Kościół parafialny pw. św. Pawła, Ruda Śląska
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

Kościół parafialny pw. św. Pawła

Ruda Śląska

photo

Kościół jest jedynym obiektem sakralnym, spośród piętnastu na Górnym Śląsku, wybudowanym pod nadzorem projektanta Johaannesa Franciskusa Klompa z Dortmundu (1865-1946). Budynek został wzniesiony w stylu neoromańskim i jest jednym z najbardziej charakterystycznych przykładów tego nurtu w tej części Śląska. Kościół wyróżnia się zarówno ukształtowaniem bryły, jak również różnorodnością zastosowanych dekoracji o bogatym programie ikonograficznym.

Historia

XVIII-wieczny rozwój górnictwa na obszarze bytomskiego Czarnego Lasu spowodował powstawanie licznych kopalni i hut, m.in. huty „Pokój” datowanej na 1840 r. W jej sąsiedztwie zaczęły tworzyć się osiedla mieszkaniowe dla robotników. Brakowało jednak obiektu kościelnego. Początkowo, dzięki inicjatywie ks. Józefa Szafranka, msze święte odprawiano w budynku szkolnym, stolarni oraz kaplicy wybudowanej przy więzieniu pomocniczym. 17 stycznia 1856 r. ks. Szafranek skierował pismo do kurii wrocławskiej z prośbą o utworzenie kościoła p.w. św. Józefa. Została ona pozytywnie rozpatrzona, ale budowę obiektu rozpoczęto dopiero w lutym 1884 r. Ze względu na wzrost liczby mieszkańców, kościół w krótkim czasie stał się zbyt mały. W związku z tym 19 października 1904 r. ks. dziekan Korus zwrócił się do hrabiego Schaftgotscha z wnioskiem o odstąpienie placu na potrzeby wzniesienia nowej świątyni. Do realizacji wybrano projekt Johannessa Franciskusa Klompa z Dortmundu. Budowę zlecono przedsiębiorstwu Artura Allnocha ze Świętochłowic. Prace rozpoczęto 2 maja 1910 r., a nadzorował nimi sam J.F. Klomp. 20 maja 1911 r. miało miejsce poświęcenie kamienia węgielnego, natomiast uroczystość konsekracji odbyła się 15 września 1915 r. Wyposażenie wnętrza, polichromię, rzeźby na elewacjach kościoła oraz znajdującą się obok plebanię również zaprojektował Johannes Franciskus Klomp. Rzeźby zostały wykonane przez warsztat Mathiasa Beule z Bytomia. W 1970 r. i 2000 r. wnętrze było przebudowywane.

Opis

Kościół usytuowany jest w dzielnicy Rudy Śląskiej - Nowy Bytom, przed placem Jana Pawła II, w obrębie którego znajduje się również Urząd Miejski. Część placu, na której umieszczono obiekt jest wydzielona przez niewielkie wzniesienie. Na północnym-wschodnie od kościoła zlokalizowana jest plebania, z kolei na północnym-zachodnie znajduje się budynek Domu Katechetycznego. Przed wejściem, na cokołach, zostały umieszczone figury z przedstawieniem św. Floriana oraz św. Barbary.

Kościół jest budowlą okcydentowaną (z chórem w części zachodniej), murowaną, z cegły, tynkowany. Został wzniesiony jako trójnawowa bazylika na planie krzyża łacińskiego. Transept jest jednonawowy o ramionach zamkniętych absydami. Prezbiterium jest prostokątne, zamknięte absydą z obejście. Flankują go dwa, prostokątne pomieszczenia: od strony południowej kaplica św. Anny, od północnej zakrystia. W bryle kościoła dominuje prostopadłościenna wieża umieszczona w części wschodniej kościoła w górnej partii przechodząca w ośmiobok, z rozbudowanym hełmem. Po jej bokach zostały dostawione mniejsze, cylindryczne wieżyczki. Mieszczą się w nich klatki schodowe wiodące na emporę chóru muzycznego. Dolna część fasady składa się z domku portalowego z trzema arkadami o łukach okrągłych. Nad środkową arkadą umieszczono rozetę złożoną z siedmiu okrągłych okienek. Powyżej rząd trzech potrójnych okien. Całość zwieńczona trójkątnym szczytem z dekoracją rzeźbiarską wykonaną w tynku. Korpus nawowy jest stosunkowo krótki i łączy się po stronie zachodniej z transeptem. Fasady transeptu pokryte są bogatą dekoracją reliefową. Po stronie północnej umieszczono rozetę składającą się z siedmiu okrągłych okienek zwieńczoną trójkątnym szczytem. Zdobią ją płaskorzeźby z przedstawieniami św. Alfonsa bpa, Tomasza z Akwinu, Jana Bożego. Na analogicznie ukształtowanej fasadzie po stronie południowej ukazano płaskorzeźby z wizerunkami św. Augustyna, św. Hieronima oraz św. Ambrożego. Z kolei na absydzie prezbiterium, w niszach, zostali ukazani Ewangeliści. Poszczególne elementy bryły kościoła zostały przekryte dwuspadowym dachem z czerwonej dachówki. Nad skrzyżowaniem naw umieszczono niską, ośmioboczną wieżę z galeryjką kolumnową przypominającą kopułę katedry w Pizie. Wnętrze kościoła składa się z wąskich i niskich naw bocznych, szerszej nawy głównej, transeptu, podwyższonej części z prezbiterialnej oraz empory muzycznej wspartej na kolumnach z cokołami o kształcie lwów. Części nawowe oddzielone są od siebie arkadami na kwadratowych filarach. Całość przekryta jest sklepieniem kolebkowym na gurtach z lunetami. Na skrzyżowaniu naw sklepienie żaglaste. Okna są prostokątne zamknięte półokręgiem i wypełnione witrażami. Na sklepieniu znajduje się malowidło z wizerunkiem św. Pawła autorstwa Stanisława Bolczyka z Kochłowic. Wyposażenie wnętrza zachowało się fragmentarycznie. Należą do niego m.in. ławki z dekoracją rzeźbiarską, konfesjonały, chrzcielnica, ołtarz boczny NMP oraz organy firmy Dominka Biernackiego z Włocławka datowane na 1928 r.

Kościół dostępny jest dla zwiedzających cały rok w godzinach odprawianych Mszy Świętych. PONIEDZIAŁEK - SOBOTA - 7:00, 8:00, 18:00 (w okresie wakacyjnym - 8:00, 18:00) NIEDZIELA - 6:30, 8:00, 9:30, 11:00, 12:30, 18:00 (w okresie wakacyjnym - 6:30, 8:00, 9:30, 11:00, 18:00 i 20:00 (od 8 lipca).

Oprac. Sabina Rotowska, OT NID w Katowicach, 17-11-2015 r.

Bibliografia

  • Benek I., Mercik H., Oryginalne kościoły neostylowe autorstwa znanych architektów na terenie dzisiejszej Rudy Śląskiej, [w.:] Sztuka sakralna Rudy Śląskiej, red. B. Szczypka-Gwiazda, M. Lubina, Ruda Śląska 2005, s. 43-60.
  • Czyżewska-Knap K., Kościół pw. św. Pawła w Nowym Bytomiu na tle innych realizacji Johannesa Franciskusa Klompa. Geneza architektury i form dekoracyjnych, [w.:] Sztuka sakralna Rudy Śląskiej, red. B. Szczypka-Gwiazda, M. Lubina, Ruda Śląska 2005, s. 31-42.
  • Dworak J.S., Historia parafii nowobytomskiej, Opole-Ruda Śląska 1996
  • Głazek D., Domus Celeberrima. Architektura sakralna (katolicka) przemysłowej część Górnego Śląska 1870-1914, Katowice 2003, s. 220-221.
  • Głazek D., Kościół św. Pawła w Nowym Bytomiu. Z problematyki architektury sakralnej Górnego Śląska przełomu XIX i XX wieku, [w.:] Architektura XIX i początku XX wieku, red. T. Grygiel, Wrocław-Warszawa-Kraków 1991.
  • Górecki J., Parafia św. Pawła w Nowym Bytomiu, Ruda Śląska 1991
  • Karta ewidencyjna zabytku architektury. Kościół parafialny p.w. św. Pawła [w Rudzie Śląskiej], opr. D. Głazek, 1992, Archiwum NID.
  • Kozina I., Architektura sakralna, neogotycki uniformizm i nowe doświadczenia przestrzenne, [w:] Sztuka Górnego Śląska od średniowiecza do końca XX w., red. E. Chojecka, Katowice 2009, s. 243.
  • Zabytki sztuki w Polsce, Śląsk, red. S. Brzezicki, C. Nielsen, Warszawa 2006, s. 744-745.

Informacje ogólne

  • Rodzaj: kościół
  • Chronologia: 1910 r.
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: plac Jana Pawła II 5, Ruda Śląska
  • Lokalizacja: woj. śląskie, pow. Ruda Śląska, gmina Ruda Śląska
  • Właściciel praw autorskich do opisu: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy