Kościół par. pw. św. Walentego, Woźniki
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

Zdjęcie panoramiczne tej lokalizacji jest niedostępne.

Kościół par. pw. św. Walentego

Woźniki

photo

Kościół cmentarny pw. św. Walentego posiada wysokie wartości artystyczne, historyczne oraz naukowe w skali regionu, stanowi  najstarszy obiekt sakralny na terenie gminy Woźniki. Dodatkowo świątynia znajduje się na Szlaku Śląskiej Architektury Drewnianej, a na terenie przyległego do niego cmentarza pochowany jest Józef Lompa, działacz narodowy, jeden z najwybitniejszych etnografów regionu śląska.

Historia

Pierwsze wzmianki odnośnie drewnianego kościoła pw. śś. Walentego, Bartłomieja i Stanisława pochodzą z 1490 r. Zgodnie z materiałami źródłowymi obiekt ten wzniesiono na Staromieściu w Woźnikach, w niewielkiej odległości od wczesno średniowiecznego stożkowego gródka rycerskiego. Ze względu na brak badań dendrochronologicznych, trudno wskazać jednoznaczny czas powstania obecnej świątyni. Najczęściej wymienianą datę w literaturze historycznej stanowi rok 1696 podany m.in. w Katalogu zabytków sztuki w Polsce. W aktach wizytacyjnych spisanych w 1720 roku zapisano natomiast: Jest i inny kościół czyli kaplica poza miastem Woźniki drewniany, gontem kryty, pod wezwaniem świętych Walentego, Bartłomieja i Stanisława, który wzniesiono i poświęcono w  roku Pańskim 1721. W związku z tym, iż kościół nie mógł być wzniesiony i poświęcony po czasie spisania aktu zasadna wydaje się teza śląskiego historyka i archiwisty Ludwika Musioła, który datę tę uznaje za błąd pisarski i wskazuje że przepuszczalnie jest to rok 1521, gdyż cyfra 5 i 7 szczególnie w starym piśmie są do siebie podobne. Zgodnie z zapisami w rejestrach kościelnych w roku 1700 w kościele rozpoczęto prace remontowe w trakcie których zbudowano chór kościelny, wstawiono nowe okna, wykonano nowe okiennice oraz wystawiono w dwóch etapach nowy murowany ołtarz. W 1702 roku do kościoła dobudowano kruchtę, rozpoczęto prace przy budowie babińca, a w 1714 roku postawiono ambonę. W kościelnych rejestrach brak natomiast informacji o czasie powstania dostawionej do korpusu świątyni wieżyczki. W latach 1798-1813 obiekt pełnił rolę kościoła parafialnego, potem cmentarnego. W 1901 roku miał miejsce generalny remont obiektu, powstała wówczas figuralna polichromia autorstwa katowickiego artysty malarza Otta Kowalewskiego. W 1959 roku miała miejsce wymiana zniszczonych gontów. W 2003 roku kościół pokryto nowym gontem, na dzwonnicy zamontowano nowy sztyber, wykonano także ozdobne kraty w oknach. W 2004 roku miała miejsce konserwacja polichromii w trakcie której w obrębie sufitu odkryto starsze malowidło o cechach barokowych.

Opis

Kaplica cmentarna pw. św. Walentego położona jest przy ulicy Tarnogórskiej, na południe od centrum miasta Woźniki. Ustawiona szczytem do drogi świątynia znajduje się w północnej części cmentarza, a całość założenia otoczona jest ogrodzeniem wykonanym w konstrukcji murowanej z kamienia i cegły. Kościół powstał w konstrukcji zrębowej, na podmurówce z kamienia. Jest to orientowany, jednonawowy obiekt wzniesiony na rzucie zamkniętego od wschodu trójbocznie prostokąta. Świątynia niema wyodrębnionego prezbiterium, od północnego-wschodu przylega do niej wzniesiona na rzucie prostokąta niewielka zakrystia, od zachodu natomiast czworoboczny przedsionek pełniący pierwotnie funkcję babińca. Cały korpus za wyjątkiem zakrystii i przedsionka otoczony jest otwartymi, podbitymi gontem sobotami wspartymi na słupach z mieczowaniem. Na uwagę zasługuje również niewielka wykonana w konstrukcji słupowej, ośmioboczna wieżyczka zlokalizowana powyżej przedsionka. Zasadnicza część bryły nakryta jest dachem dwuspadowym, łamanym w części wschodniej. Zakrystia oraz przedsionek nakryte są dachem trójspadowym, soboty dachem jednospadowym, a wieża zwieńczona jest latarnią w formie arkad z baniastym hełmem w kształcie zbliżonym do dzwonu. Wszystkie połacie dachowe kryte są gontem. Ściany zewnętrzne w obrębie zakrystii, przedsionka oraz powyżej sobót oszalowane są przy pomocy gontu, za wyjątkiem wieży oraz szczytu elewacji zachodniej oszalowanego pionowymi deskami. Wnętrze świątyni doświetlone jest odpowiednio trzema otworami okiennymi w obrębie nawy, dwoma w ścianach bocznych przedsionka oraz jednym w obrębie elewacji południowej zakrystii. Główne wejście do kościoła umieszczone jest centralnie na osi w elewacji zachodniej (w obrębie przedsionka). Wewnątrz płaskie stropy drewniane, w części zachodniej nawy zlokalizowano wsparty na czterech słupach chór muzyczny, na uwagę zasługuje także polichromia figuralna autorstwa Otto Kowalewskiego. Kościół posiada skromne wyposażenie w postaci ołtarza głównego o cechach neogotyckich oraz ambony z XVIII wieku o ciekawej dekoracji wykonanej techniką papier mache.

Obiekt dostępny z zewnątrz.

Oprac. Agata Mucha, OT NID w Katowicach, 30.01.2015 r.

Bibliografia

  • Karta Ewidencyjna Zabytków Architektury i Urbanistyki. Kościół cmentarny pw. św. Walentego, oprac. L. Pyrkosz, M. Tomala, Częstochowa.
  • Karta Ewidencyjna Zabytków Architektury i Urbanistyki tzw. zielona. Kościół cmentarny pw. św. Walentego.
  • Szczech B., Z dziejów kościółka św. Walentego w Woźnikach, Woźniki 2006.
  • Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, t. VI woj. Katowickie, I. Rejduch-Samkowa, J. Samka (red.) z. 7 Powiat Lubliniecki, oprac. M. Kornecki i I. Rejduch-Samkowa, Warszawa 1960, s. 36-37.
  • Zabytki sztuki w Polsce. Śląsk, Sławomir Brzezicki, Christine Nielsen, Grzegorz Grajewski, Dietmar Popp (red.), Warszawa 2009, s. 949-950.

Informacje ogólne

  • Rodzaj: kościół
  • Chronologia: 1696 r.
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: Tarnogórska , Woźniki
  • Lokalizacja: woj. śląskie, pow. lubliniecki, gmina Woźniki - miasto
  • Źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy