pałac Królikarnia, ob. muzeum Xawerego Dunikowskiego, Warszawa
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

Zdjęcie panoramiczne tej lokalizacji jest niedostępne.

pałac Królikarnia, ob. muzeum Xawerego Dunikowskiego

Warszawa

photo

Pałac Królikarnia wybudowany wg proj. arch. Dominika Merliniego należy do zabytkowego zespołu podwarszawskiej rezydencji powstałej w XVIII w. na terenie zwierzyńca będącego własnością królów z dynastii Wettinów przeznaczonego do hodowli i polowania na króliki. Był siedzibą członków możnych rodów i kolekcjonerów sztuki. Jest wybitnym przykładem architektury klasycystycznej i pierwszym w Polsce nawiązaniem do słynnej włoskiej Villi Rotondy Andrea Palladia. Odbudowany po zniszczeniach II wojny światowej stał się siedzibą Muzeum Rzeźby im. Xawerego Dunikowskiego oddziału Muzeum Narodowego w Warszawie.

Historia

Królikarnia założona w I poł. XVIII w. przez króla Augusta II Mocnego w 1748 r. przeszła w ręce hr. Heinricha von Brühla, pierwszego ministra Augusta III, a od 1775 r. należała do ks. marszałkowej Izabeli z Czartoryskich Lubomirskiej właścicielki pobliskiego Mokotowa. W 1778 r. folwark zakupił hr. Karol de Valery-Thomatis szambelan Stanisława Augusta Poniatowskiego i dyrektor teatrów królewskich, Włoch, który dzięki grze w karty doszedł do majątku i zaszczytów. Na terenie posiadłości wybudował dochodowy folwark i rezydencję w typie willi podmiejskiej, która położona na skraju skarpy warszawskiej była powiązana widokowo z mokotowskim pałacem ks. Lubomirskiej i Łazienkami Królewskimi. Pałacyk wybudował w l. 1782-86 Dominik Merlini architekt króla i Rzeczypospolitej. Znane są również propozycje projektów Jana Fontany i Jana Christiana Kamsetzera. Przy rezydencji od strony zbocza skarpy, poniżej tarasu, powstała murowana grota. Pałac i grota połączone były przejściami podziemnymi z leżącym od pn. pawilonem kuchni. Podczas insurekcji w 1794 r. pałacyk został splądrowany, a przez kilka dni był siedzibą kwatery głównej Tadeusza Kościuszki. W czasach Księstwa Warszawskiego umieszczono w nim lazaret dla żołnierzy Napoleona. W 1816 r. posiadłość od rodziny zmarłego Thomatisa zakupił, ubiegając Mikołaja Nowosilcowa, ks. Michał Hieronim Radziwiłł wojewoda wileński, który do Królikarni z Nieborowa przeniósł część kolekcji sztuki. Po jego śmierci w 1831 r. majątek odziedziczył ks. Michał Gedeon Radziwiłł. W 1843 r. przeprowadzono remont pałacu pod kierownictwem Franciszka Marii Lanciego, podczas którego m. in. wymurowano na nowo część tarasu z grotą. W 1849 r. Królikarnię kupił Franciszek Ksawery Pusłowski filantrop i kolekcjoner, który wyposażył swą siedzibę w wiele dzieł sztuki. Po jego śmierci pałac odziedziczył jego brat Wandalin. W sierpniu 1879 r. cenne wyposażenie i wystrój wnętrz uległo zniszczeniu w pożarze, z którego ocalały mury budynku. Do 1880 r. arch. Józef Huss wykonał wierną rekonstrukcję pałacyku na podstawie zachowanych pomiarów i fragmentów, co uznano za prekursorskie osiągnięcie konserwatorskie w Polsce. W 1884 r. rezydencję nabył ks. Aleksander Drucki Lubecki, a od 1889 r. była własnością Marty Pusłowskiej córki Wandalina i żony hr. Kazimierza Krasińskiego. Zainicjowała ona w 1902 r. gruntowny remont Królikarni. W 1916 r. majątek znalazł się w granicach Warszawy. W czasie II wojny światowej pałac spłonął we wrześniu 1939 r., a ocalałe mury uległy dalszym uszkodzeniom podczas walk powstańczych 1944 roku. W 1948 r. podjęto decyzję o umieszczeniu w przejętej przez państwo Królikarni muzeum i pracowni rzeźbiarza Xawerego Dunikowskiego. Do 1964 r. trwała odbudowa pałacu wg proj. Jana Bieńkowskiego. Przywrócono pierwotną formę zewnętrzną budowli z pominięciem balkonu w elewacji wsch., a we wnętrzu zrekonstruowano jedynie wystrój centralnej rotundy i zmieniono nieco rozkład sąsiednich pomieszczeń. 26 stycznia 1965 r. w rocznicę śmierci Dunikowskiego w pałacu otwarto muzeum jego imienia.

Opis

Pałacyk usytuowany jest w parku Królikarnia, na krawędzi wysokiego cypla skarpy warszawskiej ujętego od pn. i pd. głębokimi wąwozami. Stromiznę skarpy wzmacnia mur oporowy z dwoma biegami schodów prowadzącymi do groty otwartej trzema arkadami i przykrytej półkolistym tarasem, z którego otwiera się rozległy widok m. in. na stawy i zieleń parku Arkadia. Murowany budynek willi cechuje zwarta bryła i regularny, przejrzysty plan na rzucie kwadratu z centralną okrągłą salą otoczoną prostokątnymi pomieszczeniami na dwóch kondygnacjach i zwieńczoną kopułą na bębnie zakończoną motywem karczocha (niegdyś pozłacanego). Wysoką kondygnację przyziemia mieszczącą sutereny i naroża budynku zdobi boniowanie, a elewacje od góry wieńczy belkowanie z ząbkowaniem nad gładkim fryzem. Siedmioosiową elewację frontową zwróconą na zach. wyróżnia portyk wgłębny o 4 kamiennych kolumnach jońskich wspierających trójkątny fronton z tympanonem dekorowanym panopliami i emblematami obrazującymi zainteresowania fundatora. Portyk poprzedzają schody ujęte wysokimi cokołami i półkolistymi murkami. W pozostałych pięcioosiowych elewacjach trójosiowe zryzalitowane partie centralne zdobią portyki pozorne z frontonami wspartymi na pilastrach jońskich w wielkim porządku. Symbolika dekoracji ich tympanonów związana jest z myślistwem i rybołówstwem, przy czym w niezachowanym frontonie od pd. odtworzono dekoracje z pn. tympanonu. Wysokie okna parteru i płyciny w skrajnych osiach elewacji bocznych dekorują u góry i dołu gzymsy na konsolach, a mniejsze okna piętra opaski z gzymsem i fartuszkiem u dołu. W przedsionku fasady zach. nad otworami parteru umieszczono stiukowe dekoracje z motywami, rogów obfitości masek i wstęg, a nad wejściem głównym orła (pierwotnie ze zwojem z inskrypcją). Bęben kopuły zdobi fryz złożony z orłów i girland. Do elewacji wsch. przylegają kamienne dwubiegowe schody prowadzące na taras przed ryzalitem. Mają one podesty na skrajach elewacji i łączą się poniżej w szeroki bieg skierowany ku tarasowi na skarpie. We wnętrzu budynku uwagę przykuwa odtworzony wystrój rotundy z 8 kolumnami z żółtego stiuku z białymi kapitelami korynckimi i płycinami ze stiukowymi ornamentami.

Obiekt dostępny wewnątrz w godzinach otwarcia Muzeum, a z zewnątrz od świtu do zmierzchu.

opr. Małgorzata Laskowska-Adamowicz, OT NID w Warszawie, 28-09-2017 r.    

Bibliografia

  • Karta Ewidencyjna, Pałac Królikarnia. Warszawa, oprac. Narkiewicz-Siwek J., 2001, Archiwum Narodowego Instytutu Dziedzictwa.
  • Karta Ewidencyjna, Pałac „Królikarnia”. Warszawa, oprac. Kaczyńska B., 1959, Archiwum Narodowego Instytutu Dziedzictwa.
  • Jaworski P., Antyk w Królikarni, „Rocznik Historii Sztuki”, 2004, t. 29, s. 203-329
  • Jaroszewski T., Księga Pałaców Warszawy, Warszawa 1985
  • Kanczewska Anna, Królikarnia Muzeum im. Xawerego Dunikowskiego, Warszawa 1981
  • Kwiatkowski M., Dzieje Królikarni, „Rocznik Warszawski”, 1970, t. VIII, s. 59-89
  • Kwiatkowski M. Królikarnia, Warszawa 1971
  • Lorentz S. i Rottermund A., Klasycyzm w Polsce, Warszawa 1984
  • Tatarkiewicz W., Dominik Merlini, Poznań 1955
  • Tatarkiewicz W., Tokarz W., Królikarnia analiza i dzieje, Warszawa 1938
  • http://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/franciszek-ksawery-puslowski - dostęp 05-09-2017
  • http://www.krolikarnia.mnw.art.pl/ - dostęp 28-09-2017

Informacje ogólne

  • Rodzaj: pałac
  • Chronologia: 1782 - 1786
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: Puławska 113A, Warszawa
  • Lokalizacja: woj. mazowieckie, pow. Warszawa, gmina Warszawa
  • Źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy