Zespół cerkwi fil. grekokatolickiej pw. Matki Boskiej Pokrow, Wola Wielka
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

Zdjęcie panoramiczne tej lokalizacji jest niedostępne.

Zespół cerkwi fil. grekokatolickiej pw. Matki Boskiej Pokrow

Wola Wielka

photo

Zespół cerkiewny w Woli Wielkie reprezentuje klasyczny typ osiemnastowiecznej drewnianej architektury sakralnej Kościoła Wschodniego. Jest także dobrze zachowanym, jednorodnym kompleksem obiektów powstałych tuż po lokacji miejscowości. Jako zespół zabudowy sakralnej, cerkiew z dzwonnicą i cmentarzem, otoczona kamiennym murem stanowi integralny element krajobrazu. Zabytek wyróżnia się dużymi walorami artystycznymi.

Historia

Wieś była lokowana dopiero w 2 ćw. XVIII w. Niedługo później erygowano parafię (9 października 1754 r.), a pół roku po tej dacie została wzniesiona cerkiew (28 kwietnia 1755 r.) i zapewne dzwonnica. Zespół powstał z fundacji wójta wsi Wasyla Szczirego oraz gromady wiejskiej. Już w 1784 r. cerkiew była świątynią filialną parafii w Lipsku, a od ok. poł. XIX w. parafii w Krupcu (obecnie część Narola). Podczas remontu przeprowadzonego ok. 1844 r. do prezbiterium dostawiono drewnianą zakrystię, a we wnętrzu wykonano chór śpiewaczy. W 1893 r. malarz Joan Manastyrski wykonał we wnętrzu polichromię. Zapewne w tym samym czasie przeprowadzony został gruntowny remont obiektu, podczas którego wykonano ośmiopołaciową, sferyczną kopułę z latarnią (wcześniej nawa była przekryta prawdopodobnie czworoboczną kopułą zrębową). W babińcu i prezbiterium wprowadzono pozorne sklepienia deskowe, rozbudowano zakrystię przedłużając ją w kierunku północnym, powiększono część otworów drzwiowych i wymieniono okna. W 1927 r. wymieniono gontowe poszycie dachów na blaszane. Po II wojnie światowej cerkiew zaczęła pełnić funkcję kaplicy filialnej parafii rzymsko-katolickiej w Lipsku. Od 1994 r. nieużytkowana (po wybudowaniu nowego kościoła). Opiekę nad zespołem sprawują mieszkańcy wsi przy pomocy Fundacji Pro Academia Narolense.

Opis

Zespół położony jest w centrum wsi, pośród zabudowy wiejskiej, na niewielkim wyniesieniu terenu obwiedzionego ogrodzeniem ułożonym z kamieni. W części północno-zachodniej usytuowana jest wolnostojąca dzwonnica, pochodząca z czasów budowy cerkwi. W obrębie ogrodzenia zachowane liczne nagrobki wykonane w bruśnieńskich warsztatach kamieniarskich (XIX-XX w.). Cerkiew wzniesiona z drewna w konstrukcji zrębowej, założona jest na planie trójdzielnym, złożona z prezbiterium, nawy i babińca na planach zbliżonych do kwadratu. Nawa jest większa od pozostałych pomieszczeń. Do prezbiterium od północy przylega duża zakrystia, również na planie zbliżonym do kwadratu. W zwartej bryle elementem dominującym jest nawa, wyższa i większa od pozostałych członów, podwyższona dodatkowo ośmiobocznym tamburem, przekrytym ośmiopołaciową kopułą zwieńczoną latarnią. Prezbiterium i babiniec, znacznie niższe od nawy są przekryte dachami dwuspadowymi. Dachem dwuspadowym nakryte jest również pomieszczenie najniższe - zakrystia. Całą budowlę, z wyjątkiem zakrystii, obiega wydatny daszek okapowy wsparty na wystających belkach zrębu, tzw. „rysiach”. Daszek ten założony jest w połowie wysokości ścian prezbiterium i babińca. Wszystkie dachy kryte są blachą. Ściany nawy powyżej daszku zostały oszalowane deskami w pionie z olistwowaniem, a w zwieńczeniu ścian z arkadkowaniem. W babińcu, prezbiterium, zakrystii oraz w dolnej części nawy (poniżej daszku okapowego) pozostawiono odsłonięty zrąb. W nadprożu portalu głównego wyryty napis w języku łacińskim: „DOMUS DEI AEDIFICATA A: D: 1755 D: 28 Apr.”

We wnętrzu nawa przekryta ośmiopołaciową zrębową kopułą na niskim tamburze. W babińcu i prezbiterium zastosowano deskowe pozorne sklepienie kolebkowe o łuku odcinkowym. Babiniec otwarty jest do nawy szerokim, profilowanym prześwitem. Otwór przejściowy z nawy do prezbiterium ukształtowany został w formie szerokiej i niskiej półkolistej arkady. Do zachodniej ściany nawy dostawiony został chór śpiewaczy wsparty na dwóch słupkach. Wewnątrz zachowane nieliczne elementy wystroju cerkwi z XIX i początku XX w., m. in. fragment ikonostasu z pocz. XIX w. (zakupionego w 1902 r. w Łówczy), ołtarzyk z I poł. XIX w. Część wyposażenia cerkiewnego zachowała się także w zbiorach muzeów w Łańcucie i Lubaczowie.

Obok cerkwi znajduje się wolnostojąca drewniana dzwonnica konstrukcji słupowo ramowej, wzniesiona na planie kwadratu, dwukondygnacyjna. Kondygnacje wydzielone wydatnym daszkiem okapowym obiegającym dzwonnicę. W dolnej, niskiej kondygnacji widoczna konstrukcja obiektu. Górna kondygnacja oszalowana do 2/3 wysokości deskami w pionie z wyciętymi parami okulusów. Powyżej szalunku dekoracyjnie opracowane elementy konstrukcyjne (mieczowania stężające słupy), tworzące otwory dzwonowe o wykroju zbliżonym do półkolistego (po dwa w każdej ścianie). W górnej kondygnacji podłoga z desek. Dzwonnica przekryta niskim dachem namiotowym.

Na terenie przycerkiewnym ograniczonym kamiennym ogrodzeniem zachował się cmentarz z grupą kilkudziesięciu nagrobków z przedziału czasowego I poł. XIX w.-1945 r., wykonanych w bruśnieńskich warsztatach kamieniarskich. Układ nagrobków swobodny.

Obiekt dostępny dla zwiedzających z zewnątrz, możliwość zwiedzania wnętrza po wcześniejszym uzgodnieniu telefonicznym.

Oprac. Ryszard Kwolek, OT NID w Rzeszowie, 14.10.2014 r.

Bibliografia

  • Brykowski R., Drewniana architektura cerkiewna na koronnych ziemiach Rzeczypospolitej, Warszawa 1995.
  • Makara S. P., Mazur J., Materiały do dziejów Narola i Lipska, „Rocznik Lubaczowski”, t. VIII, Lubaczów 1998.
  • Mazur J., Cerkwie drewniane w okolicach Lubaczowa. Katalog, Lubaczów 1997, mps w Muzeum w Lubaczowie, cz. 5.
  • Archiwum WUOZ w Przemyślu, Karta ewidencyjna, Wola Wielka, Cerkiew filialna greckokatolicka p.w. Opieki NMP, oprac. J. Mazur, 1999.
  • Archiwum WUOZ w Przemyślu, Karta ewidencyjna, Wola Wielka, Dzwonnica w zespole cerkiewnym grckokatolickim p.w. Opiekii NMP, oprac. J. Mazur, 1999.

Informacje ogólne

  • Rodzaj: cerkiew
  • Chronologia: 1755 r.
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: Wola Wielka
  • Lokalizacja: woj. podkarpackie, pow. lubaczowski, gmina Narol - obszar wiejski
  • Źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy