Zespół zamku krzyżackiego, Toruń
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

Zdjęcie panoramiczne tej lokalizacji jest niedostępne.

Zespół zamku krzyżackiego

Toruń

photo

Ruiny zamku krzyżackiego w Toruniu są reliktami pierwszej warowni Zakonu na ziemi chełmińskiej. Zamek w Toruniu jest bezpośrednio związany z początkami świetności Państwa Zakonnego w Prusach, kolonizacją chrześcijańską ziemi chełmińskiej, ale też z historią klęsk Zakonu i buntu mieszczan wobec władzy Krzyżaków. Nieporozumienia te zakończyły się zburzeniem warowni jeszcze w czasach średniowiecza. Interesujący jest rzut warowni, bowiem nie została wzniesiona według typowego regularnego zamku charakterystycznego dla Krzyżaków.

Historia

Zamek krzyżacki w Toruniu został wzniesiony na wzgórzu od południa otoczonym Wisłą, a od pozostałych stron uregulowanym strumieniem zwanym Bachą. Historia zamku wiąże się z najwcześniejszym etapem działalności rycerzy w Prusach. Zakon przybył do Polski w 1226 r., na zaproszenie księcia Konrada Mazowieckiego niedającego sobie rady z ochroną granic przed plemionami pruskimi. Krzyżacy zostali wysłani nad Wisłę, w okolice obecnego Torunia. Murowana warownia w Toruniu zastąpiła wcześniejsze drewniane umocnienia. Budowa została rozpoczęta po połowie XIII wieku. Założenie składało się z: zamku głównego, międzymurza i przedzamczy. Pierwszym znanym komturem był Rabe, wzmiankowany w 1251 roku. Wówczas przypuszczalnie istniał już dom zakonny. W kolejnych latach wzniesiono krużganki oraz ufortyfikowano śluzę oddzielającą zamek od starego miasta. Wieża, gdanisko i skrzydło wschodnie powstały w I połowie XIV wieku. Zamek położony przy południowej granicy Państwa Zakonnego z Polską, pełnił ważne funkcje obronne i administracyjne, a komturowie toruńscy zaliczali się do wąskiego grona najbliższych doradców Wielkiego Mistrza. W trakcie Wielkiej Wojny w latach 1409-1411 Toruń opowiedział się po stronie Zakonu i wystawił mieszczan do walki przeciw Polsce. Po przegranej bitwie pod Grunwaldem wojska polskie zajęły Toruń, następnie na mocy I pokoju toruńskiego miasto wróciło ponownie pod jurysdykcję Krzyżaków. W 1420 r. pożar pochłonął część warowni. W tym czasie stosunki na linii miasto-zamek były napięte. W dniu 8.02.1454 r. mieszczanie toruńscy zdobyli zamek, który następnie (decyzją Rady Miejskiej) został zniszczony, aby uniezależnić miasto i w przyszłości uniemożliwić osadzenie w nim załogi wojskowej (niezależnie czy krzyżackiej, czy polskiej). Na terenie zamkowym założono wysypisko śmieci, a w latach 1600-1613 zbudowano szaniec, stanowiący spójne ogniwo z fortyfikacjami Torunia. Gdanisko zaadaptowano na prochownię, a fosę zamkową na strzelnicę bractw św. Jerzego. W latach 1958-1966 prowadzone były badania archeologiczne pod kierunkiem Jadwigi Chudziakowej. Odsłonięto wówczas dziedziniec i podziemia, wyremontowano mury oraz dach gdaniska. W 1965 r. na terenie zamku powstała kawiarnia zamkowa. Po zakończeniu badań archeologicznych w ruinach funkcjonował Oddział Muzeum Okręgowego w Toruniu. Od 1997 r. wraz z zespołem staromiejskim ruiny zostały wpisane na Światową Listę Dziedzictwa UNESCO. W 2008 r. miały miejsce kolejne badania archeologiczne.

Opis

Ruiny zamku położone są między starym a nowym miastem w Toruniu, na niewielkim wzgórzu. Zamek założony był na planie zbliżonym do podkowy. Najlepiej zachowanym elementem naziemnym warowni jest gdanisko - dawna krzyżacka toaleta, pełniąca również funkcję obronne. Przetrwały również mury obwodowe zamku wysokiego o kilkumetrowej wysokości, a także: pozostałości domu mieszkalnego z odgruzowanymi piwnicami, przyziemie wieży, długie odcinki murów przedzamczy oraz fosy. Gdanisko jest masywną, murowaną z cegły ceramicznej, dwukondygnacyjną wieżą, założoną na planie zbliżonym do kwadratu. Od strony północnej i południowej w pierwszej strefie na osi gdanisko przeprute arkadą ostrołukową, w drugiej strefie przedłużenie arkady przechodzącej w blendę zamkniętą łukiem odcinkowym. Po obu jej stronach znajdują się po dwie niewielkie otynkowane blendy (w blendach od strony osi niewielkie okna), wieża zwieńczona gzymsem i przykryta dachem. Od strony wschodniej graniczy obecnie z hotelem. Od zachodniej strony wieża połączona jest z murami zamku arkadowym gankiem. Ganek murowany, z cegły ceramicznej, ozdobiony do strony północnej i południowej trójkątnymi szczytami z okrągłymi otynkowanymi szczytami, zasłaniającymi częściowo dach ganku. Obecnie w ruinach zamku ma swoją siedzibę Centrum Kultury Zamek, które dba o ruiny oraz organizuje na ich terenie wydarzenia kulturalne.

Zabytek dostępny. Pełna oferta Centrum Kultury Zamek i godziny otwarcia dostępne na stronie internetowej instytucji: http://www.ckzamek.torun.pl/

Oprac. Filip Badowski, OT NID w Toruniu, 12-11-2015 r.

Bibliografia

  • Nawrocki Z., Zamek krzyżacki w Toruniu. Dzieje budowy, upadek, ponowne zagospodarowanie, [w:] Rocznik Muzeum Okręgowego w Toruniu, t. XIII/XIV, 2005, s. 7-72.
  • http://www.zamkipolskie.com/torun/torun.html
  • http://www.ckzamek.torun.pl/
  • http://www.turystyka.torun.pl/art/87/zamek-krzyzacki.html

Informacje ogólne

  • Rodzaj: zamek
  • Chronologia: poł. XIII w.
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: Przedzamcze 3, 6, Toruń
  • Lokalizacja: woj. kujawsko-pomorskie, pow. Toruń, gmina Toruń
  • Właściciel praw do opisu: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy