Kościół par. pw. św. Jana Chrzciciela, Poniszowice
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

Zdjęcie panoramiczne tej lokalizacji jest niedostępne.

Kościół par. pw. św. Jana Chrzciciela

Poniszowice

photo

Kościół pw. św. Jana Chrzciciela stanowi jeden z najstarszych drewnianych kościołów na terenie Górnego Śląska, o typowej dla architektury regionalnej różnicy wysokości oraz pochylenia połaci dachowej nad nawą oraz prezbiterium. Dodatkowo obiekt stanowi cenny przykład świątyni dwunawowej z bogatym detalem gotyckim oraz cennym wyposażeniem.

Historia

Pierwsze wzmianki odnośnie wsi Poniszowice pochodzą z 1245 r. i dotyczą przekazania miejscowości biskupowi wrocławskiemu Tomaszowi przez księcia opolskiego Mieszka II. Obecny kościół zgodnie z najnowszymi badaniami dendrochronologicznymi powstał w 1498 r., a rok później został konsekrowany. W 1570 r. w sąsiedztwie kościoła wybudowano wolno stojącą dzwonnice. Obiekt w 1. połowie XVII w. użytkowany był przez protestantów, w latach 1640-1650 po powrocie do kościoła katolickiego obiekt wyremontowano, zakupiono także nowe ołtarze, poświęcone odpowiednio w 1653 i 1657 r. Kolejne zmiany przyniosła rozbudowa obiektu w latach 1691-1692 o kaplicę św. Józefa, fundacji Franciszka Rogojskiego ze Słupska. W 1775 r. kościół przeszedł gruntowny remont i modernizację, dobudowano wówczas soboty. Ważne przekształcenia miały miejsce w 1844 r., dobudowano wówczas nowy chór muzyczny w zachodniej części nawy, kolejna inwestycja w postaci loży kolatorskiej nad zakrystią powstała w 1852 r. z fundacji Aleksandra Zawadzkiego. W 1882 r. kościół wzbogacił się o barwne polichromie autorstwa Kusbera z Gliwic. Obiekt wielokrotnie remontowano, w 1908 r. przeprowadzono kompleksową odnowę świątyni, a sześć lat później oszalowano soboty.  Kolejny gruntowny remont miał miejsce w 1982 r., w 2010 r. Andrzej Marek Barski z Nysy wykonał konserwację ołtarzy, w 2011 r. rozebrano, a następnie odtworzono podcień, ostatnie prace miały miejsce w 2012 r. wylano wówczas nowe fundamenty oraz zrekonstruowano kaplicę.

Opis

Kościół pw. św. Jana Chrzciciela usytuowany jest na niewielkim wzniesieniu, w centralnej części wsi przy ulicy Parkowej 5. Obiekt położony jest w obrębie cmentarza grzebalnego, a cały teren otoczony jest kamiennym murkiem. W skład zespołu wchodzi także wolno stojąca dzwonnica położona w północno-wschodniej części działki. Późnogotycka świątynia charakteryzuje się typową dla architektury regionalnej Górnego Śląska różnicą wysokości dachu nad nawą i prezbiterium oraz gotyckim detalem. Obiekt jest orientowany, został wykonany w konstrukcji zrębowej na kamienno-wapiennej podmurówce. Świątynia składa się z dwóch zasadniczych części w postaci wzniesionej na planie kwadratu nawy do której od północy przylega pięcioboczna kaplica św. Józefa pod którą znajduje się krypta. Dodatkowo nawa w części frontowej oraz bocznych otoczona jest przez wsparty na słupach, oszalowany z zewnątrz podcień. Drugą część stanowi wzniesione na planie prostokąta, zamknięte trójbocznie od wschodu, węższe od nawy prezbiterium, do którego od północy przylega wzniesiona na planie prostokąta zakrystia z lożą kolatorską na piętrze, element urozmaicający bryłę stanowią przydaszki obiegające na całej długości prezbiterium. Zasadnicza część kościoła przykryta jest strzelistym, dwukalenicowym dachem dwuspadowym. W obrębie prezbiterium w część wschodniej dach przechodzi w trzyspadowy, w części zachodniej okrywa również zakrystię. Kaplica św. Józefa nakryta jest dachem pięciospadowym, nad nawą w części centralnej zlokalizowana jest natomiast ośmioboczna sygnaturka z latarnią, nakryta barokową cebulastą kopułką. Główne wejście zlokalizowano w obrębie elewacji zachodniej, elewację północną urozmaica natomiast centralnie zlokalizowana kaplica oraz zakrystia w części wschodniej. Oszalowane z zewnątrz soboty występują wzdłuż elewacji północnej, wschodniej oraz południowej, powyżej sobót oraz przydaszków ściany obite gontem, wyjątek stanowi kaplica z nieosłoniętymi belkami zrębu. Niewielkie, prostokątne otwory okienne wyposażone w kraty z zadziorami zlokalizowane są w obrębie elewacji wschodniej i południowej. Wewnątrz dominują płaskie stropy z prostą dekoracją malarską, w kaplicy oraz zakrystii mamy do czynienia ze stropem belkowym z ozdobnym fazowaniem, w prezbiterium rzadko spotykane pozorne sklepienie kolebkowe o wykroju pięciobocznym. Nawa oddzielona od prezbiterium prostokątną tęczą zbudowaną z dwóch obustronnie dekorowanych fazowaniem belek z wspartą na kroksztynach częścią górną. Na uwagę zasługuje także profilowany uskokami gzyms o cechach gotyckich. Do lat 80. XX w. obiekt posiadał rzadki układ pseudodwunawowy uzyskany przy pomocy słupów wspierających podciąg wzdłużny, usuniętych w 1982 roku. Należy również nadmienić fakt powstania w 1852 roku loży kolatorskiej nad zakrystią oraz zlokalizowanego w obrębie wejścia wspartego na czterech słupach chóru muzycznego. Wśród wyposażenia świątyni wymienić należy bogato dekorowany ołtarz główny z 1655 r. z umieszczonym w centralnej części obrazem Matki Boskiej Częstochowskiej, licznymi rzeźbami oraz płaskorzeźbą Piety w dolnej części. Na uwagę zasługują także dwa wczesno barokowe ołtarze boczne. Ołtarz prawy z obrazem św. Barbary o typowej dla pozostałych ołtarzy kościelnych złoconej dekoracji chrząstkowo-małżowinowej pochodzi prawdopodobnie z 1650 roku. Ołtarz lewy z obrazem Zmartwychwstania Pańskiego  z 1653 roku wzbogacony jest w części dolnej o płaskorzeźbę, posiada analogiczny układ co ołtarz główny i lewy. W skład zespołu wchodzi również położona w południowo-wschodniej części działki dzwonnica. Jest to prosty, założony na rzucie kwadratu, trzykondygnacyjny obiekt wykonany w konstrukcji słupowej, na podmurówce. Ściany zewnętrzne dzwonnicy są oszalowane i zwężają się ku górze, trzecią kondygnację stanowi izbica wysunięta nieznacznie poza lico elewacji. Poszczególne elewacje podkreślone są przy pomocy prostych przydaszków, a sama bryła nakryta jest dachem namiotowym przechodzącym w ośmioboczny.

Obiekt jest ogólnie dostępny dla zwiedzających.

Oprac. Agata Mucha, OT NID w Katowicach, 24.09.2014 r.

Bibliografia

  • Karta Ewidencyjna Zabytków Architektury i Urbanistyki, Dzwonnica przy kościele parafialnym pw. św. Jana Chrzciciela, oprac. Hanna Wiąk-Marzec, 1998, Archiwum Urzędu Ochrony Zabytków w Katowicach.
  • Karta Ewidencyjna Zabytków Architektury i Urbanistyki tzw. zielona, Dzwonnica kościoła parafialnego pw. św. Jana Chrzciciela, 1959, Archiwum Urzędu Ochrony Zabytków w Katowicach.
  • Karta Ewidencyjna Zabytków Architektury i Urbanistyki, Kościół parafialny pw. św. Jana Chrzciciela, oprac. Hanna Wiąk-Marzec, 1998, Archiwum Urzędu Ochrony Zabytków w Katowicach.
  • Karta Ewidencyjna Zabytków Architektury i Urbanistyki tzw. zielona, Kościół parafialny pw. św. Jana Chrzciciela, 1959, Archiwum Urzędu Ochrony Zabytków w Katowicach.
  • Caban E., Kościół pw. Narodzenia św. Jana Chrzciciela i Matki Boskiej Częstochowskiej w Poniszowicach, (w:) Wiadomości konserwatorskie województwa śląskiego, T.3, G. Bożek (red.), Katowice 2011, s. 121-134.
  • Pleszyniak J., Drewniane kościoły na spichlerzowych szlakach powiatu gliwickiego, Katowice 2012, s. 16-23.
  • Ruszczyk G., Kościoły na Śląsku z XV i początku XVI wieku: (Bojszów, Gliwice, Księży Las, Łaziska, Łącza, Ponioszowice), Warszawa 2012, s. 197-258.
  • Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, t. VI woj. Katowickie, I. Rejduch-Samkowa, J. Samka (red.), z. 5 Powiat Gliwicki, oprac. E. Dwornik-Gutowska, M. Gutowski, K. Kutrzebianka, Warszawa 1966, s. 58-61.

Informacje ogólne

  • Rodzaj: kościół
  • Chronologia: 1498 r.
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: Parkowa 3, Poniszowice
  • Lokalizacja: woj. śląskie, pow. gliwicki, gmina Rudziniec
  • Źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy