Narodowy Instytut Dziedzictwa en

Zespół kamienic i domów mieszczańskich

Cieszyn

photo

Zabudowa miejska Starego Miasta w Cieszynie, jednego z najstarszych i najważniejszych w średniowieczu miast Śląska

Historia

Najstarsze ślady osadnictwa w Cieszynie skupiają się na Górze Zamkowej. Istniejąca tam osada, a następnie gród obronny stały się podwaliną pod późniejsze miasto. Silny cieszyński gród stał się kasztelanią podległą królom polskim a w okresie rozbicia dzielnicowego książętom śląskim. Kasztelania cieszyńska weszła w skład powstałego w 1172 r. księstwa raciborskiego, następnie opolsko-raciborskiego. Na wzniesieniu położonym na wsch. od grodu, w miejscu obecnego placu Teatralnego, zaczęła kształtować się osada dająca zaczątek miastu, lokowanemu prawdopodobnie między 1217 a 1223 rokiem. Około 1240 wybudowany został pierwszy kościół parafialny, niedługo później ufundowany klasztor Dominikanów. Po podziale Księstwa Opolsko-Raciborskiego , a następnie Księstwa Raciborskiego w1290 r. Cieszyn został stolicą nowego Księstwa Cieszyńskiego zdobywając tym samym znaczenie i możliwość dalszej rozbudowy. W 1374 roku książę Przemysław I Noszak nadaje miastu nowe prawa, na wzór Wrocławia, co dodatkowo przyspiesza rozwój miasta. Kolejny etap szybkiego rozwoju Cieszyn przeżywa pod koniec XV w., za panowania księcia Kazimierza II.Podarowuje on miastu nowe tereny pod zabudowę, poszerza obwarowania miejskie a rynek przenosi w obecne miejsce. Książę Wacław IIIAdam, po objęciu w 1545 r. samodzielnej władzy daruje miastu obszar ogrodów dominikańskich, który stopniowo został zabudowany i nazwany Nowym Miastem. Po poł. XVI w. miasto planowoskupuje obszary na wschód od Wyższej Bramy pod założenie nowego Górnego Przedmieścia. W XVII wieku w wyniku wojny trzydziestoletniej, wygaśnięciu książęcej linii Piastów cieszyńskich i przejęciu władzy przez Habsburgów, Księstwo Cieszyńskie i samo miasto przeżywa regres. Dopiero w poł. XVIII w. zaczyna się ponowny, stopniowy rozwój miasta, przerywany kataklizmami: trzęsieniem ziemi i pożarem, który strawił niemal całe miasto w 1789 roku. Odbudowa trwała kilkanaście lat, wiele budynków ma formą nadaną w trakcie tej odbudowy i w czasie kolejnej, po kolejnym pożarze części śródmieścia w 1836 roku. Zahamowanie rozwoju nastąpiło po 1920 r., kiedy rozstrzygnięto spór graniczny między Polską a Czechosłowacją i podzielono Cieszyn wzdłuż Olzy. Po czeskiej stronie znalazł się dworzec kolejowy,gazownia, centrala wodociągowa, po polskiej historyczna starówka, elektrownia i teatr. Odcięcie połączenia kolejowego było jednym z głównych powodów zahamowania rozwoju miasta.

Opis

Kamienice i domy mieszkalne przy ul. Wyższa Brama, Nowe Miasto, Sejmowa, Mennicza i Głęboka stanowią element rozwoju miasta z czasu jego rozbudowyna nowe tereny. Głownie wokół starszego centrum - miejsca, w rejonie obecnego placu Teatralnego, położonego na wsch. od niego rynku i osi łączącej miejsce dawnej osady z Górą Zamkową (ul. Stroma). Ulica Głęboka przebiega równolegle do dawnej osi, ulica Mennicza obejmuje teren od pn., ulica Nowe Miasto tereny zabudowy od pd., prawie po krawędzi skarpy nad rzeką Olzą, z łącznikiem do ul. Głębokiej, który stanowi krótka ulica Sejmowa. Ulica Wyższa Brama jest z kolei krańcem obszaru XVI-wiecznego miasta, przed nowo zakładanym w 2. poł. XVI w. Górnym Przedmieściem. Z XVI wieku zachowała się jedynie, choć znacznie przebudowana w XIX w., kamienica przy ul. Menniczej 22. Kamienice przy ul. Głębokiej 9, 37, 39, 41, 43, 48 pochodzą z przełomu XVII i XVIII w., a nr 1, 17, 19, 23, przy ul. Menniczej 46, ul. Nowe Miasto 11, 27, ul. Sejmowej 6 z XVIII wieku. Od przełomu XVIII/XIX w. aż po poł. XIX w. powstały kamienice przy ul. Menniczej 12, 52, ul. Nowe Miasto 19, 21, ul. Wyższa Brama 8, 10, 16 i ul. Głębokiej 31. Budynki usytuowane kalenicowo do ulic, poza budynkiem przy ul. Nowe Miasto27 usytuowanym szczytem do ulicy. Kamienice przy ul. Nowe Miasto, przy ul. Wyższa Brama 16 są dwukondygnacyjne, domy mieszkalne przy ul. Menniczej 52 i Sejmowej 4 jednokondygnacyjne, pozostałe przy ul. Głębokiej, Menniczej, Wyższej Bramy i Sejmowej trzykondygnacyjne. Wiele kamienic jest po licznych przebudowach, bez wyraźnych cech stylowych, część o cechach klasycyzmu (ul. Głęboka, ul. Mennicza 22, Wyższa Brama 8,10,16), podobnie jak parterowe domy przy ul. Menniczej 52 i Sejmowej 4. Kamienica przy ul. Menniczej 46, dawna mennica nawiązuje do wczesnego klasycyzmu, budynek przy ul. Nowe Miasto 27do baroku. W piwnicach i parterach kamienic i domów zachowały się sklepienia kolebkowe i kolebkowe z lunetami. W dawnej mennicy sklepienia piwnicy zostały odtworzone. Obszerne, sklepione piwnice pod domem przy ul. Menniczej 52 są starsze niż budynek i być może pochodzą nawet z XIV wieku. Pod względem architektonicznego wystroju elewacji wyróżnia się bogato zdobiona dekoracją sztukatorską dawna mennica, której fasadę pozostawiono nienaruszoną, pomimo niemal całkowitej wymianie substancji murowych budynku podczas remontu. Przekomponowanie elewacji budynku miało miejsce w 1902 r., wg. projektu E.Fudle. Kamienica ul. Nowe Miasto 27,swój neobarokowy wystrój,z bogato zdobionymi obramieniami okiennymi i sztukaterią w formie drzewa na osi,otrzymała ok. 1910 r., w nawiązaniu do zachowanego w sieni barokowego portalu. Klasycystyczną elewację, z flankującymikanelownymi pilastrami jońskimi , dwoma parami również kanelowanych jońskich półkolumn, na których wsparte jest wydatne belkowanie z wieńczącym, trójkątnym tympanonem wykonano wg. projektu architekta Floriana Jilg’a w 1835 roku. W kamienicy przy ul. Menniczej, w czteroosiowej elewacji,za pomocą toskańskich pilastrów na poziomie piętra, wydzielono trzy strefy. Zewnętrzną, z oknem nad którym znajduje się gzymsowanie w formie odcinka łuku i środkową, z parą okien nad którymi trójkątne gzymsowanie. Kilka budynków, przy ul. Nowe Miasto, jest całkowicie pozbawionych jakiegokolwiek detalu architektonicznego.

Obiekty dostępne dla zwiedzających z zewnątrz

Oprac. Aleksandra Bednarska, OT NID w Katowicach, 01-12-2015 r.

Bibliografia

  • Zabytki Sztuki w Polsce. Śląsk, Brzezicki S., Nielsen Ch. (red.), Warszawa 2006, s. 209-210, 217, 218.
  • Karta Ewidencyjna,Dawna mennica (obecnie Książnica Cieszyńska), ul. Mennicza 46,  Cieszyn, oprac., Cempla M., 2001, Archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Bielsku-Białej.
  • Karta Ewidencyjna,Budynek, ul. Sejmowa 4, Cieszyn, oprac. Kubica B., 1996, Archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Bielsku-Białej.
  • Karta Ewidencyjna, Kamienica, ul. Mennicza 52, Cieszyn, oprac. Kubica B., 1996, Archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Bielsku-Białej.
  • Karta Ewidencyjna, Kamienica, ul. Głęboka 31, Cieszyn, oprac. Jama E., 1996, Archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Bielsku-Białej.
  • Karta Ewidencyjna, Dom mieszkalny, ul. Nowe Miasto nr 11, [b.a.] 1967, Archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Bielsku-Białej.
  • Karta Ewidencyjna, Dom mieszkalny, ul. Nowe Miasto nr 19, [b.a.] 1967, Archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Bielsku-Białej.
  • Karta Ewidencyjna, Dom mieszkalny, ul. Nowe Miasto nr 21, [b.a.] 1967, Archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Bielsku-Białej.
  • Karta Ewidencyjna, Dom mieszkalny, ul. Nowe Miasto nr 27, [b.a.] 1967, Archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Bielsku-Białej.
  • Karta Ewidencyjna, Dom mieszkalny, ul. Mennicza nr 12, [b.a.] 1967, Archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Bielsku-Białej.
  • Karta Ewidencyjna, Dom mieszkalny, ul. Mennicza nr 22, [b.a.] 1967, Archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Bielsku-Białej.
  • Karta Ewidencyjna, Dom mieszkalny, ul. Wyższa Brama nr 8, [b.a.] 1967, Archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Bielsku-Białej.
  • Karta Ewidencyjna, Dom mieszkalny, ul. Wyższa Brama nr 16, [b.a.] 1967, Archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Bielsku-Białej.

Informacje ogólne

  • Rodzaj: kamienica
  • Chronologia: 1217 - 1223
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: Mennicza; Nowe Miasto; Wyższa Brama; Sejmowa; Głęboka 12,22,46,52;11,19,21,27; 4,8,16; 4,6,8; 1,8,9,17,19,21,23,31,37,, Cieszyn
  • Lokalizacja: woj. śląskie, pow. cieszyński, gmina Cieszyn
  • Właściciel praw autorskich do opisu: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

Mapa Google

Geoportal

Zobacz także w najbliższej okolicy