Kościół par. pw. św. Mikołaja, ob. cerkiew greckokatolicka pw. św. Mikołaja, Żelichowo
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

Zdjęcie panoramiczne tej lokalizacji jest niedostępne.

Kościół par. pw. św. Mikołaja, ob. cerkiew greckokatolicka pw. św. Mikołaja

Żelichowo

photo

Typowy dla Żuław przykład wiejskiego kościoła wzniesionego w okresie gotyku a następnie przebudowanego w 2 ćw. XVII w. z wykorzystaniem konstrukcji szkieletowej.

Historia

Nazwa wsi (Thuenhain, w następnych stuleciach Tiegenhagen) i wzmianka o proboszczu po raz pierwszy pojawiła się w 1349 r. w dokumencie lokacyjnym sąsiedniej wsi Tuja. W 1352 r. wydany został dokument potwierdzający lokację wsi na prawie chełmińskim (60 włók w tym 4 dla proboszcza). Budowę kościoła datuje się na poł. XIV w. i już wówczas określone zostało jego wezwanie. W latach 1574-1629 kościół był w posiadaniu protestantów. Z protokołów wizytacyjnych wynika, że między rokiem 1637 a 1647 budynek kościół ucierpiał na skutek powodzi, w związku z czym część ścian rozebrano i zastąpiono nową konstrukcją ryglową a posadzkę podniesiono na wyższy poziom. W r. 1687 wzniesiono na nowo drewniane kondygnacje wieży a jej średniowieczne przyziemie wzmocniono i oblicowano. W kolejnych stuleciach wieża była kilkakrotnie remontowana (ostatni raz w 1912 r.) a w 1945 została rozebrana ze względów strategicznych. Po wojnie kościół służył społeczności katolickiej i greckokatolickiej. Od 2002 r. jako cerkiew św. Mikołaja jest własnością parafii greckokatolickiej i stanowi ważny ośrodek dla społeczności pochodzenia ukraińskiego, przesiedlonej na Żuławy w ramach akcji „Wisła”. Etapami, od 2008 r. kościół poddawany jest remontom; po naprawie dachu, osuszeniu i zaizolowaniu fundamentów obecnie przyszedł czas na remont ścian ryglowych i wymianę okien.

Opis

Kościół orientowany, usytuowany po zachodniej stronie drogi Nowy Dwór Gdański - Stegna, w zakolu rzeki Tugi, na jej lewym brzegu; przy kościele dawny cmentarz parafialny z pojedynczymi nagrobkami w północno-wschodniej części. Kościół gotycko-barokowy; starszy w części wschodniej (dwa przęsła). Obiekt wzniesiony na rzucie wydłużonego prostokąta, od zachodu wieża na rzucie kwadratu, od południa złączone razem aneksy zakrystii i kruchty. Bryła niejednorodna, korpus nakryty wysokim dwuspadowym dachem; nad niską wieżą dach trójspadowy, nad aneksem dwuspadowy, prostopadły do dachu głównego. Wschodnie przęsło kościoła murowane z cegły, pozostałe odcinki ścian korpusu wykonane w technice szkieletowej z wypełnieniem ceglanym; wieża murowana. Więźba dachowa drewniana, storczykowa. Dach korpusu i aneksu kryty dachówką holenderką, dach wieży - papą. Strop drewniany odeskowany z fasetą. Elewacja wschodnia dwuosiowa z sześcioosiowym szczytem schodkowy. Oknom o wykroju ostrołukowym i trójschodkowym rozglifieniu towarzyszą blendy o łuku odcinkowym. Pole szczytu dekorowane wąskimi tynkowanymi blendami sklepionymi odcinkami łuku, na stopniach szczytu filarkowe sterczyny z dwuspadowymi daszkami. Elewacja południowa sześcioosiowa, dwuczłonowa, w dwóch osiach od wchodu ceglane lico i dwustopniowe przypory, w pozostałych - ściana ryglowa. Belki rygla o układzie kratownicowym, w części zachodniej wzmocnione zastrzałami; w murowanej strefie cokołowej rząd głazów kamiennych. Wykroje okien zróżnicowane, w części wschodniej okna zamknięte odcinkowo, w pozostałej - prostokątne. Wieża opięta jednostopniowymi przyporami, z wyodrębnioną częścią cokołową; od zachodu szeroki ostrołukowy portal o uskokowym glifie, od południa i północy ostrołukowe niskie blendy z niewielkim prostokątnym otworem okiennym. Wnętrze salowe nakryte barokowym polichromowanym stropem z fasetami. Wyposażenie w większości z XVIII w.: ołtarze (główny i dwa boczne), ambona, chrzcielnica, ławki dla wiernych i empora organowa z reliktami prospektu.

Dostęp do zabytku ograniczony. Możliwość zwiedzania wnętrza po wcześniejszym uzgodnieniu w biurze parafialnym.

Oprac. Krystyna Babnis, OT NID w Gdańsku, 21.09.2015 r.

Bibliografia

  • Schmid B., Bau-und Kunstdenkmäler des Kreises Marienburg (Die Städte Neuteich und Tiegenhof und die lädlichen Ortschaften), Danzig 1919.
  • Dehio-Handbuch der Kunstdenkmäler West- und Ostpreuβen, bearb. von M. Antoni, München-Berlin 1993.

Informacje ogólne

  • Rodzaj: kościół
  • Chronologia: połowa XIV w.
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: Żelichowo
  • Lokalizacja: woj. pomorskie, pow. nowodworski, gmina Nowy Dwór Gdański - obszar wiejski
  • Źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy