Zespół klasztorny karmelitów, Trutowo
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

Zdjęcie panoramiczne tej lokalizacji jest niedostępne.

Zespół klasztorny karmelitów

Trutowo

photo

Zespół klasztorny należy do grupy niewielkich karmelickich założenia konwentualnych. Kościół stanowi przykład adaptacji form monumentalnych realizacji w typie ścienno-filarowym z emporami, do skali świątyni prowincjonalnej. Szczególną uwagę przykuwa wystrój malarski, nieznanego autorstwa, o rozbudowanym programie ikonograficznym. 

Historia

Klasztor założony dzięki fundacji Jana Rętwińskiego, który w 1710 roku przekazał zakonowi kwotę 1500 złotych polskich, a w 1717 roku zapisał wieś Trutowo oraz uposażył finansowym pod warunkiem wybudowania kościoła z klasztorem. Do 1718 roku karmelici wznieśli drewnianą kaplicę z budynkiem mieszkalnym dla trzech zakonników. Budowa świątyni murowanej, do której donator zobowiązał konwent w ciągu sześciu lat od zapisu, przeciągnęła się w czasie ze względu na oprotestowanie legatu przez bratanków Rętwińskiego. W 1725 roku kapituła płocka, z upoważnienia papieża Benedykta XIII, rozstrzygnęła spór na korzyść konwentu. Dokładna data rozpoczęcia budowy świątyni nie jest znana. W 1738 roku kościół pw. św. Anny musiał być gotowy, gdyż zakończono w nim prace przy polichromiach. Budynek klasztoru zaczęto wznosić około 1740 roku i ukończono w 1753, na co wskazuje data umieszczona na chorągiewce hełmu wieży. Konsekrację świątyni przeprowadził w 1770 roku biskup Jan Dąbrowski, sufragan włocławski. W roku 1775 w klasztorze przebywało 15 zakonników. Po rozbiórce drewnianego kościoła we wsi Wola w 1835 roku do Trutowa przeniesiono siedzibę parafii. Po powstaniu styczniowym, ukazem carskim z 1864 roku, konwent karmelitański rozwiązano, a zabudowania klasztorne czasowo zajęte zostały przez wojsko rosyjskie. Kościół obsadzono księżmi diecezjalnymi. W 1887 roku świątynię odnowiono i uzupełniono jej wyposażenie. Po odzyskaniu niepodległości parafia w dalszym ciągu pozostawała pod zarządem diecezji. Karmelici powrócili do Trutowa dopiero w roku 1946. W okresie powojennym świątynia kilkukrotnie podawana była pracom konserwatorskim, z których ostatnie miały miejsce w latach 2010-2014.  

Opis

Zespół klasztorny położony po zachodniej stronie lokalnej drogi Wola-Mazowsze. Na wysoczyźnie, której łagodny południowo-zachodni stok opada do koryta rzeczki Lubjanka. Budynki kościoła i klasztoru tworzące zwartą bryłę, założoną na planie wydłużonego prostokąta, którego dłuższa oś zgodna z kierunkiem północ-wschód - południe-zachód. Budynek kościoła otoczony z trzech stron terenem dawnego cmentarza, z zachowanym starodrzewem, wydzielonym oszkarpowanym od zewnątrz murem. Od południowego-zachodu zbliżony formą do trójkąta plac kościelny. Kościół na rzucie litery „T”, której poprzeczne ramię utworzone z kwadratowego prezbiterium, o zaokrąglonych we wnętrzu  narożach przy ścianie szczytowej, flankowanego dwoma prostokątnymi aneksami: południowym pełniącym rolę zakrystii i północnym będącym dawnym skarbczykiem. Prezbiterium oddzielone od szerszej, dwuprzęsłowej nawy ścianą tęczową otwartą arkadą o łuku pełnym. Przęsła nawy o zróżnicowanej głębokości. Korpus jednoprzestrzenny w systemie ścienno-filarowym, z emporą wzdłuż elewacji bocznych i chórem muzycznym w części wschodniej. Pod emporami, między filarami, wnęki na rzucie wycinka elipsy. Od zachodu, wtopione w budynek klasztorny, przęsło podwieżowe, flankowane dwoma pomieszczeniami na planie kwadratów, z którego południowe pełni rolę kruchty. Przęsło podwieżowe otwarte od zachodu na międzytraktowy korytarz budynku klasztornego. Prezbiterium kryte sklepieniem kolebkowym, zbliżonym do konchy, z lunetami. W aneksach sklepienia krzyżowe. Nawa nakryta sklepieniem kolebkowo-krzyżowym na zdwojonym gurcie. Budynek klasztorny na rzucie wydłużonego czworoboku, 2,5 traktowy z centralnym korytarzem, po bokach którego pomieszczenia o zróżnicowanej szerokości, częściowo skomunikowane amfiladą. W trakcie południowym, w połowie długości budynku, klatka schodowa. Analogiczny układ na poziomie piętra. Zachodnie naroże klasztoru wsparte masywną szkarpą. Korytarze nakryte sklepieniami klasztornymi na gurtach. W pomieszczeniach traktów pd. i pn. sklepienia kolebkowe z lunetami i krzyżowe. Poszczególne budynki o zróżnicowanej wysokości. Dominantę stanowi wtopiona w bryłę piętrowego budynku klasztornego wieża. Korpus nawowy kryty dachem dwuspadowym, prezbiterium trójpołaciowym, aneksy przyprezbiterialne dachami pulpitowymi. Budynek klasztorny przykryty dachem trójpołaciowym. Elewacje kościoła na cokole, zwieńczone gzymsem koronującym. W bocznych elewacjach nawy po dwa otwory okienne zamknięte odcinkowo, w rozglifionych ościeżach. Wokół otworów uszakowe opaski z wolutami u dołu. Po jednym analogicznym otworze w elewacjach prezbiterium. Wschodnia elewacja korpusu z kotarowym szczytem zwieńczonym segmentowym naczółkiem. Wieża dwukondygnacyjna, ujęta w narożach lizenami. Kondygnacje wydzielone gzymsami. Gzyms koronujący wygierowany na lizenach. Od południa i północy na każdej kondygnacji po jednym otworze okiennym zamkniętym odcinkowo. Od wschodu i zachodu  otwory okienne jedynie na drugiej kondygnacji. Pod gzymsem koronującym w elewacji pd. kwadratowa tarcza zegara. Wieża nakryta ośmiokątnym hełmem cebulastym z latarnią. Elewacje klasztoru na cokole, zwieńczone gzymsem koronującym, dzielone od południa i zachodu prostym gzymsem kordonowym. Południowa elewacja dziesięcioosiowa. Na pierwszej osi od wschodu portal z otworem drzwiowym zamkniętym łukiem pełnym, zaakcentowanym profilowaną opaską z kluczem, ujęty zdwojonymi pilastrami z impostami i uproszczonym belkowaniem, na którego skrajach odcinki zdwojonego naczółka segmentowego. Na piętrze prostokątne otwory okienne. Na parterze, na pierwszej i piątej osi od zachodu zamknięte odcinkowo blendy w prostych opaskach. Na pozostałych osiach otwory okienne o analogicznej formie. Elewacja zachodnia z parterowym przedsionkiem na środkowej osi. Powyżej otwór okienny zamknięty łukiem pełnym, flankowany otworami prostokątnymi. Naroże zachodnie wsparte masywną szkarpą sięgającą podstawy gzymsu kordonowego. Elewacja północna przekształcona, dziesięcioosiowa z prostokątnymi otworami okiennymi i drzwiowymi. W dobijającym do południowej elewacji kościoła odcinku muru cmentarnego, jednoprzelotowa brama, z otworem zamkniętym łukiem eliptycznym, ujęta zdwojonymi pilastrami ze zredukowanym belkowanie, na którym trójkątny naczółek. W polu naczółka prostokątna plakieta z płaskorzeźbą przedstawiającą Eliasza na wozie ognistym. Wnętrze kościoła dekorowane polichromiami nieznanego autora przedstawiającymi m.in. motywy eucharystyczne i maryjne, ewangelistów, doktorów kościoła. Na balustradzie empor cykl karmelitański. Poniżej kapitela środkowego pilastra portret i herb donatora świątyni. 

Dostęp do zabytku ograniczony. Zespół dostępny z zewnątrz, wnętrze przed/po mszach i uroczystościach religijnych.  

Oprac. Piotr Dąbrowski, 14.12.2014 r.

Bibliografia

  • Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, t. 11, Województwo bydgoskie, z. 9, Powiat lipnowski, red. T. Chrzanowski, M. Kornecki, Warszawa 1969.

Informacje ogólne

  • Rodzaj: klasztor
  • Chronologia: 1725-1738 r.
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: Trutowo
  • Lokalizacja: woj. kujawsko-pomorskie, pow. lipnowski, gmina Kikół
  • Źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy