Wieża wyciągowa szybu ,,Krystyna’’, Bytom
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

Wieża wyciągowa szybu ,,Krystyna’’

Bytom

photo

Obiekt stanowi unikatowy w skali regionu przykład wieży wyciągowej, łączącej basztowy typ struktury z oryginalną, modernistyczną formą. W chwili obecnej jest również jednym z dwóch ocalałych obiektów dawnej kopalni Szombierki, a także uważana jest za jeden z symboli miasta. Wysoka klasa architektoniczna, zachowana autentyczna forma oraz część dawnego wyposażenia, pozwalają zaliczyć zabytek do grona najcenniejszych w skali miasta i regionu przykładów myśli technicznej i artystycznej okresu międzywojennego.

Historia

Wieża wyciągowa szybu Krystyna (dawny Kaiser Wilhelm) jest elementem infrastruktury dawnej Kopalni Węgla Kamiennego Szombierki (dawna Hohenzollern), której historia sięga 1869 r., tj. momentu  założenia przez śląskich magnatów przemysłowych z rodu von Schaffgotsch. W 1882 r. szyb stał się częścią kopalni Paulus-Hohenzollern oraz elementem tzw. rejonu Hohenzollernschachte. Na przestrzeni 4 ćwierci XIX w. wydrążono również inne szyby, w tym odwadniający Hohenzollern (później Ewa), wydobywczy Kaiser Friedrich (Jadwiga), wentylacyjny Gemander (Janina) oraz wydobywcze Sommer i Georg. W wyniku podziału historycznego Górnego Śląska na część niemiecką i polską na początku lat 20. XX w., rejon pól Hohenzollernschachte znalazł się po stronie niemieckiej i przekształcił w samodzielną kopalnię Hohenzollerngrube. Wraz z dokonanym w tym okresie, tj. w 1920 oraz 1928 r., pogłębieniem szybu Kaiser Wilhelm do poziomu 510 m (pierwsze 171 m), konieczna stała się modernizacja przestarzałej, basztowej wieży wyciągowej z XIX w. W 1928 r. w miejscu starej, rozebranej wieży wzniesiono nową, basztową, modernistyczną wieżę w konstrukcji stalowej, ryglowej, przesłoniętej ceglanymi, pozbawionymi ozdobnych akcentów elewacjami, nawiązującymi do kształtu młota górniczego. W głowicy obiektu umieszczono dwie nowoczesne, elektryczne maszyny wyciągowe wyprodukowane przez firmę Vereinigte Oberschlesische Hüttenwerke Werk Donnersmarckhütte Hindenburg i BBC Brown Boveri & Gie Mannheim, o mocy 2700 KM (od 1928 r.) i 3263 KM (od 1933 r.), które zastąpiły dotychczasowe maszyny o napędzie parowym. W sąsiedztwie wieży wzniesiono w tym czasie również budynki nadszybia, w tym nową sortownię, brykietownię, warsztaty, kuźnię, magazyny oraz cechownię. Nazwa wchodzącej od 1945 r. w skład Skarbu Państwu kopalni przemianowana została na KWK Szombierki, natomiast szyb Kaiser Wilhelm określano odtąd jako szyb Krystyna. W okresie powojennym szyb pogłębiony został do głębokości 840 m, ale nie wpłynęło to na przekształcenie struktury i charakteru wieży wyciągowej. Kopalnia Szombierki, skonsolidowana w latach 70. z KWK Karol, a w latach 90. z KWK Centrum, została ostatecznie zamknięta w 1997. Wskutek likwidacji z użytkowania wyłączono również szyb Krystyna wraz z wieżą wyciągową, a w 2001 r. rozebrano sąsiadujące z nią budynki nadszybia z lat 20. XX w. Z inicjatywy ŚWKZ budynek wieży wyciągowej szybu Krystyna wraz z wyposażeniem, tj. elektrycznymi maszynami wyciągowymi oraz otaczającym terenem, wpisany został w 2004 r. do rejestru zabytków nieruchomych województwa śląskiego.  

Opis

Wieża znajduje się w środkowej części dawnego zespołu kopalni Szombierki, zlokalizowanego w dzielnicy o tej samej nazwie, położonej na południe od śródmieścia Bytomia. W bezpośrednim sąsiedztwie wieży zachowane są zabudowania nadszybia oraz wieża wyciągowa szybu Ewa. Wieża jest obiektem modernistycznym, w typie basztowym, wzniesionym w konstrukcji stalowej, ryglowej, nitowanej, obudowanej z zewnątrz ceglaną bryłą na rzucie prostokąta. Zewnętrzną część obiektu o wysokości 56 m wzniesiono w formie przypominającej potężny młot górniczy, złożony z wysokiego trzonu oraz nadwieszonej na nim szerszej głowicy, oddzielonych żelbetową płytą. Płaszczyznę licowanych cegłą elewacji w partii trzonu rozbito przy pomocy wertykalnych, osiowo rozmieszczonych i ujętych ceglanymi lizenami pasów okien, które w partii głowicy zaakcentowane zostały ryzalitowo. Prostokątne, podwójne i potrójne otwory okienne wypełnione są wielopodziałową, stalową ślusarką. We wnętrze budowli znajdują się rozmieszczone na siedmiu poziomach stalowe podesty skomunikowane za pomocą dwubiegowych schodów, a także pozostałości trzonu prowadniczego naczyń szybowych, tj. klatki oraz szyb dawnej windy osobowej. W górnej części trzonu budynku, na wysokości ponad 30 m, zachowane są dwa tzw. koła dociskowe, natomiast na poziomie głowicy pozostałości dwóch zabytkowych, elektrycznych maszyn wyciągowych.

Dostęp do zabytku jedynie z zewnątrz.

Oprac. Agnieszka Olczyk, OT NID w Katowicach, 24.09.2014 r.

Bibliografia

  • Droń M., Dokumentacja konserwatorska wieży wyciągowej szybu Krystyna dawnej KWK Szombierki w Bytomiu przy ul. Zabrzańskiej 7, Bytom 2004, Archiwum WUOZ.
  • Tomala M., Prejs E., Rewaloryzacja szybu Krystyna w Bytomiu, „Archivolta” 2009, nr 2, s. 46-52.
  • Wiloch R., Dawna kopalnia węgla kamiennego „Szombierki” w Bytomiu - rys historyczny, (w:) Wiadomości konserwatorskie województwa śląskiego 5. Zabytki Przemysłu i techniki, M. Lachowska (red.), Katowice 2013.
  • Zabytki Sztuki w Polsce. Śląsk, S. Brzezicki, C. Nielsen (red.), Warszawa 2006.

Informacje ogólne

  • Rodzaj: kopalnia
  • Chronologia: 1928 r.
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: Zabrzańska 7, Bytom
  • Lokalizacja: woj. śląskie, pow. Bytom, gmina Bytom
  • Właściciel praw autorskich do opisu: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy