Historia

Parafia tczewska datowana jest na XIII wiek (w roku 1258 wzmiankowany jest jej pleban Jan). Najstarszym elementem dzisiejszej bryły kościoła parafialnego jest wieża (2 poł. XIII wieku). W pierwszej połowie XIV stulecia wzniesiono prezbiterium z zakrystią i skarbcem oraz niski, trójnawowy korpus dostawiony do istniejącej już wieży. W kolejnym etapie, w drugiej połowie XIV wieku dobudowano kaplice przy korpusie i przy południowej ścianie prezbiterium, a następnie podwyższono korpus i towarzyszące mu kaplice oraz przesklepiono wnętrze. W pożarze miasta w 1577 roku zniszczeniu uległy dachy kościoła i część sklepień w kaplicach. W okresie reformacji (do 1595 roku) kościół znajdował się we wspólnym władaniu obu wyznań, a następnie w roku 1597 powrócił do katolików (w czasie wojen szwedzkich w latach 1626-35, przejęli go raz jeszcze protestanci). Wiek XVIII to czas kompletowania nowego wyposażenia, zachowanego w sporej części po dzień dzisiejszy. W latach 1838-1839 miał miejsce generalny remontu bryły kościoła zakończony powtórną konsekracją 5 grudnia 1841 roku. Położono nowy, obniżony o 5 m dach nad korpusem, oddzielne dachy nad kaplicami i obniżono dach nad skarbcem i zakrystią. Kolejny znaczący remont miał miejsce w latach 1906-16, w tym okresie wykonano m.in. polichromie prezbiterium, sklepienia nawy głównej i podłuczy, a w prezbiterium ustawiono nowe stalle. W 1945 roku zniszczone zostały dachy i witraże okienne, w 1982 roku spłonęła drewniana nadbudówka wieży, którą wkrótce zastąpiono murowaną.

Opis

Orientowany kościół położony w północnej części miasta lokacyjnego, otoczony jest ceglanym murem cmentarnym. Od zachodu sąsiaduje z zabudowaniami plebanii. Świątynia gotycka była wznoszona etapowo. Bryła budowli skłąda się z trójnawowej czteroprzęsłowej hali z trójprzęsłowym, zamkniętym pięciobocznie niższym prezbiterium i wysoką, pięciokondygnacyjną, prostokątną wieżą od zachodu. Od północy przy prezbiterium stoi skarbiec i dwuprzęsłowa zakrystia, od południa –dwuprzęsłowa kaplica. Przy korpusie od północy i południa znajduje się rząd kaplic tej samej wysokości co nawy i niewysokie czworoboczne wieżyczki schodowe po północnej stronie wieży i w narożu między zakrystią a prezbiterium. Monumentalną bryłę opinają przypory. Korpus i prezbiterium przykrywają dwa odrębne dachy dwuspadowe (na zamknięciu prezbiterium odcinek trójpołaciowy). Kaplice korpusu nakryte są samodzielnymi dachami prostopadłymi do głównej kalenicy i zakończone szczytami. Nad wszystkimi aneksami prezbiterialnymi dachy są pulpitowe. Wieżę kryje dach siodłowy (kalenica prostopadła do osi korpusu). Kościół jest ceglany o wątku polskim, w partii cokołowej wieży użyto głazów kamiennych. Wszystkie pomieszczenia są przesklepione, w większości sklepieniami gwiaździstymi (ośmio-, sześcio- i czteroramienne, a w zamknięciu prezbiterium siedmioramienne), cztery kaplice przynawowe ze sklepieniem krzyżowo-żebrowym. W kruchcie podwieżowej strop jest płaski, na drugiej kondygnacji wieży widać ślady łuków tarczowych planowanego sklepienia. Więźba dachowa drewniana, a pokrycie dachów ceramiczne (dachówka holenderka). Elewacje o ceglanym licu mają bardzo powściągliwą dekorację architektoniczną. Na wieży dwa skromne, kamienne gzymsy międzykondygnacyjne i tynkowana opaska w strefie podokapowej, od zachodu ostrołukowy profilowany portal główny a nad nim w drugiej kondygnacji cztery płaskie lizeny. Motyw opaskowego fryzu zastosowano również w elewacjach korpusu i prezbiterium. Partię dziewiętnastowiecznych trójkątnych szczytów dekorują rytmicznie lizeny przechodzące w sterczyny. We wnętrzu dominują dwa rzędy ośmiobocznych filarów międzynawowych (gzyms w 3/4 wysokości wyznacza poziom sprzed rozbudowy korpusu) i obustronnie profilowane ostrołukowe arkady. Ściany i sklepienia zdobi polichromia Ludwiga Klinka z lat 1910-14 i Władysława Drapiewskiego z lat 1937-39. Bogate wyposażenie jest głównie barokowe: ołtarz główny, zespół ołtarzy bocznych, ambona, zespół siedmiu drewnianych zworników sklepiennych, konfesjonały, feretrony. Ze średniowiecznego wyposażenia i wystroju na uwagę zasługuje Pieta z 1 poł. XV wieku, malowidło ścienne z końca XIV wieku w kaplicy Świętych Niewiast i gotyckie okucia drzwi zakrystii.

Oprac. Krystyna Babnis, OT NID w Gdańsku, 14.05.2025 r.

Bibliografia: 

• Architektura gotycka w Polsce, red. T. Mroczko i M. Arszyński, Katalog Zabytków, red. A. Włodarek, Warszawa 1995 (Dzieje sztuki polskiej, t. 2), s. 235 i 536
• Heise J., Kreis Preussisch Stargard (Die Bau- und Kunstdenkmaeler der Prowinz Westpreussen, t. 1, Pommerellen mit Ausnahme der Stadt Danzig, z. 3), Danzig 1885, s. 157-175
• Rząd R., Fara Podwyższenia Krzyża Świętego w Tczewie, Pelplin 1996