkadowych. Drugi budynek gospodarczy (m. in. stodoła) usytuowany na pd. od klasztoru założony został na rzucie wydłużonego prostokąta. Obiekt ten posiada prostą bryłę nakrytą dachem dwuspadowym. Wzniesiony został z cegły, w części wsch. otynkowany, z dwupoziomową dekoracją ramową.

Dostęp do obiektu częściowo ograniczony. Możliwość zwiedzania po wcześniejszym kontakcie telefonicznym.

Oprac. Ryszard Kwolek, OT NID w Rzeszowie, 06-11-2015 r.

Bibliografia

  • Architektura gotycka w Polsce, t. II, Katalog zabytków, Mroczko T., Arszyński M. [red.], Warszawa 1995.
  • Benbenek J., Zabytki miasta Przeworska [w:] Siedem wieków Przeworska, Rzeszów 1974.
  • Karta ewidencyjna, Kościół klasztorny bożogrobców p.w. św. Ducha, ob. parafialny, opr. R. Kwolek,  Archiwum NID - OT w Rzeszowie, 1996.
  • Karta ewidencyjna, Zespół kościelno-klasztorny bożogrobców - klasztor, ob. plebania, opr. K. Kieferling, Archiwum WUOZ w Przemyślu, 2004.
  • Kozak S., Polaczek J., Kościół i kanonia bożogrobców w Przeworsku, Przemyśl 1999.

kościół pw. Matki Boskiej Śnieżnej
Przeworsk

15 minut

park
Przeworsk

30 minut

Zespół pałacowy
Przeworsk

godzina

Zespół złożony z pałacu oraz wielu obiektów towarzyszących, swobodnie rozlokowanych w krajobrazowym parku, zgodnie z tendencjami osiemnastowiecznego sentymentalizmu zapowiadającego epokę romantyczną, stanowi przykład rozbudowanego zespołu pałacowego o dużych wartościach w skali województwa i sporych walorach krajobrazowych, przy którym pracowali wybitni twórcy, m.in. Christian Piotr Aigner i Fryderyk Bauman.

Historia

Początki przeworskiej siedziby sięgają końca XVI w. tj. czasu funkcjonowania skromnego, murowanego dworu, którego relikty kryje dzisiejszy pałac. Od 1613 r. założenie pozostawało w rękach rodziny Lubomirskich. Dwór przeworski, zwany od XVII w. pałacem pod koniec XVIII w. znacznie podupadł. W pocz. XIX w. na polecenie księżnej Elżbiety Izabeli Lubomirskiej wybudowano nowy pałac dla jej wychowanka Henryka Lubomirskiego, wykorzystując bryłę podupadłej siedziby: nadbudowano piętro pałacowe, dobudowano skrzydło pn.-zach. i portyk, prawdopodobnie wg projektu Jana Griesmeyera, nadwornego budowniczego księżnej. W l. 1803-1807 prace kontynuowano pod nadzorem Christiana Piotra Aignera, wtedy dostawiono ryzalit od pd.-wsch., powstały także w pałacu sztukaterie autorstwa Fryderyka Baumana. Do 1827 r. wybudowano jeszcze oficynę z kaplicą i łącząca je z pałacem łukowatą przewiązkę. W 1 poł. XIX w. z inicjatywy Henryka Ludwika ks. Lubomirskiego przebudowano także oranżerię wg projektu Christiana Piotra Aignera i wzniesiono stajnie cugowe i inne budynki gospodarcze a za sprawą jego małżonki Teresy z Czartoryskich ks. Lubomirskiej ogród włoski przekształcono w romantyczny park krajobrazowy. Za czasów Henryka Lubomirskiego, konesera i kolekcjonera dzieł sztuki zyskał sobie Przeworsk wielki rozgłos w Galicji jako jeden z najważniejszych ośrodków życia kulturalnego i towarzyskiego. Ostatniej przebudowy pałacu dokonano staraniem Jerzego Henryka ks. Lubomirskiego, syna Henryka w 1850 r. pod nadzorem architekta Feliksa Księżarskiego, zagospodarowano wtedy poddasze i dodano elementy architektury uzdrowiskowej, dobudowano do stajni wozownię i dom koniuszego w kształcie wieży. W tym czasie ponownie przebudowano ogrody, w stylu francuskim, rozdzielając tarasy ogrodowe ceglanym murem oporowym. Na pocz. l. 20. XX w. wzniesiono w pobliżu głównej bramy kordegardę utrzymaną w stylu klasycystycznym. Zespół pałacowy pozostawał w rodzinie Lubomirskich aż do 1944 r. Po upaństwowieniu mieściło się w nim kilka instytucji, m. in. ognisko muzyczne, a także mieszkania dla repatriantów, następnie składnica muzealna Zamku w Łańcucie. W pocz. l. 70. XX w. przeprowadzono remont generalny, od 1975 r. w zespole pałacowym funkcjonuje wielowydziałowe muzeum pn. Muzeum - Pałac Lubomirskich.

Opis

Zespół pałacowy ulokowany jest w środkowej części miasta Przeworska, na pn.-zach. od rynku miejskiego, w pobliżu lokalnej rzeki Mleczki, swoją pd. granicą przylega do ruchliwego, historycznego traktu, obecnej drogi międzynarodowej E4. W jego skład wchodzą: pałac, oficyny pałacowe, oranżeria, dom koniuszego, powozownia, stajnia, kordegarda, bramy z ogrodzeniem, dom ogrodnika, dom administratora folwarku i obora rozlokowanych swobodnie na terenie parku, zgodnie z tendencjami osiemnastowiecznego sentymentalizmu zapowiadającego epokę romantyczną.

Pałac wybudowano w pd. części założenia, w odległości ok. 60 m od bramy głównej, na rzucie litery „L” z ryzalitem od zach. i wychodzącą ku pn.-wsch. eliptyczną przewiązką, o nieregularnym układzie wnętrz powstałym poprzez adaptacje i przebudowy. Na urozmaiconą bryłę pałacu składają się: podpiwniczony, o trzech kondygnacjach nadziemnych, ostatniej w formie mezzanina, prostopadłościenny korpus główny przekryty dwoma przenikającymi się, stosunkowo płaskimi dachami dwuspadowymi, urozmaicony od zach. obszernym tarasem połączonym z parterowym ryzalitem, wspartym na ośmiu filarach oraz piętrowym łącznikiem (do nieistniejącej oficyny) z dwupoziomowym podcieniem o eliptycznym kształcie wspartym na sześciu drewnianych słupach do którego przylega niewielka, parterowa, prostopadłościenna, przekryta dachem dwuspadowym kaplica. Pałac o charakterze domu-rezydencji, z elementami klasycyzmu i późniejszym detalem nawiązującym do architektury uzdrowiskowej, zdobiony jest w korpusie głównym boniowaniem w parterze, fryzem z płycinami wypełnionymi dekoracją malarską pod okapem i drewnianymi obramieniami okiennymi. Elewację frontową, wsch. rozplanowano Uwagę zwraca elewacja zachodnia z rytmem ośmiu prostych, surowych wręcz filarów niosących taras obrzeżony prostą, metalową balustradą. Bardziej finezyjnie skomponowany został późniejszy, neogotycki łącznik, przypominający od wschodu masywną wieżę zwieńczoną machikułowym gzymsem z blankowaniem od zachodu zaś ozdobiony dwupoziomowym, lekkim podcieniem. Niewielką kaplicę zdobi kostkowanie okapów i gzymsu oraz półkoliście zamknięte okna z podziałami imitującymi dekorację maswerkową. We wnętrzach zachowała się skromna dekoracja sztukatorska, klasycystyczne marmurowe kominki i posadzki.

Oficyna pałacowa tzw. czerwona usytuowana jest w sąsiedztwie pałacu, na pd.-wsch. od niego. Wybudowana na rzucie litery „L”, podpiwniczona, piętrowa, o prostej bryle przekrytej dachami dwuspadowymi, z rytmem okien w elewacjach, ozdobiona została skromną dekoracją w postaci gzymsu międzykondygnacyjnego o wieńczącego.

Oranżeria wybudowana została w odległości ok. 140 m na pn. od pałacu, na rzucie wydłużonego prostokąta, frontem zwrócona na pd. przeszkloną ścianą. Jej prosta, podpiwniczona, parterowa, wymurowana z cegły bryła nakryta dachem pulpitowym o niewielkim spadku, pokrytym papą jest obecnie pozbawiona tynku. W karcie ewidencyjnej można znaleźć opis jej dekoracji: pasowej dekoracji sztukatorskiej w postaci rozet z głowami, kwiatami i zwisającymi kiściami kwiatów na dwunastu pilastrach.

Dom koniuszego umiejscowiony jest w kompleksie gospodarczym w pn.-zach. części parku, tworzy z budynkiem wozowni i stajni jedną kubaturę. Wybudowany na rzucie zbliżonym do prostokąta, podpiwniczony, piętrowy, przekryty dachem dwuspadowym, z dominantą w postaci wieży w pd.-wsch. narożniku nakrytej dachem namiotowym, wymurowany z cegły z dachami krytymi dachówka ceramiczną. Budynek kryjący w sobie prawdopodobnie relikty starszej budowli, ozdobiony został nadokiennikami w formie ceglanych łuków.

Powozownia jest kubaturą łączącą dom koniuszego ze stajnią. To prosty obiekt, wybudowany na rzucie prostokąta, parterowy, przekryty dachem dwuspadowym, murowany z cegły, z ceramicznym pokryciem dachu, pozbawiony dekoracji architektonicznej.

Stajnia przylega do wozowni od pd., wybudowana na rzucie prostokąta, parterowa, przekryta dachem dwuspadowym, ozdobiona została nadokiennikami w formie ceglanych łuków,

Kordegarda towarzyszy głównej bramie wjazdowej do założenia. Wybudowana została na rzucie prostokąta, o prostej, parterowej bryle, przekrytej dachem czterospadowym, wymurowana z cegły, z dachem pokrytym blachą. Klasycystycznego wyglądu nadaje jej frontowy podcień wsparty na czterech filarach i boniowanie ścian oraz kostkowy gzyms.

Brama wjazdowa na teren parku wybudowana została w pd. kurtynie ogrodzenia jako czterofilarowa, z dwoma bocznymi wejściami i dwoma zewnętrznymi filarami wyższymi, zwieńczonymi ozdobnymi wazami. Filary wymurowano z cegły i pokryto tynkiem z motywem pasów, zakończono od góry profilowanym gzymsem, wypełnienie stanowią przęsła bramy i bramek z kutych prętów stalowych.

Dom ogrodnika oddalony od pałacu o ok. 270 m, wybudowany został na rzucie prostokąta, z dwoma gankami, podpiwniczony, parterowy, o prostopadłościennej bryle przekrytej dachem czterospadowym z dwuspadowymi zadaszeniami ganków.

Oficyna pałacowa tzw. biała, położona jest w sąsiedztwie pałacu, dobudowana do drugiej oficyny, rozplanowana na rzucie zbliżonym do prostokąta z nieznacznie zryzalitowaną częścią w pn.-zach. narożniku i z dwoma gankami od zach. i pn., podpiwniczona, piętrowa, z niewielkim mezzaninem w trzeciej kondygnacji, przekryta dachem trzyspadowym i dachem stożkowym nad nieznacznie wypiętrzoną częścią zryzalitowaną od pn. Budynek wymurowany z cegły, z dachem pokrytym dachówką ceramiczną, wyposażony został w dekorację w postaci: boniowania parteru, profilowanych obramień okiennych oraz gzymsów międzykondygnacyjnych i podokapowych.

Dom administratora folwarku to skromny obiekt, wybudowany w zespole budynków gospodarczych, na rzucie kwadratu, z prostokątnym gankiem od zach., o prostej, parterowej bryle, przekrytej dachem dwuspadowym, pozbawiony dekoracji.

Obora znajduje się w sąsiedztwie domu administratora, na pd. od niego, wybudowana na rzycie wydłużonego prostokąta, parterowa, przekryta dachem dwuspadowym, bez dekoracji.

Brama wjazdowa z fragmentem ogrodzenia usytuowana na przy kompleksie zabudowań gospodarczych, w pn. części założenia, złożona jest z dwuskrzydłowej bramy przejazdowej oraz dwóch ramujących ją furtek.

Park uformowany został poprzez kolejne przekształcenia układów: geometrycznego ogrodu włoskiego, angielskiego parku krajobrazowego i francuskiego z tarasami. Zachował nasadzenia będące pozostałościami wszystkich faz, dominują w nim lipy w odmianach, dęby, kasztanowce, występują także drzewa egzotyczne: korkowiec amurski, kłęk kanadyjski, platan klonolistny itp.

Obiekt dostępny dla zwiedzających. Jest własnością samorządu, mieści muzeum.

Oprac. Barbara Potera, NID OT Rzeszów, 30-06-2015 r.

Bibliografia

  • Aftanazy R., Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej, t.8, WErocław, Warszawa, Kraków 1996.
  • Libicki P., Dwory i pałace wiejskie w Małopolsce i na Podkarpaciu, Poznań 2012.
  • Polakowski S. Pozostałości założeń dworskich województwa podkarpackiego, Krosno 2012.
  • J. Piórecki, Zabytkowe ogrody i parki województwa przemyskiego, Rzeszów 1989.
  • Karta ewidencyjna, Pałac, oprac.: Z. Jucha, 1991, Archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Przemyślu.
  • Karta ewidencyjna, Kordegarda z bramą, oprac.: Z. Jucha, 1991, Archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Przemyślu.
  • Karta ewidencyjna, Oranżeria pałacowa, oprac.: Z. Jucha, 1991, Archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Przemyślu.
  • Karta ewidencyjna, Stajnia, powozownia, dom koniuszego, oprac.: Z. Jucha, 1991, Archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Przemyślu.

powozownia
Przeworsk

godzina

Zespół zabudowy drewnianej o charakterze skansenu
Przeworsk

dwie godziny

Zespół zabudowy zwany Pastewnikiem to skansen złożony z kilku drewnianych budynków, który prezentuje głównie występujące dawniej typy drewnianej zabudowy miejskiej z XVIII i XIX w. Ponadto do skansenu przeniesiono obiekty z innych miejscowości - tzw. Dom Gminny i unikalny w skali województwa podkarpackiego drewniany dwór.

Historia

Zespół zabudowy drewnianej zwany Pastewnikiem powstał w l. 70. XX w. W zamyśle organizatorów tego skansenu na jego teren miały być przenoszone zagrożone rozbiórką, cenne drewniane budynki z terenu Przeworska oraz ich adaptacja na cele zajazdu i usług hotelowych. Pierwsze budynki zmontowano w 1976 r. Z przeniesionych budynków przeworskich odtworzono następujące obiekty:

1. niewielki dom Urbanów wzniesiony przy ul. Cichej w k. XIX w.

2. dom maślarza z ul. Krakowskiej wybudowany w l. 1848-1852 przez Wojciecha Rybackiego.

3. dom Sowińskich z murowaną kuźnią z ul. Lwowskiej powstały przed poł. XIX w.

4. dom tkacki złożony z dwóch domów wzniesionych w różnym czasie: domu z ul. Słowackiego, wzniesionego w XVIII w. dla rodziny Krzanów trudniących się tkactwem oraz domu kowala z XIX w.

5. piwnicę tzw. grubę znajdującą się pierwotnie w zagrodzie przy ul. Łańcuckiej, powstałą w XIX w.

W 1980 r. przeniesiono na teren skansenu budynek tzw. Domu Gminnego z pobliskiej wsi Gać wybudowany w 1924 r. i użytkowany na cele szkolne.

W 1986 r. zakończono montaż w stanie surowym przeniesionego z Krzeszowic drewnianego dworu wzniesionego zapewne w pocz. XIX w. dla rodziny Fedorowiczów (istniejące przypuszczenia, że budynek ten powstał w XVII lub XVIII w. nie znajdują potwierdzenia w materiałach archiwalnych). Dwór był modernizowny w 1920 r., ale trudno ustalić zakres prac - zapewne zmieniono frontowy portyk stawiając dwie pary zdwojonych, murowanych kolumn (jak wynika z analizy fotografii dworu z 1916 r. przed remontem w miejscu portyku stał ganek wsparty na dwóch słupach). Po 1944 r. dwór był nieużytkowany i popadał w ruinę. W pocz. l. 80. XX w. zapadła decyzja o przeniesieniu go do skansenu w Przeworsku. Prace budowlane trwały bardzo długo. Dokończono je dopiero po 25 latach, w 2011 r. Cały zespół użytkowany jest jako motel.

Opis

Zespół usytuowany jest w zach. części Przeworska, przy drodze krajowej nr 4, w pobliżu mostu na rzece Mleczce, na płaskim terenie znacznie obniżonym w stosunku do drogi. Teren skansenu wyznaczony jest od pd. drewnianym ogrodzeniem, a z pozostałych stron ogrodzeniem z siatki drucianej. Budynki przeniesione z terenu Przeworska ustawione są w jednej linii, ścianami szczytowymi na pd. i pn. (z jednym wyjątkiem domu Urbana), szkoła z Gaci jest obiektem najbardziej wysuniętym na wsch., a dwór z Krzeczowic położony jest samotnie, w pewnym oddaleniu na zach. od pozostałej zabudowy, frontem skierowany na pd.

Dom Urbana jest niewielkim obiektem na rzucie prostokąta, krytym dachem półszczytowym z niewielkim dymnikiem. Wzniesiony został z drewna w konstrukcji zrębowej, zwęgłowany na obłap, dach poszyto gontem. Wnętrze bardzo skromne złożone z niewielkiej sieni i izby. W izbie odtworzono duży piec chlebowy.

Dom maślarza wzniesiono na planie prostokąta. Do jego pn. ściany bocznej dostawiona jest mniejsza przybudówka, także na rzucie prostokąta, której ściana zach. stanowi przedłużenie ściany zach. domu. Dach nad domem półszczytowy z niewielkim dymnikiem. W połaci wsch. dwie powieki. Dach nad przybudówką jest półszczytowy, o niższej kalenicy, zespolony z dachem domu; zach. płać dachu przybudówki stanowi przedłużenie zach. połaci dachu domu. Dom z przybudówką wzniesiony został z drewna w konstrukcji zrębowej, zwęgłowany na jaskółczy ogon, dachy poszyto gontem.

Dom Sowińskich wzniesiono na planie prostokąta. Do jego pn. ściany bocznej dostawiona jest mniejsza, murowana kuźnia na rzucie prostokąta, od wsch. nieco szersza niż budynek mieszkalny. Dach nad domem i kuźnią półszczytowy z niewielkim dymnikiem (wsch. połać dachu nad kuźnią o mniejszym spadku). Dom wzniesiony został z drewna w konstrukcji zrębowej, zwęgłowany na jaskółczy ogon; kuźnia jest zbudowana z cegły; dachy poszyto gontem.

Dawny dom tkacki z ul. Słowackiego to obecnie wsch. część obiektu pełniącego funkcję karczmy. Budynek ten założony jest na planie wydłużonego prostokąta. Dom wzniesiony został z drewna w konstrukcji zrębowej, zwęgłowany na jaskółczy ogon z pozostawionymi ostatkami. Dach nad domem jest półszczytowy z niewielkimi dymnikami, pobity gontem. W połaci wsch. znajdują się dwie powieki.

Dom Gacki jest budynkiem wzniesionym na planie prostokąta, z użytkowym poddaszem, krytym dachem dwuspadowym. Od frontu (elewacja zach.) dostawiony jest piętrowy ganek przekryty daszkiem dwuspadowym. Dom wzniesiony został z drewna w konstrukcji zrębowej, zwęgłowany na jaskółczy ogon. Szczyty oraz ganek są szalowane pionowo deskami. Dachy pokryte zostały dachówką ceramiczną.

Dwór został wzniesiony na planie prostokąta, z prostokątnymi gankami od pn. i wsch. Układ pomieszczeń jest dwutraktowy z przelotową sienią na osi. Jest to budynek parterowy, z portykiem kolumnowym (para zdwojonych kolumn) od pd. i gankiem od pn. Budynek przykryty jest dachem łamanym polskim z niewielkimi lukarnami. Portyk i ganek przekryte są niższymi daszkami dwuspadowymi, poprzecznymi w stosunku do dachu dworu. Dwór został wzniesiony z drewna w konstrukcji zrębowej, ganki od pn. i wsch. wykonano w konstrukcji słupowej. Ściany budynku są otynkowane. Wszystkie dachy i daszki są poszyte gontem. Elewacja frontowa - pd. jest pięcioosiowa z wejściem na osi środkowej, elewacja tylna - pn. sześcioosiowa, elewacja boczna - wsch. jest trójosiowa, elewacja boczna - zach. dwuosiowa. Wszystkie elewacje rozczłonkowane lizenami.

Obiekty z zewnątrz dostępne przez cały rok. Skansen użytkowany jest jako zajazd z pokojami hotelowymi w opisywanych budynkach

Oprac. Ryszard Kwolek, OT NID w Rzeszowie, 16-10-2015 r.

Bibliografia

  • Kunysz I., Dawne dwory w gminie Kańczuga (istniejące i niezachowane) [w:] Kańczuga. Miasto i gmina. Dziedzictwo kulturowe, Rzeszów 2006.
  • Brożbar T., Gackie wczoraj, Rzeszów 2001.
  • Żuk S., Przeworski zamysł, rzecz o skutecznej ochronie drewnianego budownictwa [w:] Przeworskie Zapiski Historyczne, t. I, Przeworsk 1990.

Wydrukuj stronę wycieczki

To jest wycieczka użytkownika. Zgłoś naruszenie zasad.

Obiekty z trasy wycieczki

zgłoś naruszenie