Zespół Szpitala Spółki Brackiej, ob. Samodzielny Publiczny Wojewódzki Szpital Chirurgii Urazowej im. Janusza Daaba, Piekary Śląskie
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

Zdjęcie panoramiczne tej lokalizacji jest niedostępne.

Zespół Szpitala Spółki Brackiej, ob. Samodzielny Publiczny Wojewódzki Szpital Chirurgii Urazowej im. Janusza Daaba

Piekary Śląskie

photo

Pochodzący z początku XX w. zespół szpitala Spółki Brackiej w Piekarach Śląskich do dnia dzisiejszego pełni swoje pierwotne funkcje. Stylistycznie reprezentuje modernizm z elementami klasycyzmu i neogotyku. Najciekawszym obiektem zespołu jest pawilon główny, który swoim monumentalizmem robi duże wrażenie.

Historia

Idea spółki brackiej narodziła się w 1769 roku. Jej celem było zabezpieczenie bytu górników i ich rodzin w razie choroby lub inwalidztwa, finansowane ze składek własnych górników. W 1916 r. znaczny wzrost liczby zatrudnionych w przemyśle górniczym przyczynił się do budowy szpitala Spółki Brackiej w Piekarach Śląskich -Szarleju. Jego rozbudowa zakończyła się, po przejęciu Piekar przez Polskę w wyniku plebiscytu w 1924 roku. Oddano wówczas do użytku pawilon główny, budynek mieszkalny, portiernię, kuchnię z pralnią, prosektorium i oddział zakaźny (obiekty wpisane do rej. zabytków) oraz kotłownię i internat. W latach późniejszych, ok. 1931 r., dobudowano dom dezynfekcyjny, garaże i piec do palenia odpadów. W 1945 r. szpital został przejęty przez wojsko radzieckie. Po II wojnie światowej, decyzją władz otrzymał on nazwę Instytutu Chirurgii Urazowej im. Tadeusza Kościuszki i został przeznaczony do leczenia wypadków urazowych z całego województwa. Odbudowa zniszczonego i splądrowanego szpitala trwała aż do 1948 roku. Pomocy finansowej na remonty oraz zakup wyposażenia szpitala udzieliły m.in.: Unitariański Komitet Pomocy oraz Organizacja Narodów Zjednoczonych do Spraw Odbudowy Europy ze Zniszczeń Wojennych. Obecnym patronem szpitala jest dr Janusz Daab - dyrektor szpitala w latach 1970-1988.

Opis

Zabudowania zespołu tworzy kompleks zabytkowych obiektówo unikatowej architekturze, zlokalizowanych przy drodze prowadzącej z Bytomia do Piekar. Należy do niego pawilon główny usytuowany wzdłuż ul. Bytomskiej, oraz zabudowa w głębi działki, m.in.: budynek mieszkalny (ob. administracyjny), oddział zakaźny (ob. rehabilitacyjny), prosektorium, portiernia, internat, budynki gospodarcze, garaże i kotłownia. Zabudowania skupione są wokół wewnętrznego dziedzińca szpitalnego, a całość jest otoczona ogrodzeniem. Przedłużający się czas budowy szpitala oraz jego późniejsze adaptacje przyniosły w efekcie niejednorodną kompozycję założenia.

Motywem przewodnim, łączącym poszczególne budynki jest zastosowanie jednolitego materiału - dwubarwnej cegły klinkierowej. Czterokondygnacyjny budynek pawilonu głównego złożono z prostokątnego korpusu (trzytraktowego, ale partie ryzalitowe dwutraktowe), w połowie którego odchodzi poprzeczne skrzydło (trzytraktowe) i łączy się z kolejnym skrzydłem (dwutraktowym) usytuowanym równolegle do korpusu. Oba skrzydła są na planie prostokąta. Korpus główny budynku kryty dachem czterospadowym z dachówką ceramiczną, zwieńczonym sześcioboczną wieżyczką przykrytą metalowym hełmem. Skrzydła budynku zwieńczono dachem mansardowym, również z dachówką ceramiczną. Wyjątkowo ciekawie prezentuje się dziewiętnastoosiowa elewacja frontowa budynku, którą urozmaicają trzy ryzality na skrajnych i środkowych osiach. Ryzalit na osi środkowej jest półokrągły, ze zwieńczeniem ceglaną balustradą i trójkątnym szczytem. Ryzality skrajne wieńczy naczółek zamknięty łukiem odcinkowym. Pilastry

Akcentują podziały wertykalne; kondygnacje zostały wydzielone gzymsami. Zastosowanie cegły w kolorze piaskowym, w polach pomiędzy pilastrami wyróżnionymi cegłą w kolorze brązowym oraz dekoracyjne płyciny podnoszą walor estetyczny budowli. Motyw ten powtórzony został również na pozostałych elewacjach.

Budynek oddziału zakaźnego (ob. rehabilitacji) usytuowano w głębi założenia. Zbudowany na planie prostokąta, posiada dwie kondygnacje i czterospadowy dach z dachówką ceramiczną. Fasadę zdobi ryzalit z wejściem na osi środkowej, który zaopatrzono w ceglane lizeny. Pomiędzy kondygnacjami znajduje się gzyms. Podobnie jak w budynku pawilonu głównego zastosowano dwubarwną cegłę, a w elewacjach bocznych i tylnej dodatkowo ślepe arkady.

Od południa założenie zamyka budynek mieszkalny (ob. administracyjny) o zwartej bryle, na planie prostokąta, krytej dachem czterospadowym z dachówką. Uwagę przyciąga elewacja frontowa, zaopatrzona w trójosiowy ryzalit zwieńczony trójkątnym szczytem, w którego narożach znajdują się mniejsze ryzality o zaokrąglonych narożach. Na każdej osi ryzalitu znajduje się wejście zamknięte łukiem pełnym. Naroża i okna ujęte są w lizeny. Detale zaakcentowano cegłą klinkierową w kolorze brązowym, w polach elewacji zastosowano klinkier piaskowy.

Po przeciwnej stronie zbudowano trójkondygnacyjny budynek kuchni i pralni (ob. gospodarczy) o podobnym podziale elewacji frontowej i analogicznej dekoracji architektonicznej. Ryzalit wejściowy wieńczy trójkątny szczyt z zegarem. Ponadto przy drodze wjazdowej na teren szpitala usytuowano jednokondygnacyjny budynek portierni o dwubarwnych, dzielonych lizenami elewacjach.

Wyjątkowym obiektem w całym zespole jest budynek prosektorium z elementami neogotyku. Jego bryła złożona jest z wyższej kaplicy i przyległego prosektorium. Elewacje posiadają wydzielony cokół i zwieńczenie gzymsem. Osie elewacji ujęto ceglanymi pilastrami a największą ozdobą budynku są otwory okienne zakończone ostrołukowo. Nad wejściem znajduje się trójkątny szczyt z krzyżem.

Dostęp do obiektu ograniczony. Zabudowania dostępne z zewnątrz.

Oprac. Aleksandra Bednarska, OT NID w Katowicach, 24-11-2015 r.

Bibliografia

  • Dać szansę zdrowiu. Samodzielny Publiczny Wojewódzki Szpital Chirurgii Urazowej im. dr Janusza Daaba w Piekarach Śląskich w latach 1924-2014, Mielnik M., Pudlik Ł. (red.), Bielsko-Biała 2015.
  • Karta ewidencyjna, Zespół Szpitala Spółki Brackiej, oprac. Łabuz M., Łabuz S., 1997, Archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Katowicach.

Informacje ogólne

  • Rodzaj: budynek użyteczności publicznej
  • Chronologia: 1916 r.
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: Bytomska 62, Piekary Śląskie
  • Lokalizacja: woj. śląskie, pow. Piekary Śląskie, gmina Piekary Śląskie
  • Właściciel praw autorskich do opisu: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Mapa Google

Geoportal

Zobacz także w najbliższej okolicy