Kościół pofranciszkański, ob. parafialny pw. św. Jana Ewangelisty, Szczecin
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

Zdjęcie panoramiczne tej lokalizacji jest niedostępne.

Kościół pofranciszkański, ob. parafialny pw. św. Jana Ewangelisty

Szczecin

photo

Kościół należy do najstarszych i najpiękniejszych świątyń pofranciszkańskich w Europie Środkowej, a zarazem do najważniejszych budowli monumentalnych szczecińskiego Starego Miasta. Centralizujące zakończenie prezbiterium nawiązuje w sposób symboliczny do Grobu Świętego w Jerozolimie. Interesująca dekoracja architektoniczna tej części kościoła, tj. zarówno ceramiczny fryz ornamentalny elewacji, jak i zakończenia służek we wnętrzu stanowią jeden z bardziej interesujących zespołów plastyki wczesnogotyckiej na Pomorzu. W nawach i kaplicach zachowały się jedyne w Szczec8inie pozostałości średniowiecznych malowideł ściennych. Z ostatnich badań dendrologicznych wynika, że więźba dachowa nad korpusem nawowym powstała z drewna pozyskanego jeszcze w XIV w., należy więc do najstarszych tego typu konstrukcji w Europie Środkowej.

Historia

Franciszkanie przybyli do Szczecina w 1240 r., sprowadzeni tu przez wójta Barfolta, który zapewnił im miejsce pod budowę kościoła i klasztoru na przedmieściu Szczecina zwanym dolnym wikiem. Konwent przybyły z Westfalii przyłączony został do prowincji saskiej. Pierwsza źródłowa wzmianka o franciszkanach szczecińskich pochodzi z 1267 r., kiedy to wymienia się gwardiana szczecińskiego Hildebrandta von Seehausen. Pierwszy kościół franciszkański w Szczecinie powstał przypuszczalnie w połowie XIII w. Położony poza obwarowaniami ówczesnego podgrodzia, był niewielką, prawdopodobnie kamienną budowlą na rzucie prostokąta. Jej pozostałości odkryte zostały w wyniku badań przeprowadzonych w latach 1929-1930 pod południową ścianą późniejszego korpusu nawowego. Dzisiejsza świątynia powstała w obrębie miasta lokacyjnego, tuż przy miejskim murze obronnym, koło bramy Św. Ducha. Przed rozpoczęciem budowy murów musiano wyrównać teren, wykonując nasyp o wysokości około 4 m. Wznoszenie kościoła rozpoczęto ok. 1300 r. od prezbiterium. Ze względu na podmokły teren, mury budowli posadowiono na ruszcie drewnianym. Wraz z prezbiterium zbudowano wschodnią ścianę korpusu nawowego. Z 1334 r. pochodzi informacja o fundacji przez Bractwo Żeglarskie ołtarza dla kościoła św. Jana, musiała więc już istnieć przynajmniej część wschodnia świątyni. Po przerwie, w 2. poł. XIV w. przystąpiono do wznoszenia trzynawowego, halowego korpusu nawowego. W następnym stuleciu powstały kaplice boczne. Pierwszą z nich była kaplica p.w. NMP i Wszystkich Aniołów i świętych dobudowana w 1401 r. do południowej ściany prezbiterium, następne dostawiono pomiędzy szkarpami do obu bocznych ścian korpusu nawowego. Być może w połowie XIV w. wzniesiono nie istniejący już dzisiaj klasztor po południowej stronie kościoła. W okresie średniowiecznym franciszkanie zgromadzili w swoim klasztorze liczne kosztowności. Dużą część z nich wywieźli uchodząc w ze Szczecina do pobliskiej Meklemburgii w 1527 r., w czasie niepokojów związanych z pojawieniem się ruchu reformacyjnego. W 1536 r., w dwa lata po oficjalnym przyjęciu nauki Lutra przez sejm trzebiatowski decyzją książąt i rady miejskiej przekazano klasztor fundacji dobroczynnej, która zorganizowała tu przytułek dla ubogich. Zamieszkało w nim 150, a później 107 pensjonariuszy, dla których też przeznaczony był kościół. W 1677 r. został on uszkodzony podczas oblężenia brandenburskiego. W następnym roku wyremontowany po zniszczeniach kościół, do którego ufundowano nową ambonę i empory, przekazany został wojsku. Od tej pory przez niemal stulecie pełnił on funkcję świątyni garnizonowej. W 1701 r. naprawiono sklepienia prezbiterium, wymieniono sklepienia naw bocznych i przebudowano sygnaturkę nad szczytem wschodnim. Podczas okupacji francuskiej, w latach 1806-1813 wnętrze kościoła zamieniono na magazyn siana. Po wojnach napoleońskich dopiero w 1818 r. przywrócono mu funkcję sakralną. W 1832 r. kościół ponownie zamknięto. W 1837 r. połączono gminy św. Jana i św. Mikołaja. W roku 1838 podjęto remont kościoła, który teraz służył zarówno parafii ewangelickiej, jak i żołnierzom szczecińskiego garnizonu. Kolejne remonty przeprowadzono w latach 1841, 1864, 1878. W 2. połowie XIX w. zły stan gruntu spowodował znaczne odchylenie filarów międzynawowych, w rezultacie czego w 1899 r. nadzór budowlany uznał, że cała budowla grozi zawaleniem i polecił jej zamknięcie dla wiernych. We wnętrzu kościoła urządzono teraz magazyn, a następnie podjęto decyzję o jego rozbiórce. Ta jednak spotkała się ze zdecydowanym sprzeciwem ówczesnego konserwatora zabytków Prowincji Pomorskiej Hugo Lemckego, który pozyskawszy poparcie m.in. pruskiego konserwatora zabytków H. Lutscha, doprowadził do uratowania zabytkowej świątyni. W 1930 r. przeprowadzono badania architektoniczne, a następnie przystąpiono do remontu według projektu i pod nadzorem prof. Rutha z Drerzna. Polegał on głównie na stabilizacji zagrożonej konstrukcji m.in. poprzez połączenie dolnych partii filarów położonym pod posadzką żelbetowym rusztem i spięcie górnych partii tychże filarów żelaznymi ściągami. Żelbetowe ściągi założono także w prezbiterium. Prace konstrukcyjne ukończono w 1934 r. W 1938 r. naprawiono więźbę dachową i pokrycie dachu kościoła, a jego wnętrze adaptowano na magazyn dekoracji teatralnych. Po 1945 r. ocalały z pożogi wojennej kościół stał pusty. W 1956 r. został przekazany władzom kościelnym. W 1957 r. zdewastowana świątynia została przejęta przez księży pallotynów i poświęcona pod obecnym wezwaniem. W następnych latach wyremontowano i wyposażono wnętrze. Skuto tynki ze ścian prezbiterium, odsłaniając zamurowane portale i nisze, odsłonięto i zakonserwowano fragmenty gotyckich i barokowych malowideł ściennych. Żelbetowy chór muzyczny przy ścianie zachodniej zaprojektował prof. Stanisław Latour. On też był projektantem ławek i konfesjonałów, a także zbudowanej po południowej stronie prezbiterium kaplicy p.w. Matki Boskiej Częstochowskiej której wystrój zaprojektowała B. Kozłowska. W 1964 r. według projektu prof. Jana Piaseckiego z Poznania wykonano ołtarz główny z metalową kutą nastawą, przedstawiającą Ukrzyżowanie i symbole ewangelistów. Bezpośrednim twórcą tego interesującego dzieła był metaloplastyk Józef Murlecki. W latach 1982-1985 po południowej stronie kościoła wzniesiono nowy klasztor księży pallotynów, zaprojektowany przez prof. Stanisława Latoura. W 2002 r. przystąpiono do szeroko zakrojonych prac remontowo-budowlanych. W latach 2005-2006 wyremontowano więźbę dachową i wymieniono pokrycie dachu, następnie odnowiono elewację i wnętrze kościoła, z którego jednak usunięto wartościowe wyposażenie z lat 60. XX w., w tym ołtarz główny projektu Jana Piaseckiego z 1964 r.

Opis

Kościół położony w dolnej, nadodrzańskiej części Starego Miasta w Szczecinie, przy ul. Św. Ducha, bezpośrednio po południowej stronie ul. ks. kard. Stefana Wyszyńskiego, będącej główną arterią dzielnicy staromiejskiej. W wyniku odchylenia orientacji ku północy, zwrócony prezbiterium w kierunku północno-wschodnim, przylegał południowo-zachodnią ścianą szczytową do murów miejskich (tuż obok położona była gotycka brama Św. Ducha). Od strony południowo-wschodniej do kościoła przylega budynek klasztoru o.o. pallotynów, wzniesiony w latach 80. XX w. na miejscu klasztoru średniowiecznego.

Kościół gotycki. Trójnawowa, siedmioprzęsłowa hala z trójprzęsłowym prezbiterium zakończonym szerszą, centralną częścią ołtarzową, zamkniętą siedmioma bokami dziesięcioboku. Przy bocznych ścianach korpusu nawowego, pomiędzy szkarpami - kaplice boczne. Duża, kwadratowa w rzucie kaplica usytuowana po południowej stronie prezbiterium. W północno-zachodnim narożniku korpusu oraz pomiędzy prezbiterium i południową nawą boczną rozmieszczone wieloboczne wieżyczki schodowe. Korpus nawowy nakryty dachem dwuspadowym, prezbiterium - niższym od niego dachem dwuspadowym z siedmioma połaciami nad częścią poligonalną, szczyt wschodni zwieńczony barokową sygnaturką z latarnią i krzyżem, powojenna kaplica boczna przy południowej ścianie prezbiterium - hemisferyczną kopułą z krzyżem.

Ściany murowane z cegły gotyckiej w wątku wendyjskim (prezbiterium) i gotyckim (korpus nawowy i kaplice boczne), dach pokryty dachówką karpiówką. Na strychu zachowana więźba dachowa z drewna datowanego dendrochronologicznie na 1368 r. Elewacje kościoła opięte szkarpami. Elewacje prezbiterium z wydzielonym cokołem oraz fryzem ceramicznym o motywie wici winnej latorośli, biegnącym u nasady parapetów okiennych. Ściany prezbiterium od strony północnej i częściowo południowej, a także wschodnia ściana korpusu - zwieńczone fryzem z kształtek o motywie trójliści. Otwory okienne i drzwiowe zamknięte ostrołukowo. Okna z prostymi ceglanymi maswerkami, trójdzielne, z wyjątkiem czterodzielnego okna pośrodku elewacji zachodniej oraz podobnego w elewacji wschodniej, a także wielodzielnych okien kaplic bocznych. Portal głównego wejścia do kościoła usytuowany od północy. Elewacja zachodnia, niegdyś wychodząca w stronę murów miejskich, pozbawiona otworu wejściowego. Zwieńczona szczytem z ośmioma ostrołukowymi trójdzielnymi blendami rozdzielonymi przez profilowane lizeny, górą przechodzące w ośmioboczne sterczyny o ostrosłupowym zwieńczeniu. W szczycie wschodnim blendy dwudzielne, od krawędzi szczytu ujęte łukiem wspiętym, rozdzielone lizenami przechodzącymi w sterczyny o formie kapliczek. We wnętrzu ściany prezbiterium dwustrefowe, w przyziemiu ścian bocznych dwa zamurowane portale oraz wnęki zamknięte łukami odcinkowymi, w części poligonalnej - wnęki ostrołukowe, z trójdzielnym laskowaniem. Wyżej, nad fryzem z kwadratowych płytek i gzymsem kapnikowym - strefa okien przedzielonych służkami, w części poligonalnej schodzących do posadzki, na ścianach bocznych - nadwieszonych na wspornikach z dekoracją roślinną. Na służkach koliste tarcze. Arkada tęczy nadwieszona na konsolach dekorowanych ornamentem roślinnym, podtrzymywanych przez postaci mnichów (?). Filary międzynawowe ośmioboczne, z wydzielonym cokołem i strefą impostową. Kaplice boczne otwarte do naw półkolistymi arkadami, powyżej których głębokie wnęki z oknami. Sklepienia w prezbiterium i kaplicach bocznych - krzyżowo-żebrowe, w nawie głównej - gwiaździste, w nawach bocznych - krzyżowe.

Wystrój i wyposażenie. Pozostałości malowideł - gotyckich figuralnych w nawie południowej i kaplicach po południowej stronie korpusu, barokowych na jednym z filarów (ornament) oraz na tarczach służek w prezbiterium (herby), płyty nagrobne, m.in. Henryka i Gertrudy Rabenstorpów z 1378 oraz z XVII i XVIII w. (np. Benigny Schenings i jej dzieci z 1676 r.), organy o neobarokowym prospekcie z ok. 1900 r. (produkcji warszawskiej firmy Blomberg i Syn), witraże w oknach prezbiterium projektu ks. Jana Młyńczaka z lat 90. XX w., w kaplicach bocznych witraże m.in. projektu Aleksandry Satkiewicz-Parczewskiej ze Szczecina.

Obiekt dostępny po uprzednim zgłoszeniu do ks. proboszcza.

Oprac. Maciej Słomiński OT NID Szczecin, 15.04.2015 r.

Bibliografia

  • Architektura gotycka w Polsce pod red. T. Mroczko i M. Arszyńskiego, cz. II, Katalog zabytków pod red. A. Włodarczyka, Warszawa 1995, Kościół par. P.w. św. Jana Chrz. franciszkanów, opr. K. Kalita Skwirzyńska, s. 234  
  • Kościół p.w. Św. Jana Ewangelisty w Szczecinie, opr. K. Kalita Skwirzyńska, Szczecin 2006
  • Kościół p.w. Św. Jana Ewangelisty Szczecin, opr. K. Kalita Skwirzyńska, M. Gwiazdowska, Szczecin 2011 (II wyd. 2014)
  • Heyden H., Die Kirchen Stettins und ihre Geschichte, Stettin 1936, s.
  • Kościoły Archidiecezji Szczecińsko-Kamieńskiej. Nasze dziedzictwo, tom I, Bydgoszcz, bez r. wyd. (2014), s.  

Informacje ogólne

  • Rodzaj: kościół
  • Chronologia: od ok. 1300 r.
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: Szczecin
  • Lokalizacja: woj. zachodniopomorskie, pow. Szczecin, gmina Szczecin
  • Źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy