Zespół kościoła kolegiackiego pw. Narodzenia Najświętszej Marii Panny, ob. katedralnego, Sandomierz
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

Zdjęcie panoramiczne tej lokalizacji jest niedostępne.

Zespół kościoła kolegiackiego pw. Narodzenia Najświętszej Marii Panny, ob. katedralnego

Sandomierz

photo

Kolegiata (obecnie katedra) sandomierska dominuje w krajobrazie miasta, będąc najważniejszą świątynią miasta i ziemi sandomierskiej. Kościół kolegiacki jest jednym z najcenniejszych dzieł architektury gotyckiej na naszych ziemiach, posiadając przy tym zespół elementów wyposażenia o doniosłym znaczeniu dla artystycznej kultury ziem polskich, w szczególności Sandomierszczyzny, w tym najdoskonalszy chyba przykład dworskiego malarstwa czasów Władysława Jagiełły o proweniencji bizantyńsko - ruskiej oraz cały szereg dzieł Macieja Polejowskiego, najwybitniejszego twórcy oryginalnych kreacji rzeźby rokokowej czy też wielkie płótna w boazerii, ukazujące męczenników kościoła rzymskiego oraz lokalnych, sandomierskich.

Historia

Najstarsza, potwierdzona źródłowo w bulli papieża Eugeniusza II z 1148 roku, romańska świątynia fundacji zapewne księcia Bolesława Krzywoustego, sięga początków XII stulecia. Staraniem księcia Kazimierza II Sprawiedliwego w 1191 roku podniesiono kościół do godności kolegiaty, nadając jej równocześnie bogate uposażenie. W 1241 roku świątynia została ograbiona przez Mongołów, a sprofanowana została w jeszcze okrutniejszy sposób w trakcie ich kolejnego najazdu w 1260 roku, kiedy to najeźdźcy dokonali prawdziwej rzezi chroniącej się w jej murach ludności. Fundacja gotyckiego kościoła przez króla Kazimierza Wielkiego uwieńczona została konsekracją przez biskupa krakowskiego Jana Radlicę w 1382 roku. Lata świetności kolegiaty zamknął najazd szwedzki i zniszczenia spowodowane wybuchem opuszczanego przez Szwedów zamku. W ramach odbudowy kościoła w latach 1670-1674 przebudowano fasadę, zgodnie z duchem kontrreformacyjnej epoki przystąpiono do stopniowej barokizacji wyposażenia wnętrza, w znacznej mierze z inicjatywy kanonika księdza Stefana Żuchowskiego. W latach 1737-1741 budowano dzwonnicę, ukończoną ostatecznie w 1761 roku. W latach 1779-1773 powstał zespół rokokowych ołtarzy - dzieło Macieja Polejowskiego, wybitnego przedstawiciela lwowskiego środowiska artystycznego. Na mocy bulli papieża Piusa VII z 1818 roku podniesiono kolegiatę do godności katedry. Już jako katedra, budowla została odnowiona w 1825 roku i ponownie w latach 1886-1889 z odsłonięciem ceglanego lico ścian i wzniesieniem neogotyckiej sygnaturki, pod nadzorem warszawskiego architekta i konserwatora Konstantego Wojciechowskiego.

Opis

Kościół położony jest na południowym skraju wzgórza staromiejskiego. Gotycka, ceglana świątynia o trójnawowym, pięcioprzęsłowym halowym korpusie oraz zamkniętym trójbocznie prezbiterium dominuje w panoramie miasta. Przy prezbiterium od północy znajdują się dwie zakrystie, kanonicka i wikariacka, od południa kaplica mansjonarska. Wyróżnia się barokowa fasada z kruchtą, wybudowana w latach 1670-1674. Dekoracyjny portal kruchty powstał w 1672 roku z fundacji wielkiego dobrodzieja kościoła, księdza Wojciecha Lipnickiego, prepozyta kolegiaty i biskupa sufragana krakowskiego. Barokowy szczyt fasady zwieńczony jest trójkątnym frontonem z posągiem Matki Boskiej z Dzieciątkiem. Niżej widnieje kartusz z herbem Kapituły Kolegiaty Sandomierskiej. Trzynawowy, pięcioprzęsłowy korpus rozdzielony jest ostrołukowymi arkadami międzynawowymi, wspartymi na kwadratowych filarach. Halowe wnętrze przekryte zostało krzyżowo - żebrowym sklepieniem ze zwornikami o heraldycznej dekoracji, której program miał niewątpliwie odzwierciedlać ideę zjednoczonego Królestwa pod berłem króla Kazimierza Wielkiego, fundatora kościoła. Zastosowano także bogatą dekorację roślinną i zwierzęcą fryzów nasad arkad międzynawowych i kapiteli służek. We wnętrzu uwagę zwraca przede wszystkim późnobarokowy ołtarz główny, powstały w 1756 roku z fundacji księdza Stanisława Lipskiego. Ściany boczne i sklepienie prezbiterium pokryte są polichromią o cechach bizantyńsko - ruskich, jednym z największych i najcenniejszych przykładów tego typu dekoracji w Polsce, wyróżniającą się bogactwem motywów ikonograficznych, powstałą w kręgu mecenatu dworskiego króla Władysława II Jagiełły około 1420 roku. We wnętrzu nawowym dominuje barokowa boazeria, obiegająca ściany korpusu, powstała w latach 1708-1717 i stanowiąca ramy dla cyklu wielkich obrazów, przedstawiających malarską wizję śmierci męczenników kościoła rzymskiego i sandomierskiego. Wspaniały zespół ołtarzy ustawionych przy filarach międzynawowych powstał w latach 1771-1773 i jest dziełem znakomitego rzeźbiarza Macieja Polejowskiego, jednego z najwybitniejszych przedstawicieli lwowskiej rzeźby rokokowej 2. połowy XVIII wieku. Teren wokół obwiedziony ogrodzeniem z około 1828 roku. Obok katedry, poza ogrodzeniem dzwonnica, wzniesiona w latach 1737-1741 według zamówionych w Krakowie projektów.

Katedra dostępna w godzina otwarcia lub za wiedzą księdza Proboszcza.

Oprac. Jerzy Zub, 07.12.2014 r.

Bibliografia

  • Buliński M., Monografija miasta Sandomierza, Warszawa 1879.
  • Rokoszny J., Przed restauracją katedry sandomierskiej, (w:) Kronika diecezji sandomierskiej, nr 9, Sandomierz 1912.
  • Oleś A., Zachodnia fasada katedry w Sandomierzu. Odkrycia konserwatorskie (w:) Ochrona Zabytków Sztuki, t. 1. 1930/31, cz. 1, s. 217-19.
  • Kalinowski W., Lalik T., Przypkowski T., Rutkowski H, Trawkowski S., Sandomierz, Warszawa 1956.
  • Warszycki A., Katedra w Sandomierzu, (w:) Biuletyn Kwartalny Radomskiego Towarzystwa Naukowego, t. VII, z. 1-2, s.99-110, Radom 1970.
  • Kowalczyk J., Dzieła Macieja Polejowskiego w Ziemi Sandomierskiej, (w:) Rocznik Muzeum Świętokrzyskiego, t. VI, Kraków 1970.
  • Makarewicz S., Fundacja i założenia programowe polichromii bizantyńskiej z bazyliki katedralnej w Sandomierzu, (w:) Studia Theologica Varsaviensia, t. 13, nr 2, Warszawa 1973.
  • Węcławowicz T., Małopolska i ziemie ruskie Korony (w:) Architektura gotycka w Polsce, Warszawa 1995.
  • Kowalczyk J. Przemiany wystroju wnętrza Kolegiaty sandomierskiej w okresie rokoka (w:) Zeszyty Sandomierskie, nr 9, Sandomierz 1999, s. 50-59.
  • Dworzak A., Nieznane projekty sandomierskiej dzwonnicy kolegiackiej (w:) Zeszyty Sandomierskie, nr 35, Sandomierz 2013, s. 20-25.

Informacje ogólne

  • Rodzaj: kościół
  • Chronologia: 3. ćw. XIV w.
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: Katedralna 1, Sandomierz
  • Lokalizacja: woj. świętokrzyskie, pow. sandomierski, gmina Sandomierz
  • Źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy