Zespół cerkwi par. greckokatolickiej pw. Michała Archanioła, Turzańsk
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

Zdjęcie panoramiczne tej lokalizacji jest niedostępne.

Zespół cerkwi par. greckokatolickiej pw. Michała Archanioła

Turzańsk

photo

Zespół cerkiewny w Turzańsku reprezentuje klasyczny typ architektury sakralnej, która rozwinęła się w społeczności Łemków. Świątynia zaliczana jest do cerkwi łemkowskich typu północno-wschodniego w wariancie bezwieżowym. Zabytek ten jest świadectwem wysokiej kultury budowlanej i religijnej Łemków oraz ich specyfiki kulturowej. We wnętrzu cerkwi zachowane są malowidła ścienne o oryginalnej tematyce. Jako zespół zabudowy sakralnej, cerkiew z dzwonnicą i cmentarzem, otoczona kamiennym murem stanowi integralny element krajobrazu. Jest dominantą harmonijnie wpisaną w otoczenie.

Historia

Pierwsza znana wzmianka o cerkwi w Turzańsku pochodzi z 1526 r. Obecnie istniejącą, drewnianą świątynię zbudowano w latach 1801-1803, po pożarze wcześniejszej, zlokalizowanej w innym miejscu. W 1817 r. przed fasadą cerkwi wzniesiono drewnianą dzwonnicę. W 1836 r. do korpusu dobudowano babiniec oraz południowy aneks przyprezbiterialny. Remonty świątyni przeprowadzono w 1898 i w pocz. XX w. W 1898 r. stary ikonostas został zmodernizowany i wyposażony w ikony malowane przez Josipa Bukowczyka. Zapewne wówczas też powstała polichromia zdobiąca wnętrze autorstwa Bukowczyka. Przed 1909 r. nastąpił remont cerkwi polegający m.in. na zmianie zadaszenia oraz powiększeniu okien. Była to dość istotna ingerencja w bryłę cerkwi. Przed remontem wszystkie główne człony cerkwi - prezbiterium, nawa i babiniec - kryte były oddzielnymi gontowymi dachami. Podczas omawianego remontu rozbudowano zadaszenie łącząc prezbiterium z nawą i babiniec z nawą dachami kalenicowymi i kryjąc całość blachą. Po wysiedleniu ludności ukraińskiej w 1947 cerkiew opuszczona. Od lat 50. użytkowana była przez parafię rzymsko-katolicką w Komańczy. W 1961 świątynię zamknięto, by dwa lata później przekazać ją parafii prawosławnej. Obecnie cerkiew p.w. Św. Michała Archanioła w Turzańsku jest filialną cerkwią parafii prawosławnej w Komańczy. Po 2013 r. przeprowadzono prace konserwatorskie części malowideł ściennych. W 2013 r. cerkiew została wpisana na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO w ramach wpisu Drewniane cerkwie w polskim i ukraińskim regionie Karpat.

Opis

Zespół cerkiewny usytuowany jest w zachodniej części wsi, po północnej stronie drogi Turzańsk-Rzepedź, na stoku wzgórza opadającego w kierunku szosy i potoku. Zespół otoczony jest wieńcem drzew oraz kamiennym murem ogrodzeniowym, częściowo zniszczonym. Cerkiew orientowana. Na jej osi, od zachodu usytuowana jest wolnostojąca dzwonnica. W obrębie ogrodzenia - od północy i wschodu kilka kamiennych nagrobków. Bezpośrednio za ogrodzeniem od pd. znajduje się nowszy cmentarz.

Cerkiew łemkowska. Jest to świątynia drewniana, na kamiennej podmurówce, wzniesiona w konstrukcji zrębowej. Plan cerkwi jest trójdzielny: złożony z prezbiterium na rzucie kwadratu, od wschodu zamkniętego trójbocznie, po jego bokach, od strony południowej i północnej, dostawione są dwie zakrystie, również zamknięte trójbocznie. Szersza od prezbiterium nawa założona jest na rzucie kwadratu. Do nawy od strony zachodniej dobudowany jest węższy babiniec i równej mu szerokości kruchta. Zrąb ścian prezbiterium, nawy, babińca równej wysokości, zakrystie nieznacznie niższe, kruchta najniższa. Ściany są pionowo oszalowane deskami i zwieńczone dwustrefowym wydatnym gzymsem - nadokiennym i podokapowym. Główne człony świątyni nakryte dachem wielopołaciowym o wspólnej kalenicy. Na kalenicy dachu trzy duże, smukłe wieżyczki o cebulastych hełmach z pozornymi latarniami, akcentujące główne przestrzenie wewnętrzne. Środkowa wieżyczka wyższa od pozostałych. Nad zakrystiami dachy namiotowe o sferycznym profilu zwieńczone baniastymi sygnaturkami. Dachy i hełmy pokryte są blachą. Wejście do cerkwi od zach. poprzedzone jest kamiennymi schodami. Otwory okienne są prostokątne, zamknięte od góry łukiem odcinkowym wyciętym w nadprożu. W północnej i południowej ścianie obu zakrystii niewielkie oktogonalne okienka. Otwory wejściowe prostokątne. We wnętrzu nawa, babiniec i prezbiterium nakryte są niskimi zrębowymi kopułami ośmiopolowymi w górnej części ściętymi i przekrytymi stropami. W pozostałych pomieszczeniach stropy płaskie. Przejście z babińca do nawy otwarte na całą szerokość babińca. Przy ścianie zach. babińca znajduje się nadwieszony chór śpiewaczy o prostym parapecie z lekko wybrzuszoną balustradą. Pomiędzy nawą i prezbiterium przegroda ikonostasowa. Wnętrze pokryte malowidłami ściennymi z 1898 r. (pod nimi wcześniejsza warstwa malarska). Zachowane wyposażenie to m.in. architektoniczny ikonostas z bocznymi ołtarzami z 1 ćw. XIX w. i prestoł z 1898 r. Ikonostas wyposażony jest w ikony z 1898 r.

Na zachód od świątyni położona jest wolnostojąca, drewniana dzwonnica konstrukcji słupowo-ramowej, o ścianach zbieżnych, Jest to budowla trójkondygnacyjna, oszalowana deskami pionowo. Poszczególne kondygnacje wydzielone są profilowanymi gzymsami, na których założone płytkie daszki okapowe. W dwóch górnych kondygnacjach niewielkie otwory dzwonowe wycięte w szalunku. Dzwonnicę kryje dach namiotowy o sferycznym profilu, zwieńczony baniastą wieżyczką sygnaturkową ze ślepą latarnią. Wszystkie połacie dachowe pod blachą.

Na obszernym placu przycerkiewnym zachowały się pozostałości cmentarza. Najstarsze zachowane nagrobki pochodzą z lat 30. XIX w.

Obiekt dostępny dla zwiedzających z zewnątrz, możliwość zwiedzania wnętrza po wcześniejszym uzgodnieniu telefonicznym.

Oprac. Ryszard Kwolek, OT NID w Rzeszowie, 15.10.2014 r.

Bibliografia

  • Bańkosz R., Cerkwie szlaku ikon, Krosno 2007.
  • Brykowski R., Łemkowska drewniana architektura cerkiewna w Polsce, na Słowacji i Rusi Zakarpackiej, Warszawa 1986.
  • Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, Woj. krośnieńskie, Lesko, Sanok, Ustrzyki Dolne i okolice, opr. E. Śnieżyńska-Stolotowa i F. Stolot, Warszawa 1982.
  • Michniewscy M. i A., Duda-Gryc M., Cerkwie drewniane Karpat. Polska i Słowacja, Pruszków 2011.
  • Malinowscy G. i Z., Marciniszyn E. i P., Ikony i cerkwie. Tajemnice łemkowskich świątyń. Warszawa 2009.
  • Saładiak A., Pamiątki i zabytki kultury ukraińskiej w Polsce, Warszawa 1993.
  • Szematyzmy duchowieństwa grecko-katolickiego z lat 1877, 1879, 1927, 1936, 1938-39.

Informacje ogólne

  • Rodzaj: cerkiew
  • Chronologia: 1801-1803
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: Turzańsk
  • Lokalizacja: woj. podkarpackie, pow. sanocki, gmina Komańcza
  • Źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy