Cerkiew greckokatolicka par. pw. Św. Dymitra, Tyniowice
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

Cerkiew greckokatolicka par. pw. Św. Dymitra

Tyniowice

photo

Obiekt stanowi bardzo rzadko spotykany na terenie Polski przykład trójdzielnej cerkwi z oktogonalną nawą. Podkreślić należy, że w porównaniu z innymi tego typu obiektami jest to budowla o stosunkowo wczesnej metryce.

Historia

Pierwsza znana wzmianka świadcząca o istnieniu cerkwi w Tyniowicach pochodzi z 1515 r. Zachowana do dzisiaj świątynia została wzniesiona prawdopodobnie w 1709 r. (wg innych danych - w 1700 r.). Lakoniczne informacje o remoncie pochodzą z 1779 i z 1817 r. W bliżej nieokreślonym czasie (ok. 1918 r. ?) zmieniono gontowe poszycie dachów cerkwi na blaszane. Po 1947 r. cerkiew pełniła funkcję kościoła rzym.-kat. pw. św. Antoniego. W latach 70. XX w. przeprowadzono prace remontowe, w wyniku których została zmieniona forma zwieńczenia dachu nad nawą, które otrzymało postać wieżyczki na sygnaturkę (pierwotnie namiotowy dach był dwusegmentowy, o lekko wklęsłych połaciach w dolnej części i wypukłych w górnej; górna część tworzyła rodzaj czaszy z wyraźnym okapem), a we wnętrzu oszalowano ściany i stropy. Wówczas rozebrano także drewnianą, wolnostojącą dzwonnicę, którą wymieniają dokumenty z 1817 r. Od ok. 1985 r. cerkiew pozostaje nieużytkowana.

Opis

Cerkiew orientowana, położona w centrum wsi, ok 300 m na wschód od szosy Pruchnik-Jarosław, na niewielkim wzniesieniu, otoczona starodrzewiem. Teren przycerkiewny wyznaczony ogrodzeniem z siatki drucianej, z bramką od strony północnej. W południowo-zachodniej części placu przycerkiewnegoc znajduje się parterowy, murowany budynek.

Cerkiew jest niewielką budowlą trójdzielną, złożoną z nawy na rzucie ośmioboku oraz znacznie mniejszego, dostawionego do nawy od wschodu trójbocznie zamkniętego prezbiterium i od zachodu kwadratowego babińca podobnej wielkości co prezbiterium.

Bryła addycyjna, z dominantą ośmiobocznej nawy nakrytej ośmiopołaciowym, namiotowym dachem zwieńczonym wieżyczką na sygnaturkę. Ściany prezbiterium i babińca posiadają zbliżoną wysokość, są znacznie niższe od ścian nawy. Prezbiterium nakryte jest dachem pięciopołaciowym o kalenicy posadowionej nieco powyżej poziomu okapu dachu nawy. Na kalenicy, u zbiegu połaci dachowych znajduje się niewielka makowica. Babiniec nakryty jest dachem sześciopołaciowym, o kalenicy na poziomie okapu dachu nawy. Wszystkie połacie dachowe pokryte są blachą (pierwotnie gontem).

Jest to budowla drewniana, posadowiona na kamiennej podmurówce, wzniesiona w konstrukcji zrębowej, oszalowana pionowo deskami z listwowaniem. Okna prostokątne, po dwa od południa i od północy w nawie oraz znacznie mniejsze, jedno od południa i jedno od północy w prezbiterium. We wschodniej ścianie prezbiterium okno zaszalowane.

Wewnątrz prześwit z babińca do nawy otwarty jest na całej szerokości i wysokości babińca. Wnętrze oszalowane. Nad nawą znajduje się strop płaski, nad babińcem pozorne sklepienie o łuku odcinkowym, nad prezbiterium strop z załomem (w formie zaskrzynienia obiegającego prezbiterium wokoło). Część elementów dawnego wyposażenia świątyni znajduje się w Dziale Sztuki Cerkiewnej Muzeum-Zamek w Łańcucie.

Obiekt dostępny dla zwiedzających z zewnątrz.

Oprac. Ryszard Kwolek, OT NID w Rzeszowie, 15.09.2014 r.

Bibliografia

  • Michniewscy M. i A., Duda M., Wypych S., Kościoły drewniane Karpat i Podkarpacia. Przewodnik, Pruszków 2001
  • Saładiak A., Pamiątki i zabytki kultury ukraińskiej w Polsce. Warszawa1993
  • Sobocki W., Drewniana architektura cerkiewna Małopolski Środkowej, z. 1, pow. Jarosław, (bez daty wyd. ) Kopenhaga
  • Szematyzmy duchowieństwa grekokatolickiego z lat 1877, 1879, 1927, 1936, 1938-39
  • Archiwum WUOZ w Przemyślu, Karta ewidencyjna cerkwi w Tyniowicach, opr. J. Giemza, 1977
  • Archiwum Działu Sztuki Cerkiewnej Muzeum Zamku w Łańcucie. Dokumentacja wizytacyjna z lat 1960-2000, T. I-IV. Dział Sztuki Cerkiewnej Muzeum Zamku w Łańcucie
  • Archiwum Państwowe w Przemyślu, Zespół Archiwum Biskupstwa Grekokatolickiego w Przemyślu: sygn. 60 (1765 r.), sygn. 3535 (1799 r.), sygn. 312 (1817 r.), sygn. 379 (1828 r.), sygn. 6357 (1928 r.), sygn. 6603 (1918 r.), sygn. 6605 (1928 r.)

Informacje ogólne

  • Rodzaj: cerkiew
  • Chronologia: 1709 r.
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: Tyniowice
  • Lokalizacja: woj. podkarpackie, pow. jarosławski, gmina Roźwienica
  • Źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy