kościół klasztorny, ob. filialny pw. św. Stanisława Biskupa, Nowy Korczyn
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

Zdjęcie panoramiczne tej lokalizacji jest niedostępne.

kościół klasztorny, ob. filialny pw. św. Stanisława Biskupa

Nowy Korczyn

photo

Kościół pw. św. Stanisława w Nowym Korczynie to jedna z najstarszych rodzimych świątyń franciszkańskich. Stanowi on ważne ogniwo w rozwoju wczesnogotyckiej ceglanej architektury w Polsce. W jego wnętrzu znajduje się bogate i różnorodne wyposażenie z XIII-XX w., w tym zespół późnobarokowych ołtarzy i ambona z lat 50-60 XVIII w., a także polichromie z pocz. lat 60. XVIII w., namalowane przez Mateusza Rejchana i Mikołaja Janowskiego. Na szczególną uwagę zasługują również unikalne trzy wczesnogotyckie rzeźby ukazujące – zapewne - św. Franciszka (najwcześniejszy polski przykład ikonografii minoryckiej), św. Stanisława z franciszkaninem i głowę kobiecą z 4 ćw. XIII wieku.

Historia

 W 1248 r. książę Bolesław Wstydliwy uzyskał zgodę kapituły czesko-polskiej franciszkanów w Zgorzelcu na założenie konwentu tego zgromadzenia w Nowym Korczynie. Ostatecznie akt fundacyjny klasztoru i kościoła pw. św. Stanisława wystawili w 1257 roku B. Wstydliwy i jego żona, księżna Kinga. Uczyniony wówczas zapis para książęca potwierdziła przywilejem z 1271 roku. Najpewniej wkrótce potem rozpoczęto wznosić obecną świątynię i budynki mieszkalne dla zakonników. Prace te przerwano w 1279 r. z powodu śmierci fundatora. Do tego czasu wystawiono prezbiterium, zakrystię i część murów korpusu kościelnego, a także dolną partię ściany wsch. skrzydła wschodniego klasztoru. W końcu XIII w. wznowiono budowę świątyni (szczyt prezbiterium). W 1300 r. podczas najazdu Rusinów założenie franciszkańskie zostało zniszczone. Przed 1346 r. z fundacji króla Kazimierza Wielkiego kościół odbudowano i dokończono nawę. W XV w. klasztor był dwukrotnie niszczony: w 1439 r. przez wojska Spytka z Melsztyna, a w 1473 r. przez pożar. Skutki tej drugiej pożogi usunięto dopiero w latach 1493-94 z fundacji króla Jana Olbrachta. W nieustalonych okolicznościach założenie ponownie zostało zniszczone, skoro w 1585 r. ówczesny starosta nowokorczyński Mikołaj Firlej miał dostarczyć materiały na jego remont. Nie zrobił tego do 1596 r., ponieważ wizytujący w tym roku klasztor o. Donat Caputo wskazał na jego zły stan techniczny. Po ponownym pożarze świątyni w 1607 r., zakonnicy postanowili wystawić sklepienia we wnętrzu nawy, co ukończono w 1612 roku. Kolejne roboty budowlane w klasztorze miano wykonać w latach 1615-37. Ich zakres nie mógł być duży, bowiem wizytujący go w 1635 r. o. Wybranowski pisze, iż był on jedynie w połowie murowany. Nowe zniszczenia dotknęły omawiane założenie podczas potopu szwedzkiego. Możemy przypuszczać, iż zostało ono odbudowane już w 3 ćw. XVII wieku. Najpewniej wówczas obniżono ściany korpusu nawowego i wykonano tam nowe sklepienia. W 1 poł. XVIII w. cały kompleks był zaniedbany, dlatego zaistniała potrzeba wykonania w nim generalnego remontu. Wykonano go staraniem o. Andrzeja Błędowskiego (korczyński gwardian w latach 1750-77) przy wsparciu podkomorzego wiślickiego Stanisława Michalskiego i Heleny z Potockich Morsztynowej. W jego wyniku w latach 50.-60. XVIII w. gruntownie zmodernizowano świątynię, jej wyposażenie (nowe ołtarz gł. i część bocznych) i wystrój (polichromie autorstwa Mikołaja Janowskiego i Macieja Rejchana z pocz. lat 60. XVIII w.), a także w 1750 r. dostawiono do korpusu nawowego wieżę. W trakcie tych prac (w 1758 r.) pożar zniszczył część klasztoru, co spowodowało konieczność jego odbudowy. Krótki okres świetności zakończył pożar założenia w 1777 r., który poważnie uszkodził klasztor, dachy kościoła i dzwonnicy. Szkody dość szybko naprawiono, bowiem już w latach 80. XVIII wieku. Okres rozbiorów od początku nie był pomyślny dla naszego założenia, ponieważ w latach 1804- 15 w konwencie znajdował się magazyn wojskowy, a w latach 1819-30 znaczna część znajdujących się w nim pomieszczeń była w rękach Urzędu Górniczego. W 1819 r. władze Królestwa Polskiego podjęły nieudaną próbę skasowania klasztoru. W 1830 r. dzięki subwencjom cesarskim przeprowadzono remont świątyni, a 1835 r. odnowiono klasztor. Jakość tych prac była niska, skoro już w 1860 r. źródła mówią o krytycznym stanie więźby dachowej i poszycia budynków założenia. Jakby tego było mało w 1864 roku korczyński konwent franciszkanów ukazem carskim skasowano. Kościół objęli księża diecezjalni, a władze świeckie przejęły klasztor, który w 1877 r. częściowo rozebrano (skrzydło zach. i pn.). W kolejnych latach świątynia wielokrotnie nie miała zagwarantowanej obsługi duchownej, przez co - poza doraźnymi remontami - nie była odnawiana. Dopiero w latach 1939-40 wykonano w niej gruntowną konserwację, m.in. naprawiono mury i sklepienia, a w trakcie tych prac odkryto gotyckie rzeźby, polichromię i maswerk. W 1945 r. w wyniku ostrzału i runięcia sowieckiego samolotu zostało zniszczone zach. przęsło świątyni, jej dach i wieża. Konieczne prace remonto-konserwatorskie, w tym budowę nowej kruchty, wykonano w latach 1945-47 wg proj. inż. Jerzego Jamroza. Ponowne gruntowne prace budowlano-konserwatorskie przeprowadzono tu w lach 1976-81. m.in. odrestaurowano polichromie, szczyty elewacji i marmoryzacje ołtarzy, a w klasztorze: zmodernizowano wnętrza, wymieniono stropy i naprawiono dach. W trakcie tych robót wykonano przy zabytkowej zabudowie badania archeologiczne i architektoniczne. W latach 90. XX w. poddano konserwacji obrazy ołtarzowe. W latach 2007-12 odrestaurowano więźbę, poszycie dachowe i elewację kościoła, a także cztery rzeźby śś. z ogrodzenia i figurę Niepokalanego Poczęcia NMP z 1820 roku.

Opis

Zespół pofranciszkański zajmuje wnętrze czworobocznej, otoczonej murem działki, leżącej na pd.-zach. od rynku, w pobliżu wideł Wisły i Nidy. Składa się on z gotyckiej świątyni pw. św. Stanisława z dzwonnicą i części skrzydła wsch. d. klasztoru (ob. plebania). Orientowany kościół jest jednonawowy o czternastowiecznym, czteroprzęsłowym korpusie i trzynastowiecznym, wyodrębnionym, trójprzęsłowym prezbiterium zamkniętym prosto. Przy południowej ścianie nawy ma kwadratową wieżyczkę schodową. Przy jego zach. przęśle nawowym znajdują się niski prostokątny przedsionek, od pn. kruchta i w pn.-zach. narożu dwupiętrowa, kwadratowa dzwonnica. Świątynię wymurowano z cegieł (w wątku polskim z użyciem zendrówki i wendyjskim) i kamienia (w partii fundamentów), wewnątrz wytynkowano (obustronnie wytynkowano kruchtę) i nakryto dachem dwuspadowym (nad nawą z sygnaturką), pulpitowym i hełmem ostrosłupowym (na dzwonnicy). Ceglane elewacje są rozczłonkowane przyporami, gzymsami kamiennymi i ząbkowanym ceglanym, a także ostrołukowymi oknami. Fasada ma niski podcieniowy przedsionek i wolutowe zwieńczenie z obeliskami i wazonami. Podobnie dekoracyjny jest trójkątny szczyt prezbiterium ze sterczynami i rzeźbą św. Franciszka. Wnętrze świątyni nakryto sklepieniami: krzyżowo-żebrowym (nad prezbiterium, żebra z rzeźbionymi zwornikami z dekoracją roślinną, wsparte na narożach na służkach z dekoracyjnymi kapitelami), kolebkowym z lunetami (nad nawą), krzyżowo-kolebkowym na gurtach (pod chórem i w kruchcie zach.), a także stropami drewnianymi (nad wsch. przęsłem prezbiterium i pd. kruchtą). Niemal całe wnętrze zdobi późnobarokowa polichromia autorstwa M. Rejchana i M. Janowskiego z ok. 1761 r. (w prezbiterium- sceny z życia św. Stanisława , fundatorów: bł. Kingi i B. Wstydliwego, a w nawie iluzjonistyczne, ukazujące św. Stanisława i m.in. śś. franciszkańskich), poza ścianą tęczową – tam relikty starszych polichromii: figuralnej i ornamentalnej (trzy warstwy- z XIV w., ok. 1552 i XVII w.). Wejście z chóru zakonnego do zakrystii podkreśla gotycki, kamienny portal z XIV wieku. Wśród niezwykle bogatego wyposażenia kościoła godnymi uwagi są: rokokowy ołtarz gł. z 1761 r. (z obrazem Wskrzeszenie Piotrawina, aut. M. Rejchana z 1763 r.), zespół późnobarokowych ołtarzy bocznych z lat 40.-50. XVIII w., stalle z XVII w. (z obrazami z XVII-XIX w.), ambona rokokowa z ok. poł. XVIII w. (z barokowymi obrazami), zespół ławek rokokowych z lat 60.-70. XVIII w., krucyfiks z pocz. XVI w., obrazy: Zaśnięcia Marii Panny z lat 1524-25 (z kościoła św. Mikołaja w Krakowie, wyk. Mistrz Tryptyku z Szadka), papieży, świętych i zakonników franciszkańskich z XVIII w.; marmurowe epitafia z k. XVI-XVIII w. (wyk. warsztaty z Chęcin, Dębnika, Pińczowa), a także trzy (uszkodzone) wczesnogotyckie rzeźby św. Franciszka(?), św. Stanisława z franciszkaninem i głowę kobiecą z 4 ćw. XIII wieku.
Fragment dawnego wsch. skrzydła klasztornego (ob. plebania) przylega od pd. do prezbiterium kościoła. Piętrowy, podpiwniczony budynek na rzucie prostokąta ma wnętrze o układzie: na parterze dwutraktowym (wtórne), a na piętrze trójtraktowym. Wymurowany jest z kamienia i cegły, obustronnie wytynkowany i nakryty dachem dwuspadowym. Jego elewacje opięto od zach. skarpami, od wsch. pokreślono triadą okien (w d. zakrystii). Wnętrza obiektu sklepiono – na parterze kolebkowo: z lunetami (w refektarzu sklepienie z geometryczną dekoracją stiukową) i krzyżowo-kolebkowo (w d. krużganku stiukowe żebra), a na piętrze stropami.
Teren północnego przedpola jest otoczony pełnym, murowanym (o charakterystycznym kamienno-ceglanym wątku) ogrodzeniem z trzema bramami (główna zwieńczona późnobarokowymi rzeźbami św. z lat 40-50. XVIII wieku); od pd. metalowym parkanem ze słupkami.
Materiał i konstrukcja: cegła, kamień, murowanie i tynkowanie.

Możliwość zwiedzania po wcześniejszym uzgodnieniu telefonicznym.

Oprac. Łukasz Piotr Młynarski, OT NID w Kielcach, 02-06-2017 r.

Bibliografia

  • Krasnowolski B., Nowy Korczyn, województwo kieleckie. Kościół franciszkanów p.w. Św. Stanisława Szczepanowskiego. Polichromia. Dokumentacja naukowo-historyczna, mps, Kraków 1976, Archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Kielcach.
  • Karta ewidencyjna. Plebania (Część dawnego klasztoru franciszkanów). Nowy Korczyn, oprac. A. Adamczyk, Kielce 1997, Archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Kielcach i Archiwum Narodowego Instytutu Dziedzictwa w Warszawie.
  • Adamczyk A., Modras J., Polanowski L., Prace przy zabytkach architektury sakralnej i zabudowie miejskiej, [w:] Prace konserwatorskie w woj. świętokrzyskim w latach 2001-2012, red. J. Cedro, Kielce 2014, s. 23-86.
  • Corpus Inscriptionum Poloniae, t. 1: Województwo kieleckie, red. J. Szymański, z. 3: Busko Zdrój i region, wyd. U. Zgorzelska, Kielce 1980.
  • Crossley P., Gothic Architecture in the Reign of Casimir the Great. Church Architecture in Lesser Poland 1320-1380, Kraków 1985.
  • Frazik J. T., Kościół i klasztor Franciszkanów w Nowym Korczynie, [w:] Symbolae Historiae Artium. Studia z historii sztuki Lechowi Kalinowskiemu dedykowane, red. Jerzy Gadomski Warszawa 1986, s. 235–255.
  • Gadomski J., Malarstwo gotyckie w Małopolsce 1500-1540, Warszawa 1995.
  • Jasik B., Fundacje Bolesława Wstydliwego, „Artifex. Pismo studentów i doktoratów historii sztuki UKSW” 2011, nr 13, s. 5-20.
  • Kaczmarek R., Italianizmy: studia nad recepcją gotyckiej sztuki włoskiej w rzeźbie Środkowo-Wschodniej Europy: koniec XIII-koniec XIV wieku, Warszawa 2008.
  • Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. 3: Województwo kieleckie, red. J. Z. Łoziński, B. Wolff, z. 1: Powiat buski, oprac. K. Kutrzebianka, Warszawa 1957.
  • Karpowicz M., Sztuka polska XVIII w., Warszawa 1985.
  • Kiryk F., Urbanizacja Małopolski. Województwo sandomierskie XIII-XVI wieku, Kielce 1994.
  • Kornecki M., Małkiewiczówna H., Małopolska, [w:] J. Domasłowski, A. Karłowska-Kamzowa, M. Kornecki, H. Małkiewiczówna, Gotyckie malarstwo ścienne w Polsce, Poznań 1984.
  • Krasnowolski B., Późnobarokowa polichromia kościoła franciszkańskiego w Nowym Korczynie, „Biuletyn Historii Sztuki", XL, 1978, nr 3, s. 301-318.
  • Machowski M., Architektura franciszkanów w Polsce w XIII wieku, [w:] Zakony franciszkańskie w Polsce, red. J. Kłoczowski, t. 1, Franciszkanie w Polsce średniowiecznej, red. U. Borkowska i in., Kraków 1989, s. 197-226
  • Miłobędzki A., Architektura region u świętokrzyskiego w XVII wieku, „Rocznik Muzeum Narodowego w Kielcach” 1975, t. 9, s. 57-83.
  • Miłobędzki A., Architektura polska XVII wieku, Warszawa 1980, s.
  • Myślińska A., Zaśnięcie Matki Bożej, [w:] Ornamenta Ecclesiae. Sztuka Sakralna diecezji kieleckiej. Katalog Wystawy, red. K. Myśliński, Kielce 2000, s. 56-57.
  • Myślińska K., Fragmenty wystroju rzeźbiarskiego, Ornamenta Ecclesiae. Sztuka Sakralna diecezji kieleckiej. Katalog Wystawy, red. K. Myśliński, Kielce 2000, s. 96.
  • Oleś A., Ważne odkrycie i prace konserwatorskie w kościele w Nowym Korczynie, „Radostowa. Ilustrowany Miesięcznik Świętokrzyski. Literatura-Historia Regionu-Kultura” 1939, nr 4, s. 54-55.
  • Paprocki B., Prace konserwatorskie w województwie kieleckim w latach 1976-1982, „Ochrona Zabytków” 1986, nr 2, s. 131-151.
  • Pencakowski P., Sanktuaria minoryckie w Zawichoście i Nowym Korczynie. Dwie fundacje związane z księciem Bolesławem Wstydliwym i jego rodziną, „Kwartalnik Architektury i Urbanistyki” 1992, z. 2, s. 119-143.
  • Pencakowski P., Recepcja dzieł dawnej sztuki i pamiątek przeszłości w diecezji krakowskiej w epoce kontrreformacji, Kraków 2009.
  • Wiśniewski J., Historyczny opis kościołów, miast zabytków i pamiątek w pińczowskiem, skalbmierskiem i wiślickiem, Marjówka 1927.
  • Włodarek A., Nowy Korczyn. Kościół p.w. św. Stanisława i klasztor Franciszkanów, [w:] Architektura gotycka w Polsce, red. T. Mroczko, M. Arszyński, t. 2: Katalog Zabytków, red. A. Włodarek, s. 166-167.
  • Wojtasik Z., Prace konserwatorskie przy zabytkach ruchomych- prowadzone pod od 1990 roku do połowy 2000 pod nadzorem Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków i Wojewódzkiego Oddziału Służby Ochrony Zabytków w Kielcach, [w:] Prace konserwatorskie w latach 1990-2000. Dziesięć lat Służby Ochrony Zabytków w Kielcach, red. A. Piasecka, Kielce 2001, s. 63-82.
  • Wojtasik Z., Zub J., Konserwacja tzw. zabytków ruchomych, [w:] Prace konserwatorskie w woj. świętokrzyskim w latach 2001-2012, red. J. Cedro, Kielce 2014, s. 121-178.

Informacje ogólne

  • Rodzaj: kościół
  • Chronologia: 2. poł. XIII w.
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: Franciszkańska 1, Nowy Korczyn
  • Lokalizacja: woj. świętokrzyskie, pow. buski, gmina Nowy Korczyn
  • Źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy