Narodowy Instytut Dziedzictwa en

Trzebnica - zespół dawnego opactwa cysterek

Trzebnica

photo

Wartość zabytku

Zespół dawnego opactwa cysterek w Trzebnicy został uznany za pomnik historii w 2014 roku. Odznacza się wyjątkowymi wartościami historycznymi i artystycznymi, a także autentycznością substancji. Na szczególną uwagę zasługują późnoromańskie i wczesnogotyckie kamienne detale rzeźbiarsko-architektoniczne pochodzące z pierwszej fazy budowy kościoła oraz kaplica pw. św. Jadwigi - pierwsza na ówczesnych ziemiach polskich w pełni gotycka budowla, będąca pionierską realizacją w stylu gotyku francuskiego. Bardzo wysoki poziom artystyczny reprezentuje również pochodzące z XVI i XVII w. wyposażenie świątyni i klasztoru, którego twórcami byli najwybitniejsi artyści działający ówcześnie na Śląsku.
Zespół dawnego opactwa cysterek w Trzebnicy ma szczególne znaczenie dla historii zarówno Śląska, jak i całej Polski, zwłaszcza doby piastowskiej. Kościół, będący jednym z kilku mauzoleów Piastów Śląskich, pomyślany został jako swoisty „pomnik władzy” o programie ideowym odnoszącym się do gloryfikacji boskiego rodowodu władzy świeckiej i stanowi polityczny symbol dążeń monarchicznych swojego fundatora - księcia wrocławskiego Henryka Brodatego. Świątynia pełni ponadto rolę sanktuarium patronki Polski i Śląska, św. Jadwigi Śląskiej, co nadaje jej znaczenie ponadregionalne i powoduje, że jest celem licznych pielgrzymek.

Lokalizacja

Zespół dawnego opactwa cysterek położony jest na wschodnim skraju miasta Trzebnica.

Historia

Klasztor trzebnicki, ufundowany w 1202 r. przez księcia wrocławskiego Henryka Brodatego i jego żonę - Jadwigę, był pierwszym żeńskim konwentem cysterskim na ziemiach polskich, a jednocześnie jedyną w ówczesnej Europie wielką bazyliką zbudowaną dla cysterek. O wyjątkowej pozycji opactwa, do którego sprowadzono mniszki z Bambergu, świadczy bezpośrednia inkorporacja do cystersów najpierw klasztoru w Pforcie, a następnie w Lubiążu (żeńskie fundacje cysterskie podlegały z reguły jurysdykcji biskupów diecezjalnych). Bogate uposażenie klasztoru, władającego rozległymi dobrami na Śląsku oraz w Wielkopolsce, dało mu silne podstawy ekonomiczne, a to z kolei umożliwiło powołanie filii: w Ołoboku, Oslovan koło Brna, Owińskach koło Poznania i Chełmnie.
Kościół budowany był od 1203 r., a jego uroczyste poświęcenie miało miejsce 25 sierpnia 1219 r. Zgodnie z cysterską regułą, był bezwieżową bazyliką z transeptem. Tuż po kanonizacji Jadwigi w 1267 r., wzniesiono - ufundowaną przez jej córkę ksieni Gertrudę oraz wnuka Władysława księcia wrocławskiego i arcybiskupa Salzburga - kaplicę gotycką, w której złożono ciało świętej. Prawdopodobnie wówczas powstała także zachodnia wieża kościoła. Kolejny etap intensywnych prac w obrębie założenia przypada na 2 poł. XVII i XVIII w.: w latach 1679-80, z inicjatywy ksieni Krystyny Katarzyny Pawłowskiej z Wierzbna przebudowano grobowiec Jadwigi, w latach 1697-1726 trwały prace pod kierunkiem J. G. Kalckbrennera nad nowymi zabudowaniami klasztornymi (wzniesionymi w miejscu zburzonego założenia romańskiego), w połowie XVIII w. przeprowadzono barokizację wnętrza kościoła, a w 1789 r. zbudowano nową wieżę zachodnią oraz przedsionek.
Siedzibę cysterek trzebnickich kilkakrotnie trawiły pożary, niszczona była także przez wojny (wojna trzydziestoletnia) i najazdy (m.in.  husyckie w 1432 r.). W 1810 r. klasztor uległ sekularyzacji. Cenny księgozbiór oraz liczne elementy wyposażenia wnętrz przeniesiono do Wrocławia. W klasztorze stworzono obóz jeniecki, a następnie szpital wojskowy. Od 1817 do 1857 r. na jego terenie działała m.in. przędzalnia wełny. W 1870 r. właścicielami części klasztoru stali się joannici, a w 1889 r. - siostry boromeuszki. Oba zakony urządziły w swych częściach szpitale. Ostatecznie, Rycerze Maltańscy przekazali swój udział boromeuszkom, które oprócz szpitala prowadziły sierociniec i szkołę gospodarstwa domowego.
W latach 30. XX w., podczas prac renowacyjnych odkryto trzy zamurowane średniowieczne portale i wyeksponowano je. Odsłonięcie portalu z przedstawieniem Dawida i Betsabe wiązało się z koniecznością wycięcia fragmentu ściany klatki schodowej z boku fasady kościoła.
Po 1945 r. w Trzebnicy kontynuowano przedwojenną działalność - świątynia pełniła funkcję kościoła parafialnego, część klasztoru zajmowały siostry boromeuszki, natomiast w pozostałych pomieszczeniach ulokowano szpital powiatowy. Po przeniesieniu szpitala wszystkie budynki klasztorne przeszły w posiadanie sióstr, które prowadzą w nich m.in. zakład opiekuńczo-leczniczy.

Opis

W skład historycznego zespołu zabudowań dawnego opactwa cysterek w Trzebnicy wchodzi romański zbarokizowany kościół parafialny pw. św. Bartłomieja Apostoła i św. Jadwigi, późnobarokowy klasztor oraz teren na którym znajdują się budynki pomocnicze.
Kościół parafialny pw. św. Bartłomieja Apostoła i św. Jadwigi jest trójnawową bazyliką z transeptem, prezbiterium zamkniętym absydą oraz zachodnią wieżą na osi budowli. Nad nawami rozpostarto sklepienia krzyżowo-żebrowe, nad nawą główną - sześciodzielne. W części wschodniej kościoła, po południowej stronie prezbiterium, znajduje się trójprzęsłowa, zamknięta pięciobocznie gotycka kaplica pw. św. Jadwigi, której ściany przeprute zostały wysokimi ostrołukowymi oknami.
W obrębie kościoła zachowały się kamienne detale architektoniczne z okresu średniowiecza: służki, bazy, kapitele, zworniki itp. oraz portale z płaskorzeźbami w tympanonach przedstawiającymi: 1) sceny Ukrzyżowania i Koronacji NPM (wczesnogotycki z ok. 1290 r., znajdujący się między kaplicą pw. św. Jadwigi a prezbiterium), 2) grającego na harfie Dawida i Betsabe ze służącą (późnoromański z 1218-30 r., znajdujący się w ścianie fasady, przysłonięty później dostawioną wieżą), 3) Matkę Boską z Dzieciątkiem i adorującymi aniołami (późnoromański z ok. 1250 r., znajdujący się na północnej ścianie transeptu). Reliktem romańskiej świątyni, a zarazem jej najwcześniejszą realizacją, jest także ukończona w 1214 r. sklepiona krypta św. Bartłomieja usytuowana pod prezbiterium.
Zbarokizowane wnętrze kościoła dekorują liczne obrazy autorstwa m.in.: Michaela L. Lukasa Willmanna i Philippa Christiana Bentuma oraz rzeźby Franza Josepha Mangoldta, a ponadto dzieła sztukatorów, snycerzy, pozłotników, złotników, ebenistów, kamieniarzy itd. Wystrój dopełnia secesyjny prospekt organowy z 1903 r. autorstwa Hansa Poelziga. Wewnątrz kaplicy pw. św. Jadwigi usytuowano marmurowy barokowy pomnik nagrobny autorstwa Marcina Bielawskiego z alabastrową figurą półleżącej św. Jadwigi autorstwa F. J. Mangoldta. Przy balustradzie otaczającej nagrobek umieszczono epitafium Karoliny - księżnej legnicko-brzeskiej, ostatniej Piastówny.
Monumentalny klasztor, przylegający do kościoła od strony południowej, składa się z pięciu dwukondygnacyjnych skrzydeł otaczających dwa wirydarze.

Wpis do rejestru zabytków

- dawny kościół Cystersek w Trzebnicy, wpisany do rejestru zabytków decyzją z dnia 28 listopada 1947 r., nr rejestru A/3879/18,
- zespół klasztorny Kongregacji Sióstr Miłosierdzia św. Karola Boromeusza w Trzebnicy, wpisany do rejestru zabytków decyzją z dnia 18 kwietnia 1990 r., nr rejestru A/3881/626/W,
- ośrodek historyczny miasta Trzebnica, wpisany do rejestru zabytków decyzją z dnia 12 lutego 1956 r. i 7 lipca 2008 r., nr rejestru A/1856/416.

Podstawa prawna uznania za pomnik historii

Rozporządzenie Prezydenta RP z dnia 4 lipca 2014 roku (Dz.U. 2014, poz. 957).

Oprac. Anna Wawrzyńczuk

Informacje ogólne

  • Rodzaj: zespół sakralny i sepulkralny
  • Chronologia: pocz. XIII w. - XVIII w.
  • Forma ochrony: Pomnik Historii
  • Adres: Jana Pawła II 3, Trzebnica
  • Lokalizacja: woj. dolnośląskie, pow. trzebnicki, gmina Trzebnica - miasto
  • Właściciel praw autorskich do opisu: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

Mapa Google

Geoportal

Zobacz także w najbliższej okolicy