Historia

Historia cmentarnej cerkwi w Nowej Woli nie jest do końca wyjaśniona. Jej forma wskazuje, że została zbudowana najpóźniej na początku XIX wieku. W opracowaniach mylona jest z nowowolską cerkwią parafialną pw. Narodzenia NMP, która według legendy podanej w „Grodzieńskim kalendarzu” miała być przeniesiona do wsi z pobliskiego uroczyska Kamienny Bród nad Supraślą. Według „Cerkiewno-parafialnego latopisu” cerkiew cmentarną zbudowano jako unicką w 1804 roku kosztem parocha Jana Bazylewskiego i parafian. Jednak wizytacja dekanatu białostockiego z tego roku podaje jako parocha nowowolskiego ks. Pawła Hereminowicza i wyraźnie stwierdza, że przy cerkwi parafialnej nie było żadnej afiliowanej kaplicy. Ks. Jan Bazylewski wymieniany jest przez „Kalendarz polityczny” na stanowisku parocha w Nowej Woli dopiero w 1820 roku. Po kasacie unii brzeskiej w 1839 roku parafia w Nowej Woli przeszła na prawosławie. Według autora przewodnika po województwie podlaskim w 1845 roku cerkiew miała zostać przeniesiona na cmentarz grzebalny w Nowej Woli, który po raz pierwszy zaznaczony jest na mapie z 1856 roku. Najstarszy odnaleziony nagrobek pochodził właśnie z 1845 roku. W 1867 roku przekształcono dach cerkwi i zbudowano dzwonnicę. W 1899 roku byłą wymieniana w „Grodzieńskim kalendarzu” pod wezwaniem Zaśnięcia NMP. W latach 1984-1986 przeszła kapitalny remont polegający m.in. na wypoziomowaniu całego budynku, wymianie podwalin i fundamentu, części bali ze ścian obwodowych, szalunku zewnętrznego i wewnętrznego, stolarki okiennej i drzwiowej, desek podłogowych i legarów oraz eternitu na gont. W 1987 roku została ponownie poświęcona. W 2018 roku odnowiono elewacje i zmieniono pokrycie dachowe. 

Opis     

Cerkiew usytuowana na cmentarzu grzebalnym, położonym na południowy-zachód od wsi. Orientowana, wzniesiona z drewna w konstrukcji zrębowej na kamienno-betonowej podmurówce. Dach kryty gontem. Ściany obite szalunkiem w układzie pionowym. Okna zespolone. Drzwi wejściowe drewniane, dwuskrzydłowe. Podłogi i stropy drewniane. Cerkiew zbudowana jest na rzucie prostokąta z trójbocznie zamkniętym prezbiterium i prostokątną w planie dwukondygnacyjną kruchtą w formie ryzalitu. Cała bryła nakryta została jednokalenicowym dwuspadowym dachem, przechodzącym nad prezbiterium w trójspadowy. Kondygnacje kruchty rozdzielone szerokim okapem. Wnętrze jednonawowe, przekryte płaskim stropem. Prezbiterium wydzielone ikonostasem. Nad wejściem balkon chóru muzycznego.

Obiekt dostępny z zewnątrz, otwierany w trakcie nabożeństw.

Oprac. dr Aneta Kułak, NID OT Białystok, G. Rogala, 29.08.2025 r.

Bibliografia    

• Katalog zabytków sztuki w Polsce, Seria Nowa, t. 12, „Województwo podlaskie", red. M. Zgliński, z. 3, Powiat białostocki, oprac. Z. Michalczyk, D. Piramidowicz, K. Uchowicz, M. Zgliński, Warszawa 2016, s. 157. 
• Keczyńscy E. i A., Drewniane cerkwie Białostocczyzny, Białystok - Białowieża (1998) 1999, nr kat. 48.
• Nos L., Monografia gminy Michałowo, Białystok 1996, s. 172.
• Nos L., Przewodnik po gminie Michałowo, Białystok 1999, s. 74.
• Гродненский православно-церковный календарь. Том 1, s. 334-335.
• Sokołowski Z., Województwo białostockie. Przewodnik, Warszawa 1972, s. 120. 
• Sosna G., Troc-Sosna A., Cerkiewna własność ziemska na Białostocczyźnie w XV-XX wieku. Zbiór materiałów. Diecezja warszawsko-bielska i białostocko-gdańska, Białystok 2004, s. 645-651.