Wartość i znaczenie zabytku

Zamek piastowski w Międzyrzeczu wraz z towarzyszącym mu założeniem dworsko-parkowym stanowi przykład dobrze zachowanego zespołu przestrzennego średniowiecznej twierdzy z czytelnym układem historycznych nawarstwień. Ze względu na przygraniczne położenie Międzyrzecza, będącego jednym z najdalej na zachód wysuniętych grodów piastowskich, wzniesiony tu w XIV w.  murowany zamek był w kolejnych stuleciach miejscem licznych walk o utrzymanie zachodnich granic I Rzeczypospolitej, aż do końca XVIII w., kiedy miejscowość znalazła się w obrębie zaboru pruskiego. Teren zamku i jego podgrodzia był także siedzibą regionalnej władzy administracyjnej: kasztelanii, a następnie starostwa niegrodowego. Funkcję starostów międzyrzeckich piastowały postaci ważne dla historii Polski, w tym hetmani wielcy koronni: Jan Zamoyski, Stanisław Żółkiewski oraz Stanisław Jabłonowski. Podkreśla to ponadregionalne znaczenie warowni w Międzyrzeczu w systemie obronnym I Rzeczypospolitej.

Zamek wzniesiony został za czasów panowania króla Kazimierza Wielkiego, na miejscu wcześniejszego warownego grodu słowiańskiego datowanego na IX/X w. Na istotną rolę Międzyrzecza jako ważnego ośrodka wojskowego, administracyjnego i religijnego w państwie pierwszych Piastów wskazują wzmianki w źródłach historycznych z epoki. W żywocie św. Wojciecha, tzw. Pasji z Tegernsee z początku XI w. Międzyrzecz wskazany jest jako miejsce pierwszego na ziemiach polskich klasztoru benedyktynów. Stąd wywodzić miało się Pięciu Braci Męczenników, mnichów benedyktyńskich zamordowanych podczas misji chrystianizacyjnej na terenach Polski w 1003 roku. Biskup Thietmar z Merseburga opisuje wizytę w Międzyrzeczu cesarza Henryka II podczas wyprawy wojennej przeciwko Bolesławowi Chrobremu w 1005 r. Gród wymieniany jest także w średniowiecznych kronikach Gala Anonima i Jana z Czarnkowa.

Murowany zamek kazimierzowski z około połowy XIV w. był w kolejnych stuleciach wielokrotnie modernizowany i dostosowywany do zmieniających się technik wojennych. Do dziś zachowane są historyczne mury zamkowe okalające dziedziniec, a także dwie potężne basteje z bramą pomiędzy nimi. Po drugiej wojnie światowej i powrocie miejscowości do Polski zespół stał się siedzibą założonego przez Alfa Kowalskiego muzeum, dokumentującego historię i kulturę polską na obszarze ziemi międzyrzeckiej. Zgromadzono w nim m.in. unikatową, najbogatszą w Polsce kolekcję portretów trumiennych.

Zespół zamku obronnego z dworem i parkiem w Międzyrzeczu stanowi także przykład dobrze zachowanego historycznego krajobrazu kulturowego, którego główne elementy ukształtowane zostały jeszcze dla potrzeb warownego grodu z epoki wczesnopiastowskiej. Położony jest na terenie autonomicznym od historycznego układu urbanistycznego Międzyrzecza, lokowanego w XIII w. i rozwijającego się na wschód od twierdzy, w oparciu o drogę prowadzącą do Poznania. Do dziś zachowane są pierwotne relacje przestrzenne pomiędzy poszczególnymi jego elementami, w tym podział na wyspę grodową, kanały i nasypy obronne, a także teren dawnego podgrodzia z późniejszą zabudową dworską i parkiem, jak również historyczne trakty komunikacyjne, łączące zamek z miastem. Charakterystyczna jest adaptacja terenu do nowych potrzeb, przy jednoczesnym zachowaniu jego ukształtowania z okresu piastowskich początków grodu. Na relikty te nakładają się w czytelny sposób kolejne nawarstwienia historyczne – od założenia obronnego z zamkiem, przez ośrodek administracji z dworem starostów w reprezentacyjnie ukształtowanym otoczeniu (dziedziniec dworski i ogród kwaterowy), następnie rezydencję rodową w rozległym parku krajobrazowym, aż po lokalizację na tym terenie publicznej instytucji kultury.

Historia

Słowiańska osada obronna na zachodnich rubieżach Wielkopolski istniała w widłach Obry i Paklicy już w VIII wieku, w IX wieku w miejscu dzisiejszego zamku znajdował się gród obronny. W X wieku gród chronił zachodnią rubież rozrastającego się państwa Polan. Rozbudowywany i wzmacniany w kolejnych latach był najprawdopodobniej jedną z ważniejszych baz dla wypraw Mieszka, Bolesława Chrobrego i Bolesława Krzywoustego na Pomorze. Chronił zachodnią granicę państwa i ważne szlaki handlowe, między XI a XIII wiekiem będąc miejscem licznych starć zbrojnych z książąt brandenburskich i królestwa Niemiec. Od XIII w. był centrum administracyjnym kasztelanii międzyrzeckiej, ważnym ośrodkiem handlu i rzemiosła w zachodniej Wielkopolsce.

W pierwszej połowie XIV wieku, na polecenie Kazimierza Wielkiego, drewniany gród zastąpiono murowanym zamkiem, wykorzystując usypany już wcześniej nasyp otoczony fosą. Wzmianki o ufortyfikowaniu Międzyrzecza, potwierdzające ówczesne znaczenie tej wysuniętej na zachód twierdzy, zamieścili w swoich kronikach zarówno Janko z Czarnkowa, jak i Jan Długosz. W kolejnych stuleciach zamek – twierdza i ośrodek lokalnej władzy – przechodził burzliwe koleje losu, był sceną liczny starć, wojen i potyczek wewnętrznych, m.in. bitwy w 1520 r. w trakcie wojny polsko-krzyżackiej. Był zdobywany, niszczony i odbudowywany. Znaczną modernizację dzieł obronnych przeszedł u schyłku XVI wieku, gdy wjazd do zamku i mury obronne we wschodnim odcinku wzmocniono masywnymi bastejami. Relikty tej postaci zachowały się do dzisiaj.

Mury, według zachowanego dokumentu z 1564 r., zwieńczone były krenelażem, zadaszonym gontami. Wjazd do zamku przez most zwodzony pierwotnie znajdował się w północnej części wschodniego muru. Była ona broniona przez sąsiadującą z nią od północy, dużą, cylindryczną wieżę – pełniącą rolę stołpu. Zachowała się wewnętrzna część jej cylindra i kamienny fundament. Obronę muru wspomagały mniejsze wieżyczki. Lepiej zachowana północno-zachodnia reprezentuje typ półokrągłej baszty łupinowej.

Po modernizacji w XVI w. bramę wjazdową przesunięto na środek muru wschodniego, a obok wzniesiono wczesnorenesansową wieżę przybramną. Na skrajach tego muru wzniesione zostały dwie cylindryczne basteje artyleryjskie, w znacznym stopniu zachowane. Basteje posiadają mury grube na 3,5 m z pięcioma strzelnicami dla dział każda. Dodatkowe strzelnice artyleryjskie znajdują się w kurtynie pomiędzy bastejami, a jedna w krótkim przedsionku rondeli północnej. Basteje zostały zaopatrzone w solidne sklepienia tworzące na szczycie taras dla strzelców i dla dział. Jeszcze w 1690 r. w zamku przechowywano 4 wielkie hakownice, tzw. podwójne. Według lustracji z 1780 r. z tarasów obu bastei mogło strzelać jednocześnie do stu żołnierzy. Za bramą do zamku, od południa, ulokowano przylegający do muru obronnego główny dom zamkowy (ukończony po 1564 r.), o 4 kondygnacjach murowanych i poddaszu mieszkalnym z izbami dla wojska. W 2. połowie XVI wieku wieżę przybramną przebudowano na wartownię i rozbudowano do postaci budynku pomocniczego, być może zbrojowni. Średniowieczne baszty i wieże rozebrano do wysokości muru obwodowego. Cały mur obwodowy znacznie pogrubiono. Aż do schyłku XVIII wieku przetrwały fragmenty krenelażu nad zewnętrzną bramą, ujęte na jednym ze sztychów Karola Albertiego. Na dawnym podgrodziu znajdowały się budynki gospodarcze, w tym murowane; w 2. połowie XVI w. były to m.in. 3 stajnie, łaźnia, browar, młyn prochowy, wozownia, dwa magazyny, a cały teren otoczony był drewnianym parkanem z belek, zaopatrzonym w strzelnice i zadaszonym, z dwoma budynkami bramnymi.

W 1574 r. w międzyrzeckim zamku zatrzymał się pierwszy elekcyjny król polski, Henryk III Walezy, podróżujący z Francji do Krakowa, na koronację. Starostwo międzyrzeckie pozostawało przez stulecia jednym z istotniejszych w Polsce, starostami międzyrzeckimi byli m.in. Jan Zamoyski, Stanisław Jabłonowski czy Stanisław Żółkiewski.

Zamek w Międzyrzeczu został znacznie zniszczony i zdewastowany przez wojska szwedzkie w 1655 r., a w 1691 r. przestał pełnić funkcję rezydencji starostów. W roku 1719 r. na dawnym podgrodziu, pozbawionym wcześniejszej zabudowy, wzniesiono dwór, który stał się nową siedzibą starostwa. Ok. 1750 r. powiększono go o długą oficynę a w północno-wschodnim rogu rozległego, reprezentacyjnego dziedzińca między dworem i ruinami zamku wzniesiono budynek bramny. W bezpośrednim otoczeniu dworu utworzono barokowy park kwaterowy. W tym samym stuleciu, na południowym skraju majątku, przy trakcie komunikacyjnym z Międzyrzecza na zachód, ulokowana została starościńska karczma z zajazdem.

Po II rozbiorze Polski zamek wraz z zabudowaniami dworskimi, folwarkiem oraz parkiem zakupił pruski minister i były ambasador pruski w Warszawie, Girolamo Lucchesini. Kolejnymi właścicielami, do 1945 r., były międzyrzeckie rodziny ziemiańskie. Dwór pełnił siedzibę rezydencji właścicieli, zamek wykorzystywano do celów gospodarczych, część zrujnowanej zabudowy wewnątrz twierdzy odbudowano na mieszkania czeladzi i składy. W XIX stuleciu cały teren wokół dworu i zamku (w granicach dzisiejszej działki geodezyjnej nr 375) położony w widłach Obry, Paklicy i traktu drogowego, połączono i zagospodarowano jako park dworski o charakterze krajobrazowym. U schyłku XIX wieku i w pierwszych dekadach XX stulecia podjęto wstępne, ograniczone prace konserwatorskie i restauratorskie ruin zamkowych, m.in. wzniesiono zadaszenia bastei, a wnętrze twierdzy zaadaptowano na amfiteatr.

Istotną cezurę w dziejach omawianego założenia przynosi koniec II wojny światowej. W jej trakcie zamek i całe założenie dworsko-parkowe nie ucierpiały w większym stopniu, poza zniszczonym budynkiem bramnym, który został zrekonstruowany w latach 70. XX wieku. Cały obszar i znajdujące się na nim obiekty zostały znacjonalizowane, a w roku 1949 - dzięki zabiegom osadnika i od 1945 r. pracownika międzyrzeckiego starostwa Alfa (wł. Adolfa) Kowalskiego, absolwenta Instytutu Sztuk Plastycznych w Poznaniu i hobbysty-kolekcjonera, muzealnika i konserwatora - przekazane na potrzeby tworzonego muzeum. W latach 50. XX wieku rozpoczął się cykl badań archeologicznych na dziedzińcu zamku, w oficynie dworskiej umieszczono stałą wystawę, a cały zespół dworski poddano pracom konserwatorskim, trwającym blisko 10 lat. Dwór zaadaptowano do celów muzealnych, clou ekspozycji czyniąc jedną z najcenniejszych w Polsce kolekcji barokowego portretu trumiennego, zgromadzoną dzięki wysiłkom kolekcjonerskim i interwencjom ratunkowym A. Kowalskiego. W latach 50. i 60. XX wieku rewitalizacji i korekcie układu kompozycyjnego poddano także park na całym obszarze założenia. Autorem projektów tych działań był prof. Gerard Ciołek, we współpracy ze Stanisławem Miłoszewskim. W latach 60. szeroko zakrojone prace konserwatorskie i restauratorskie objęły ruiny zamku. U schyłku lat 80. XX wieku odtworzono w nowej formie zadaszenia bastei przy wschodnim murze kurtynowym, wzniesionych pierwotnie w trakcie prac restauratorskich ruin zamkowych na przełomie XIX i XX stulecia. Zakończono proces renowacji mostu zwodzonego wiodącego do zamku. U schyłku PRL-u podjęto także prace konserwatorskie budynku dawnej karczmy.

Opis

Zabytkowy zespół składa się z zamku usytuowanego na wyspie grodowej u ujścia rzeki Paklicy do rzeki Obry oraz nowożytnego założenia dworu starostów międzyrzeckich z parkiem na dawnym podgrodziu. Zachowane relikty obwarowań ziemno-wodnych twierdzy włączone zostały w kompozycję parku krajobrazowego. Czytelny jest podwójny pierścień kanałów wodnych wokół wyspy z zamkiem, z dawnym wałem obronnym pomiędzy nimi, obsadzonym w późniejszym okresie ozdobną aleją parkową. W skład zespołu wchodzi także budynek bramny za mostem na rzece Paklicy łączącym teren twierdzy z miastem, a także budynek karczmy starościńskiej, ulokowany przy południowej granicy posesji, przy dawnym trakcie wiodącym z Poznania do Frankfurtu.

Zamek (poł. XIV-XVIII w.) murowany z cegły, wzniesiony jest na kamiennych fundamentach, z użyciem cegły i kamienia polnego w partii cokołowej. W obecnej postaci składa się z muru obronnego, zachowanego na całym 145-metrowym obwodzie, mającego w koronie ok. 2,5 m szerokości i ok. 9 metrów wysokości, z reliktami baszty łupinowej i wieży lub bastei w zachodnim odcinku, obiegającego owalnym kręgiem wierzchołek sztucznie usypanego nasypu, otoczonego stosunkowo szeroką fosą. Od wschodu zachowały się do wysokości murów obronnych dwie cylindryczne basteje, flankujące mur kurtynowy z przejazdem bramnym i furtą wejścia do zamku przez drewniany most nad fosą. Basteje zostały zwieńczone, nad galeriami, stożkowymi zadaszeniami pokrytymi gontem, formalnie stanowiącymi nawiązanie do zadaszeń istniejących tu na przełomie XIX i XX wieku. Na częściowo wybrukowanym kamieniem polnym dziedzińcu zachowały się, głównie w części wschodniej, pozostałości dawnej zabudowy zamku, w tym: kamienne fundamenty średniowiecznego budynku gospodarczego i wcześniejszych dzieł obronnych bramy zamkowej, piwnice renesansowego domu głównego, a także piwnice i przyziemia zabudowy pomocniczej. Na licach murów obronnych natomiast, na większej części obwodu, liczne strzępia, sztraby, szczeliny i wnęki, arkady, maculce, otwory strzelnicze i ich pozostałości, łuki i inne elementy konstrukcji i artykulacji pierwotnej zabudowy dziedzińca zamku. Obok bastei północnej znajduje się obecnie jedyny, otynkowany element zabudowy - niewielki, prostokątny budynek zamknięty dachem namiotowym krytym dachówką ceramiczną. Powstał on na ceglanych reliktach. w rezultacie kolejnych przekształceń dzieł obronnych i budynków przy bramie zamkowej, w tym domniemanej zbrojowni..

Dwór z oficyną (XVIII-XX w.) – dawna siedziba starostwa międzyrzeckiego na wcześniejszym podgrodziu. Dwór wzniesiony po 1719 r. z oficyną dobudowaną w pierwszej połowie XVIII stulecia. Ulokowany pod zamkiem, obok fosy, na południe od mostu i bramy zamkowej. Dziewięcioosiowy, trójkondygnacyjny dwór na osi wschód-zachód i długa, piętnastoosiowa, usytuowana doń prostopadle dwukondygnacyjna oficyna stanowią ramę obszernego, reprezentacyjnego dziedzińca, od wschodu ograniczonego fosą i masywem zamku na wzniesieniu. Dziedziniec założony w miejscu dawnego podgrodzia, obsadzony jest licznym starodrzewem i dostępny z zewnątrz przez położony w jego północno-wschodnim skraju przejazd w budynku bramnym i most na rzeczce Paklicy.

Dwór murowany z cegły i otynkowany, na planie prostokąta, posadowiony jest na niewielkim stoku, na wysokim cokole licowanym łamanym kamieniem polnym (półsuterena), przykryty dachem mansardowo-naczółkowym z lukarnami, krytym dachówką. Okna we wszystkich elewacjach są jednorodne, prostokątne. Drzwi wejściowe, dwuskrzydłowe, poprzedzone podestem schodów, nieco przesunięte od osi, znajdują się we wschodniej partii fasady zwieńczonej profilowanym gzymsem, z prostymi opaskami wokół okien i ościeży drzwi. Lukarny w dachu zamknięte są łukiem, ujęte na bokach spływami wolutowymi. Oficyna podpiwniczona, otynkowana, częściowo, w najstarszej, XVIII-wiecznej partii północnej została wzniesiona w technologii szachulcowej. W pozostałej części, przebudowanej w XIX i XX wieku, jest murowana z cegły. Całość zamknięta jest dachem czterospadowym z lukarnami o formach zróżnicowanych w poszczególnych partiach oficyny (będącymi rezultatem różnych XIX i XX-wiecznych modernizacji) oraz kilkoma odrębnymi, w typie wolego oka, zapewne pierwotnymi. Okna prostokątne, dekorowane są opaskami, z okiennicami. Część okien zachowała oryginalną XIX-wieczną stolarkę (okna skrzynkowe), dekorowaną skromnymi fryzami, stolarka współczesna jest identyczna z historyczną. W najstarszej, północnej części znajdują się szerokie odrzwia z dwuskrzydłowymi drzwiami, poprzedzone podestem schodów. Proste, tynkowane elewacje zwieńczone są profilowanym gzymsem koronującym, w partii najstarszej wykonanym z profilowanych listew drewnianych.

Budynek bramny, murowany z cegły i otynkowany,  stanowi współczesną rekonstrukcję budynku XVIII-wiecznego, zniszczonego w 1945 r.. Usytuowany jest w północno-wschodnim skraju dawnego podgrodzia i obecnego dziedzińca dawnego dworu starostów międzyrzeckich. Został wzniesiony na planie prostokąta, przykryty wysokim dachem czterospadowym krytym dachówką, ze szczytami w fasadzie i od strony dziedzińca w formie wolich oczu z niewielkimi okienkami. W środku, w przyziemiu, znajduje się szeroki, brukowany kamieniem polnym przejazd, zamykany dużą, drewnianą, dwuskrzydłową bramą, łączący most na rzeczce Paklicy z dziedzińcem i zamkiem. W bocznych partiach budynku mieszczą się obszerne izby z wejściami od strony  przejazdu. Proste elewacje zwieńczone są profilowanymi gzymsami.

Dawna karczma i zajazd (XVIII-XX w.) to pochodzący z XVIII w. obszerny budynek dawnego zajazdu i gospody, ulokowany przy dawnym trakcie wiodącym z Międzyrzecza do Frankfurtu i Sulęcina. Został on rozbudowany i przekształcony w XIX i XX wieku. Murowany z cegły i otynkowany, dwukondygnacyjny, założony został na planie wydłużonego prostokąta.  Posiada on  wydatne i czteroosiowe wystawki w środku oraz równe szerokości korpusu poprzeczne skrzydło, od południa wychodzące poza obręb działki i kryjący w przyziemiu wsparty na masywnych filarach podcień pieszego przejścia z dawnego traktu, dzisiaj stanowiącego część chodnika wzdłuż ulicy. Korpus budynku i jego wystawki oraz skrzydło (z trzema wystawkami w dachu) zamknięte są dachami dwuspadowymi krytymi dachówką. Elewacje proste, skraje szczytów zdobione są lizenami, w wierzchołkach profilowane gzymsy wieńczące. Duże, prostokątne okna w korpusie głównym, skrzydle i w szczytach zaopatrzone są w opaski wokół otworów i gzymsy podparapetowe. Identyczne opaski znajdują się wokół ościeży par wejść.

Park  (XVIII-połowa XX w.) – cały teren, na którym znajdują się wszystkie wymienione wyżej obiekty zespołu muzealnego, wypełnia park krajobrazowy założony w XIX wieku, z układem wewnętrznym rozbudowanym i zakomponowanym na nowo w połowie XX stulecia przez prof. Gerarda Ciołka. Od północy i wschodu park ograniczony jest wodami Obry i Paklicy, od południa i zachodu ulicami miasta.

Założenie zajmuje teren o powierzchni ok. 6 ha, różnorodnie i bogato ukształtowany. Dominantę stanowi wysoki nasyp z zamkiem, wzniesionym w miejscu wczesnośredniowiecznego grodziska. Fosa wokół wzgórza zamkowego jest zasilana wodą z rzeki Obry. Teren dawnego podgrodzia, a obecnego dziedzińca dawnego dworu starostów międzyrzeckich i jego otoczenie, oprócz licznych, monumentalnych okazów starodrzewu zajmują rabaty kwiatowe i nasadzenia żywopłotów formowanych w labirynty, stanowiące nawiązanie do znajdującego się tu w połowie XVIII w. barokowego ogrodu geometrycznego.  Pozostała część parku ma charakter założenia krajobrazowego. Oprócz rzek stanowiących granice parku i fosy zamkowej, w południowej części założenia znajduje się kolejny szereg cieków wodnych, z dużym stawem i porośniętą krzewami wyspą, zwaną „wyspą ptasią”. Tereny między ciekami wypełniają zakomponowane, otwarte przestrzenie łąk z pojedynczymi kępami drzew i krzewów oraz obrzeżnymi nasadzeniami drzew, a także nadsypane groble z alejami szpalerowymi – platanową, lipową i świerkową. Sieć alej parkowych łączą niewielkie, drewniane mostki nad ciekami wodnymi, a poziom wody w tych ciekach regulują jazy i niewielkie śluzy. Cały teren parku, graniczący obecnie od południa i zachodu z ulicami miasta, jest otoczony kutym ogrodzeniem metalowym, przęsłowym.

Oprac. Narodowy Instytut Dziedzictwa