Cmentarz żydowski nowy, Wyszogród
Narodowy Instytut Dziedzictwa en
photo

Obecność Żydów w Wyszogrodzie po raz pierwszy wzmiankowana jest w 1423 r. w wykazie płatników. Było ich wówczas ośmiu. Utworzenie gminy żydowskiej datuje się na XV lub XVI w. W tym samym czasie, poza miastem, powstał cmentarz żydowski, obecnie określany jako stary. Na przestrzeni XV-XVI w. ośrodek zamieszkiwało kilkunastu, być może kilkudziesięciu Żydów. Przypuszcza się, że w latach 60. XVI w. mogli oni czasowo opuścić miasto, wymieniani są bowiem w 1563 r. jako płatnicy podatku tzw. pogłównego żydowskiego, natomiast nie ma o nich wzmianki przy okazji lustracji z 1569 r. O ponownej obecności Żydów w Wyszogrodzie świadczy powstanie w XVII w. na tzw. Podzamczu miasteczka żydowskiego, nad którym pieczę sprawowali starostowie grodowi.

            Wyszogrodzcy Żydzi trudnili się przede wszystkim handlem, w którym wkrótce zaczęli przodować. Wysokie dochody przynosił obrót zbożem i spławianie go Wisłą. Dużą rolę odgrywało również gorzelnictwo. Swobodę handlu wszystkimi towarami oraz brak ograniczeń w zakresie wytwarzania i obrotu gorzałką gwarantował Żydom przywilej króla Michała Korybuta Wiśniowieckiego dla Żydów z Płońska, który w 1677 r. został zawarty w wyszogrodzkiej księdze grodzkiej. Jego zapisy pozostawały aktualne do końca XVIII w. W tym czasie wyszogrodzcy Żydzi, oprócz handlu, zajmowali się rzemiosłem i usługami, m.in. krawiectwem, kuśnierstwem, piekarstwem i szynkarstwem.

W XVIII w. Wyszogród zamieszkiwało więcej Żydów niż chrześcijan. W 1808 r. w mieście żyło 2883 Żydów, co stanowiło 90% jego mieszkańców, a w dalszych latach XIX w. odsetek ludności żydowskiej wynosił ok. 70%. W końcu XVIII w. lub w początkach XIX w. w mieście wzniesiono murowaną synagogę, przed 1930 r. w sąsiedztwie zbudowano murowany dom modlitwy – szkołę oraz drewnianą mykwę. W okresie międzywojennym w Wyszogrodzie dochodziło do konfliktów pomiędzy Żydami (w 1921 r. stanowili nieco ponad 57% mieszkańców miasta) a policją i lokalnymi władzami, które dotyczyły odpoczynku niedzielnego. W 1939 r. Wyszogród zamieszkiwało ok. 2700 Żydów.

            W czasie II wojny światowej, w grudniu 1940 r., Niemcy założyli w mieście getto. Żydów zmuszano do różnego rodzaju prac, m.in. rozbiórki miejscowej synagogi.  Część osób znalazła się w obozie pracy w Bielsku. W kolejnym roku grupa Żydów została przeniesiona  do obozu pracy przymusowej w Działdowie, a później do Nowej Słupi. Wobec ostatecznej likwidacji wyszogrodzkiego getta 29 listopada 1941 r., resztę jego mieszkańców przetransportowano do gett w Czerwińsku i Nowym Dworze Mazowieckim, skąd trafili do Treblinki.

            Niewielka grupa Żydów, która po wojnie wróciła do miasta, założyła Komitet Żydowski. W 1946 r. liczył on 17 członków. Prawdopodobnie niedługo później większość ocalałych Żydów wyjechała z Polski.

            Stary cmentarz żydowski służył wyszogrodzkim Żydom do około 1831 r., kiedy w Wyszogrodzie wybuchła zaraza. W 1830 r. na obrzeżach miejscowości otwarto nowy cmentarz żydowski. W czasie II wojny światowej nekropolia została zniszczona i zbezczeszczona przez Niemców. Płyty nagrobne usunięto i wykorzystano do prac brukarskich. Dwa lata po wojnie Komitet Żydowski ufundował pomnik przypominający o tych wojennych wydarzeniach. W 1989 r., staraniem Alexa Gmacha, na cmentarzu postawiono kolejny pomnik - upamiętniający miejscowych Żydów zamordowanych w czasie Zagłady, a także wzniesiono bramę. Inicjatywą rodziny Brzozowskich oraz miejscowej żydowskiej społeczności było ustawienie na cmentarzu symbolicznych macew. Cmentarz jest nieczynny.

            Nowy cmentarz żydowski w Wyszogrodzie położony jest u zbiegu ulic Pokoju i  Niepodległości, w sąsiedztwie cmentarza rzymskokatolickiego, w południowo-wschodniej części miasta. Obecnie zajmuje powierzchnię 0,2 ha. Zadrzewiony po wojnie cmentarz nie posiada ogrodzenia, a jedynie cztery współczesne murowane słupy bramne od strony ul. Pokoju. Na jego terenie zachowały się tylko dwa nagrobki. Na osi cmentarza znajduje się pomnik w formie obelisku, na którym przedstawiono gwiazdę Dawida, menorę oraz herbowego orła polskiego, a także zamieszczono tablice z napisami: „Pamięci Żydów z Wyszogrodu zamordowanych przez hitlerowców w latach 1939-1945. Komitet Żydowski Polonii Amerykańskiej, Wyszogród 1989 r.” (napis w języku hebrajskim i polskim); „Nawet umarłym nie dali spokoju. Ten cmentarz został zbezczeszczony przez hitlerowskich barbarzyńców w latach 1939-1945.” (napis w języku hebrajskim i polskim); „Pamięci wszystkich rodaków Wyszogrodu zamordowanych przez hitlerowców w latach 1939-1945. Społeczny Komitet, Wyszogród 1989 r.” (napis w języku polskim). Nieopodal znajduje się drugi pomnik, wykonany w formie nagrobka. Widnieje na nim napis: „Nawet umarłym nie dali spokoju! Ten cmentarz został zbezczeszczony przez barbarzyńców hitlerowskich w latach 1939-1945. Ufundowano przez Komitet Żydowski. Wyszogród 8.7.47”. Wokół rozmieszczono kilka symbolicznych macew. Na cmentarzu postawiono również wykonany współcześnie symboliczny kamień z tablicą z napisem: „Pamięci Rodziny Brzozowskich zamordowanych w latach 1942. Pamiątka od syna – USA”.

Oprac. Anna Wawrzyńczuk.

Właściciel praw autorskich do opisu: Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN.

Informacje ogólne

  • Rodzaj: cmentarz żydowski
  • Chronologia: 1830-1989
  • Forma ochrony: ewidencja zabytków
  • Adres: Niepodległości , Wyszogród
  • Lokalizacja: woj. mazowieckie, pow. płocki, gmina Wyszogród- miasto
  • Źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy