Tarnowskie Góry, Kopalnia rud ołowiu, srebra i cynku wraz z systemem gospodarowania wodami podziemnymi, Tarnowskie Góry
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

Zdjęcie panoramiczne tej lokalizacji jest niedostępne.

Tarnowskie Góry, Kopalnia rud ołowiu, srebra i cynku wraz z systemem gospodarowania wodami podziemnymi

Tarnowskie Góry

photo

Położone w południowej części Polski na Nizinie Śląskiej dobro, znajduje się w jednym z tradycyjnych regionów metalogenicznych - w północnej części Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego. To największa i najważniejsza w Polsce zabytkowa kopalnia rud ołowiu, srebra i cynku wraz ze zintegrowanym systemem gospodarowania wodami podziemnymi.

Badania archeologiczne dowodzą, że złoża cynku i ołowiu eksploatowano na tym terenie już w III i IV wieku n.e. Pierwszy historyczny dokument potwierdzający wydobycie srebra w tej okolicy to edykt papieski z 1136 roku, wymieniający miejsce niedaleko Bytomia, na południe od Tarnowskich Gór. W 1247 roku książę opolski Władysław I wydał przywilej górniczy „plumbum habebit liberum” (zezwolenie na wydobycie ołowiu) dla dzielnicy Repty, która obecnie stanowi część Tarnowskich Gór.

„Ordunek Gorny” - przyjęta w 1528 roku ustawa górnicza - odzwierciedlała powstanie nowego wielonarodowego społeczeństwa górniczego, gdzie zatrudnienie znalazło wielu niemieckojęzycznych urzędników, nadzorców i górników. Wydobywany w Tarnowskich Górach ołów odegrał niezwykle istotną rolę w rozwoju europejskiego wytopu srebra w XVI w. Drugim niezwykle istotnym dla rozwoju tego miejsca okresem był XIX wiek, wówczas światowe rynki zdominował miejscowy cynk. Kopalnia i związane z nią interesy przemysłowe Państwa Pruskiego położyły podwaliny pod niemiecką rewolucję przemysłową, która rozpoczęła się właśnie na Śląsku, a wypracowany w kopalni system odwadniania pozwolił zaspokoić niemal całkowite zapotrzebowanie na wodę zarówno gwałtownie powiększającej się populacji, jak i przemysłu.

Trzystuletni system gospodarowania wodami podziemnymi zbudowany na płaskim i technicznie trudnym terenie niziny (różnica między najwyżej i najniżej położonym punktem terenu wynosi mniej niż 50 m) to arcydzieło inżynierii hydraulicznej. System podziemny obejmuje zlewnię wody składającą się z ponad 50 km głównych tuneli odwadniających oraz 150 km pobocznych sztolni, chodników i szybów wraz z licznymi wyrobiskami. Sieć tę uzupełniają znajdujące się zarówno pod, jak i nad ziemią pozostałości głównej infrastruktury gospodarowania wodą i bezpośrednio powiązane elementy powierzchniowe, składające się na charakterystyczny krajobraz pogórniczy. Unikatowość tego systemu gospodarowania wodami podziemnymi w skali świata, wynika z planowego i zintegrowanego także pod względem zarządczym powiązania sposobu wydobycia rud metalu z wykorzystaniem nowoczesnych wówczas maszyn parowych, z grawitacyjnym odpływem wody. W rezultacie powstał podziemny kompleks odwadniający kopalnie i jednocześnie dostarczający wodę spożywczą i przemysłową mieszkańcom Tarnowskich Gór, a przez krótki czas także całego regionu. System ten nadal funkcjonuje w dużej mierze w niezmienionej formie.

Większość dobra znajduje się pod ziemią, jednakże w jego skład wchodzą także obiekty na powierzchni ziemi. Bezpośrednio powiązane powierzchniowe obiekty wydobywcze to elementy sztolni, szyby oraz główna hałda usypana z odpadów powstałych w procesie przetwarzania rudy, stanowiąca żywe świadectwo rozmiarów wydobycia cynku i ołowiu w XIX w. Pozostałe niecodzienne i wyróżniające się atrybuty kulturowe obejmują park miejski - wczesny przykład udanego wykorzystania krajobrazu poprzemysłowego na cele społeczne, z dużym wyczuciem zachowujący delikatną strukturę kopców przyszybowych i hałd.

Charakterystyczny krajobraz pogórniczy podziwiać można na rozległym obszarze Rezerwatu Przyrody Segiet (krajobraz pogórniczy Srebrnej Góry). Widoczne są tam tzw pingi i warpie: wtórne formacje ziemne u wylotu szybu, przypominające dzwonowate wykopy charakterystyczne szczególnie dla wydobycia węgla lub otoczenia wokół kopalni krzemienia. Powstały one w rezultacie wydobycia ołowiu i srebra w XVI wieku oraz cynku i żelaza w XIX wieku.

Podziemne dziedzictwo pozostaje pod opieką miejscowego Stowarzyszenia Miłośników Ziemi Tarnogórskiej, którego historia sięga lat 30. XX wieku, a które działa nieprzerwanie od 1957 roku.

Projekt uzasadnienia kryteriów wpisu na Listę światowego dziedzictwa:

Kryterium I

System gospodarowania wodą dostarcza niezwykłego świadectwa wyjątkowej ludzkiej pomysłowości i działania. Reprezentuje on majstersztyk inżynierii podziemnej hydrauliki z okresu od połowy XVI do końca XIX wieku, a ogrom podziemnego systemu ukazuje szczytową formę europejskich umiejętności w zakresie odwadniania w czasie kiedy inżynieria górnicza tworzyła zaplecze dla rozwoju pierwszych na świecie wielkoskalowych systemów wodociągowych, opartych na silnikach parowych pompujących wodę gruntową.

Kryterium II

System gospodarowania wodą prezentuje niebywałą wymianę technologii, pomysłów oraz doświadczeń w dziedzinie podziemnej inżynierii górniczej oraz instalacji wodociągowych pomiędzy przodującymi ośrodkami górniczymi i przemysłowymi w Saksonii, Czechach, na Węgrzech, w Brytanii i Polsce. Doprowadziło to do utworzenia skutecznego podziemnego kompleksu odwadniania kopalni, opartego na grawitacyjnym odpływie wody, zintegrowanym z systemem pomp wodnych, dostarczającym wodę pitną i przemysłową w całym regionie. To unikalne osiągnięcie techniczne, wsparte przez charakterystyczne naturalne właściwości miejsca, stworzyło znaczący punkt dla doświadczeń organizacji przemysłu, który wpłynął na jego rozwój w innych miejscach Europy Środkowej i Zachodniej. System ten funkcjonuje nadal, w dużej mierze w tym samym kształcie, w którym go zaprojektowano, dostarczając wodę pitną mieszkańcom Tarnowskich Gór; jako przedsięwzięcie zainicjowane ponad dwa stulecia temu, którego standardy są porównywalne z dzisiejszymi.

Kryterium IV

System gospodarowania wodą stanowi unikalny i trwały zespół obiektów górnictwa rud metali i gospodarki wodnej, wyróżniający się istotnym udziałem w produkcji ołowiu i cynku, który długotrwale zaspokajał ówczesne międzynarodowe zapotrzebowanie metalurgiczne i architektoniczne, a także systemem wodnym, który całościowo odwadniał kopalnię w sposób grawitacyjny oraz spełniał potrzeby najbardziej uprzemysłowionego i zurbanizowanego regionu w Polsce, jednego z największych w Europie.

Oprac. na podstawie materiałów NID

Informacje ogólne

  • Rodzaj: kulturowy
  • Chronologia: poł. XVI - XIX w.
  • Forma ochrony: UNESCO
  • Adres: Tarnowskie Góry
  • Lokalizacja: woj. śląskie, pow. tarnogórski, gmina Tarnowskie Góry
  • Źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy